Nhiều ngọn núi trên thế giới được các cộng đồng coi là thiêng, và một số trong đó, như Kailash ở Tây Tạng hay Machapuchare ở Nepal, đến nay vẫn không có người được phép leo lên đỉnh; ở Úc, khối đá Uluru đã cấm leo từ năm 2019 theo mong muốn của chủ nhân truyền thống. Ở những nơi khác như Phú Sĩ hay Sri Pada, việc lên đỉnh lại là một cuộc hành hương có từ nhiều thế kỷ.
Với người đi núi, hiểu ý nghĩa văn hoá của một ngọn núi không phải chuyện phụ. Nó quyết định bạn được đi đến đâu, nên mặc gì, nói gì, chụp gì, và cách bạn được cộng đồng địa phương đón nhận. Phần dưới đây giới thiệu những ngọn núi thiêng nổi tiếng, lý do có đỉnh không ai leo, và những quy tắc cư xử cụ thể khi bạn đặt chân tới.
Vì sao núi trở thành nơi thiêng
Ở hầu hết các nền văn hoá, núi cao là nơi gần bầu trời nhất mà con người có thể đặt chân tới. Đỉnh núi thường ẩn trong mây, thời tiết thay đổi khó lường, sấm chớp đánh xuống trước tiên. Những điều vượt ngoài tầm kiểm soát ấy khiến người xưa coi núi là nơi ở của các đấng thiêng liêng, tổ tiên hoặc linh hồn người đã khuất.
Núi cũng là nguồn sống. Băng tuyết và rừng trên núi nuôi các dòng sông, mà sông nuôi đồng ruộng phía dưới. Một ngọn núi cấp nước cho cả vùng đồng bằng tự nhiên được tôn kính như người mẹ. Nhiều tên núi ở Himalaya mang nghĩa nữ thần, mẹ, hay kho báu của tuyết.
Cuối cùng, núi khó tới. Việc lên núi đòi hỏi công sức, thời gian, đôi khi đổi bằng cả mạng sống, nên hành trình lên núi trở thành hình ảnh của sự rèn luyện và thanh lọc bản thân. Nhiều truyền thống hành hương lấy chính sự vất vả của đường núi làm ý nghĩa: mỗi bậc đá là một lần tự vượt mình.
Những ngọn núi thiêng nổi tiếng
Bảng dưới đây giới thiệu ở mức hiểu biết chung. Quy định có thể thay đổi; luôn kiểm tra thông tin mới nhất từ nơi quản lý.
| Ngọn núi | Nơi | Ý nghĩa với cộng đồng | Việc leo núi |
|---|---|---|---|
| Kailash | Tây Tạng, Trung Quốc | Thiêng với nhiều truyền thống tín ngưỡng ở châu Á | Không leo lên đỉnh; người hành hương đi vòng quanh chân núi |
| Machapuchare | Nepal, vùng Annapurna | Được người dân coi là núi thiêng, hình đuôi cá đặc trưng | Cấm leo; chỉ ngắm từ các tuyến đi bộ quanh đó |
| Kangchenjunga | Nepal – Ấn Độ | Thiêng với cư dân vùng Sikkim và quanh núi | Được leo, nhưng nhiều đoàn dừng lại ngay dưới điểm cao nhất |
| Uluru | Miền trung nước Úc | Nơi thiêng của người bản địa sở hữu truyền thống | Cấm leo từ năm 2019; đi bộ quanh chân khối đá |
| Phú Sĩ | Nhật Bản | Biểu tượng văn hoá, nơi hành hương lâu đời, có đền trên đỉnh | Được leo trong mùa hè chính thức |
| Sri Pada | Sri Lanka | Có dấu hình bàn chân trên đỉnh, thiêng với nhiều cộng đồng | Hành hương đêm theo bậc đá để đón bình minh |
| Thái Sơn | Sơn Đông, Trung Quốc | Nơi các triều đại xưa làm lễ tế trời | Leo theo hàng nghìn bậc đá hoặc đi cáp treo |
Điểm chung của các ngọn núi này là người ngoài được chào đón nếu biết giữ lễ. Điều làm mất lòng cộng đồng hiếm khi là việc bạn đến, mà là cách bạn cư xử khi đến.
Những đỉnh không ai được leo hoặc dừng ngay dưới đỉnh
Kailash: núi để đi vòng quanh. Ngọn núi hình kim tự tháp phủ tuyết ở tây Tây Tạng chưa có ai được ghi nhận leo lên đỉnh. Với những cộng đồng coi núi là thiêng, đặt chân lên đỉnh là điều không thể chấp nhận, và chính quyền không cấp phép leo. Người đến đây đi một vòng hành hương quanh chân núi.
Machapuchare: đã cấm từ nhiều thập kỷ. Ngọn núi có chóp đôi hình đuôi cá ở vùng Annapurna từng có một đoàn leo vào cuối thập niên 1950, nhưng họ dừng lại ngay dưới đỉnh theo cam kết. Sau đó Nepal không cấp phép leo nữa. Bạn chỉ có thể chiêm ngưỡng nó từ các tuyến đi bộ, và nó đẹp nhất lúc bình minh.
Kangchenjunga: lên gần hết rồi dừng. Từ đoàn lên đỉnh đầu tiên năm 1955, nhiều đoàn leo giữ truyền thống dừng lại cách điểm cao nhất vài bước, để lại chóp núi nguyên vẹn theo lời hứa với cộng đồng địa phương.
Uluru: từ được phép đến cấm hẳn. Khối đá đỏ khổng lồ giữa nước Úc từng có lối leo với dây xích. Người bản địa sở hữu truyền thống luôn đề nghị khách đừng leo, và từ tháng 10 năm 2019, việc leo chính thức bị cấm. Đi bộ vòng quanh chân khối đá vẫn là trải nghiệm đáng giá.
Hành hương lên núi và quanh núi
Không phải núi thiêng nào cũng cấm leo. Ở Phú Sĩ, người Nhật leo núi từ nhiều thế kỷ như một cuộc hành hương, và ngày nay mỗi mùa hè vẫn có rất nhiều người đi đêm để đón bình minh trên đỉnh. Ở Sri Pada, người hành hương leo hàng nghìn bậc đá trong đêm, dọc đường có đèn và quán nhỏ, lên tới đỉnh thì chờ mặt trời mọc và ngắm bóng núi hình tam giác đổ xuống biển mây.
Quanh Kailash, vòng hành hương dài khoảng năm mươi cây số, vượt một con đèo trên 5.000 m. Phần lớn người hành hương đi theo chiều kim đồng hồ, trong khi những người theo một truyền thống bản địa lâu đời của Tây Tạng đi theo chiều ngược lại. Một số người đi cả vòng trong một ngày dài, số khác đi trong ba ngày, cũng có người vừa đi vừa lạy suốt hành trình.
Nếu bạn tham gia một hành trình như vậy, hãy nhớ rằng mình đang đi chung đường với những người coi đây là việc thiêng liêng nhất đời họ. Đừng chen lấn để lên đỉnh trước, đừng chắn lối người đang lạy, đừng biến khoảnh khắc mặt trời mọc của người khác thành phông nền cho ảnh tự chụp của mình. Đi chậm lại và nhường đường là cách tôn trọng giản dị nhất.
Núi thiêng trong văn hoá Việt
Người Việt cũng có truyền thống tôn kính núi. Núi Tản Viên ở Ba Vì gắn với truyền thuyết Sơn Tinh, vị thần núi trong câu chuyện quen thuộc với mọi đứa trẻ. Yên Tử ở Quảng Ninh là nơi gắn với dòng thiền Trúc Lâm và có đường hành hương bằng bậc đá xuyên rừng lên chùa Đồng. Núi Bà Đen ở Tây Ninh là điểm lễ hội lớn của Nam Bộ.
Ở vùng cao, nhiều dân tộc có rừng thiêng, núi thiêng của bản, nơi không được chặt cây, không được săn bắt, không được làm ồn. Những khu rừng ấy thường là rừng đầu nguồn, và quy ước thiêng liêng của bản đã bảo vệ nguồn nước qua nhiều thế hệ. Khi đi qua, nếu người dẫn đường bảo dừng nói chuyện, không đi vào một khu vực, hoặc không hái cây, hãy làm theo mà không cần hỏi lý do ngay lúc đó.
Với người leo núi, các ngọn núi ở Việt Nam thường gắn với lễ cúng của người dân địa phương trước mùa vụ hoặc trước khi vào rừng. Gặp bàn thờ nhỏ hay vật cúng trên đường, đừng chạm vào, đừng ngồi lên, đừng lấy làm chỗ đặt balo. Những điều nhỏ ấy giữ cho các bản làng tiếp tục mở cửa đón người đi núi.
Quy tắc cư xử khi đến núi thiêng
Những tình huống bạn dễ gặp trên đường và cách xử sự được cộng đồng địa phương đánh giá cao:
| Tình huống | Nên làm | Tránh |
|---|---|---|
| Gặp đống đá xếp, tường đá khắc chữ, tháp nhỏ trên đường | Đi vòng theo chiều người dân đi, thường là chiều kim đồng hồ | Lấy đá mang về, đẩy đổ, ngồi lên |
| Thấy dây treo cờ vải nhiều màu trên đèo | Ngắm và chụp từ xa | Bước qua dây rơi dưới đất, giật xuống làm kỷ niệm |
| Vào đền, chùa, miếu trên núi | Mặc kín vai và gối, bỏ mũ, hỏi trước khi chụp | Nói to, chạm vào tượng, chụp ảnh bằng đèn chớp khi bị cấm |
| Muốn chụp ảnh người hành hương | Hỏi bằng cử chỉ, chấp nhận khi họ từ chối | Chĩa máy vào người đang cầu nguyện |
| Tới khu vực được báo là không được vào | Dừng lại, quay về theo hướng dẫn | Lén đi khi không ai nhìn thấy |
| Cắm trại gần hồ hoặc suối thiêng | Hỏi người dẫn đường nơi được phép dựng lều | Tắm, giặt, đổ nước rửa xuống hồ |
Khi không chắc, hãy hỏi người dẫn đường hoặc làm theo người dân địa phương. Một câu hỏi lịch sự luôn tốt hơn một hành động vô tình xúc phạm.
An toàn trên đường hành hương lên núi
Đường hành hương nghe nhẹ nhàng nhưng nhiều tuyến ở độ cao lớn hoặc rất đông người. Vài lưu ý:
- Vòng hành hương quanh Kailash vượt đèo trên 5.000 m: cần thích nghi độ cao nhiều ngày trước, đã có người hành hương lớn tuổi gặp nạn vì đi quá vội.
- Vùng Kailash và các khu sát biên giới ở Tây Tạng cần giấy phép riêng và phải đi theo đoàn được cấp phép; không có cách đi tự do hợp pháp.
- Leo đêm theo bậc đá: mang đèn đội đầu, áo ấm, giày bám tốt; bậc đá ướt sương rất trơn khi xuống.
- Ngày lễ lớn, đường lên rất đông: đi sát nhóm, hẹn điểm tập trung nếu lạc nhau, tránh chen vào dòng người ở đoạn hẹp.
- Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi leo hàng nghìn bậc đá hoặc lên vùng cao.
- Khi một người trong đoàn chóng mặt, đau đầu dữ dội, khó thở hoặc đi loạng choạng: dừng lại, đưa xuống thấp, giữ ấm và gọi hỗ trợ.
Tình huống giả định: lên tới đèo cao trên vòng hành hương, mẹ bạn kêu đau đầu và muốn ngồi nghỉ thật lâu cho đỡ. Ở độ cao đó, nghỉ lâu không làm cơn đau giảm; cách đúng là cùng người dẫn đường đưa bà đi tiếp xuống phía bên kia đèo, nơi thấp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không ai leo lên đỉnh núi Kailash?
Vì Kailash được nhiều cộng đồng tín ngưỡng ở châu Á coi là ngọn núi thiêng nhất, và đặt chân lên đỉnh bị xem là xúc phạm. Chính quyền không cấp phép leo, nên người đến đây chỉ đi vòng hành hương quanh chân núi.
Uluru cấm leo từ khi nào?
Từ tháng 10 năm 2019, theo mong muốn lâu nay của người bản địa sở hữu truyền thống khối đá. Khách vẫn có thể đi bộ quanh chân Uluru, tìm hiểu văn hoá bản địa và ngắm khối đá đổi màu lúc bình minh, hoàng hôn.
Núi Machapuchare có leo được không?
Không. Nepal không cấp phép leo Machapuchare vì ngọn núi được người dân coi là thiêng. Bạn có thể ngắm nó rõ nhất từ các tuyến đi bộ vùng Annapurna, đặc biệt là lúc bình minh khi ánh nắng đầu tiên chiếu lên chóp núi.
Đi vòng quanh núi Kailash mất bao lâu?
Vòng hành hương dài khoảng năm mươi cây số, phần lớn người đi trong ba ngày, vượt một con đèo trên 5.000 m. Vì độ cao lớn, bạn cần thích nghi nhiều ngày trước và đi theo đoàn có giấy phép.
Khi gặp tháp đá hay tường đá khắc chữ trên đường núi nên làm gì?
Hãy đi vòng qua bên trái của nó, tức là để công trình ở phía tay phải, theo chiều kim đồng hồ như người dân địa phương. Không ngồi lên, không lấy đá, không đẩy đổ đống đá xếp.
Việt Nam có núi nào được coi là núi thiêng?
Có nhiều, như núi Tản Viên ở Ba Vì gắn với truyền thuyết Sơn Tinh, Yên Tử ở Quảng Ninh với đường hành hương bậc đá, núi Bà Đen ở Tây Ninh. Ở vùng cao còn có rừng thiêng, núi thiêng của từng bản cần được tôn trọng.