Cả thế giới chỉ có 14 đỉnh núi độc lập cao trên 8.000 m so với mực nước biển, và tất cả đều nằm ở hai dãy núi châu Á: Himalaya và Karakoram, trên lãnh thổ hoặc biên giới của Nepal, Trung Quốc, Pakistan và Ấn Độ. Cao nhất là Everest, khoảng 8.849 m; thấp nhất trong nhóm là Shishapangma, nằm trọn trong Tây Tạng.
Mốc 8.000 m được chú ý vì từ khoảng độ cao này trở lên, cơ thể con người không còn hồi phục được dù nằm nghỉ, giới leo núi gọi đó là vùng chết. Không phải ai cũng muốn hay cần leo những ngọn núi ấy, nhưng biết chúng ở đâu và có đặc điểm gì sẽ giúp bạn đọc tin tức leo núi có hiểu biết, và chọn được hành trình đi bộ ngắm chúng một cách vừa sức.
Danh sách 14 đỉnh theo thứ tự độ cao
Thứ tự dưới đây là thứ tự phổ biến trong tài liệu leo núi. Độ cao cụ thể chỉ ghi với hai đỉnh đầu; các đỉnh còn lại đều trên 8.000 m và chênh nhau không nhiều.
| Thứ tự | Tên đỉnh | Dãy núi | Quốc gia hoặc biên giới |
|---|---|---|---|
| 1 | Everest (khoảng 8.849 m) | Himalaya | Nepal – Trung Quốc |
| 2 | K2 (hơn 8.600 m) | Karakoram | Pakistan – Trung Quốc |
| 3 | Kangchenjunga | Himalaya | Nepal – Ấn Độ |
| 4 | Lhotse | Himalaya | Nepal – Trung Quốc |
| 5 | Makalu | Himalaya | Nepal – Trung Quốc |
| 6 | Cho Oyu | Himalaya | Nepal – Trung Quốc |
| 7 | Dhaulagiri | Himalaya | Nepal |
| 8 | Manaslu | Himalaya | Nepal |
| 9 | Nanga Parbat | Himalaya (đầu tây) | Pakistan |
| 10 | Annapurna | Himalaya | Nepal |
| 11 | Gasherbrum I | Karakoram | Pakistan – Trung Quốc |
| 12 | Broad Peak | Karakoram | Pakistan – Trung Quốc |
| 13 | Gasherbrum II | Karakoram | Pakistan – Trung Quốc |
| 14 | Shishapangma | Himalaya | Trung Quốc (Tây Tạng) |
Nepal có tám trong mười bốn đỉnh, tính cả những đỉnh nằm trên biên giới. Pakistan có năm, gồm bốn đỉnh ở Karakoram và Nanga Parbat ở đầu tây Himalaya. Kangchenjunga là điểm cao nhất của Ấn Độ.
Khi đọc tin tức, bạn sẽ gặp các con số độ cao lệch nhau vài mét giữa các nguồn. Lý do là mỗi đợt đo dùng phương pháp và mốc mặt biển khác nhau, và lớp băng tuyết trên chóp thay đổi theo năm. Thứ tự trong danh sách gần như không đổi, nên nhớ thứ tự hữu ích hơn nhớ từng con số.
Vì sao mốc 8.000 m được xếp riêng
Con số 8.000 m là một mốc tròn do con người đặt ra, không phải ranh giới tự nhiên tuyệt đối. Tuy vậy, nó trùng khá khớp với một ngưỡng sinh lý quan trọng. Ở độ cao ấy, áp suất không khí chỉ còn khoảng một phần ba so với mặt biển. Dù đã thích nghi nhiều tuần, cơ thể vẫn suy kiệt dần theo từng giờ: ngủ không sâu, ăn không vào, cơ bắp và khả năng phán đoán đều giảm.
Vì thế giới leo núi gọi vùng trên 8.000 m là vùng chết. Chiến thuật trên mọi đỉnh trong nhóm này giống nhau: thích nghi kỹ ở các trại thấp hơn, chờ cửa sổ thời tiết, rồi lên đỉnh và xuống nhanh nhất có thể, ở trong vùng chết càng ngắn càng tốt.
Chuyện tính đỉnh độc lập cũng có quy ước. Một ngọn chỉ được tính là núi riêng khi nó tách khỏi đỉnh lân cận bằng một yên ngựa đủ sâu. Nhiều đỉnh phụ trên sống núi Everest hay Lhotse cũng cao trên 8.000 m nhưng không được tính vào danh sách. Thỉnh thoảng có đề xuất bổ sung, nhưng con số 14 đã ổn định trong tài liệu leo núi nhiều thập kỷ nay.
Himalaya và Karakoram: hai thế giới khác nhau
Mười đỉnh nằm ở Himalaya. Phần lớn tiếp cận được qua Nepal, có làng mạc và nhà trọ dọc đường đi bộ tới gần trại căn cứ. Thời tiết chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa: mùa xuân và mùa thu là mùa leo chính.
Bốn đỉnh nằm ở Karakoram. K2, Gasherbrum I, Broad Peak và Gasherbrum II đều quây quanh một vùng sông băng rất dài ở bắc Pakistan. Đường vào phải đi bộ nhiều ngày trên sông băng, không có làng, mọi thứ đều do đoàn tự mang theo. Mùa leo chính là mùa hè.
Karakoram lạnh và khắc nghiệt hơn. Nằm xa về phía bắc và sâu trong lục địa, Karakoram ít chịu gió mùa nhưng thời tiết thay đổi khó lường. K2 nổi tiếng là đỉnh rất khó về kỹ thuật, dốc đứng gần như mọi hướng, và chưa bao giờ là ngọn núi dành cho người mới.
Shishapangma là ngoại lệ về chủ quyền. Đây là đỉnh duy nhất trong nhóm nằm hoàn toàn trên lãnh thổ Trung Quốc, phía Tây Tạng. Việc vào đây phụ thuộc chặt vào giấy phép, và có những năm khu vực đóng cửa với khách nước ngoài.
Những mốc lịch sử của nhóm 14 đỉnh
Năm 1950, Annapurna trở thành đỉnh trên 8.000 m đầu tiên có người lên tới, ba năm trước Everest. Trong khoảng mười bốn năm sau đó, lần lượt từng đỉnh trong nhóm đều có người đặt chân. Đỉnh cuối cùng được lên lần đầu là Shishapangma vào năm 1964, một phần vì nó nằm sâu trong Tây Tạng và đóng cửa với các đoàn nước ngoài suốt nhiều năm.
Giai đoạn tiếp theo là những câu hỏi khó hơn: leo không dùng bình ôxy, mở tuyến mới trên các vách dốc, leo vào mùa đông. Năm 1986 lần đầu có người lên đủ cả 14 đỉnh. Mùa đông năm 2021, một đoàn leo người Nepal lần đầu lên tới đỉnh K2 vào mùa đông, khép lại câu hỏi lớn cuối cùng về mùa đông trên các đỉnh trên 8.000 m.
Những mốc này cho thấy một điều: mỗi bước tiến trên núi cao đều là thành quả của nhiều thập kỷ tích luỹ kinh nghiệm, trang bị và hiểu biết về cơ thể. Không có lối tắt nào cho người leo, dù là người giỏi nhất thời của họ. Với người đi núi bình thường, đọc lịch sử này là cách tốt để hiểu vì sao các tuyến đi bộ ngày nay có nhịp độ chậm và nhiều ngày nghỉ như vậy, và vì sao người dẫn đường hay nhắc bạn đừng vội.
Mỗi đỉnh một tính cách
Không có đỉnh nào trên 8.000 m là dễ, nhưng mỗi ngọn có những đặc điểm khiến giới leo núi nhắc tới nó theo cách riêng. Bảng dưới đây chỉ nêu những điều được ghi nhận rộng rãi.
| Đỉnh | Điều thường được nhắc tới |
|---|---|
| Annapurna | Đỉnh trên 8.000 m đầu tiên có người lên tới, năm 1950; về sau nổi tiếng vì nguy cơ tuyết lở cao trên các tuyến phổ biến |
| Cho Oyu | Thường được xem là đỉnh trên 8.000 m dễ tiếp cận nhất về địa hình, hay được chọn làm ngọn đầu tiên trong nhóm |
| Kangchenjunga | Ngọn núi cao thứ ba thế giới, khối núi đồ sộ với năm chóp; nhiều đoàn dừng lại ngay dưới điểm cao nhất để tôn trọng tín ngưỡng địa phương |
| Nanga Parbat | Đứng biệt lập ở đầu tây Himalaya, có một vách đá – băng cao vào hàng lớn nhất thế giới |
| Lhotse | Nối với Everest bằng một yên ngựa, nửa đầu tuyến leo dùng chung với Everest |
| K2 | Được giới leo núi gọi là núi hoang dại, khó về kỹ thuật và thời tiết, tỉ lệ tai nạn cao |
Những đặc điểm này thay đổi theo điều kiện từng năm. Một đỉnh được coi là dễ vẫn có thể trở thành nguy hiểm khi thời tiết xấu hoặc khi đoàn leo bỏ qua thời gian thích nghi.
Người đi núi bình thường đến gần các đỉnh này thế nào
Với hầu hết người Việt, cách gặp các đỉnh trên 8.000 m là đi bộ đường dài tới trại căn cứ hoặc điểm ngắm. Một lộ trình nâng dần hợp lý có thể như sau:
- Làm quen với đường núi trong nước: các đỉnh trên 2.000 m có người dẫn đường, đi qua đêm, mang balo của chính mình.
- Leo Fansipan bằng đường bộ hai ngày để biết cơ thể phản ứng thế nào với dốc dài, lạnh và mưa mù.
- Chuyến đi bộ đầu tiên ở nước ngoài lên khoảng 3.000 đến 4.000 m, có ngày nghỉ thích nghi, để biết mình chịu độ cao ra sao.
- Tuyến đi bộ tới trại căn cứ của một đỉnh lớn, ví dụ trại căn cứ Annapurna ở độ cao hơn 4.000 m hoặc trại căn cứ Everest trên 5.000 m, kéo dài từ một đến hai tuần.
- Nếu muốn leo núi tuyết thực thụ, tham gia khoá huấn luyện kỹ thuật băng tuyết và leo một đỉnh khoảng 6.000 m có hướng dẫn viên chuyên nghiệp.
- Chỉ sau nhiều năm tích luỹ, với các ngọn 6.000 và 7.000 m an toàn, mới nghĩ tới một đỉnh trên 8.000 m.
Một số vùng quanh các đỉnh này, như khu Kangchenjunga hay vùng sát biên giới, là khu hạn chế: phải có giấy phép đặc biệt và đi cùng người dẫn đường được cấp phép. Đừng tìm cách vào bằng đường không chính thức.
An toàn: khi đến gần vùng núi trên 8.000 m
Dù chỉ đi tới trại căn cứ, bạn đã ở độ cao mà cơ thể phải làm việc rất vất vả. Vài nguyên tắc giữ cho chuyến đi an toàn:
- Lịch trình phải có ngày nghỉ thích nghi; không chọn hành trình rút ngắn để tiết kiệm thời gian.
- Theo dõi bản thân và bạn đồng hành mỗi tối: đau đầu, buồn nôn, chán ăn, mất ngủ là dấu hiệu sớm, cần nghỉ và không lên cao thêm.
- Đi loạng choạng, lú lẫn, khó thở cả khi nghỉ là dấu hiệu nặng: xuống thấp ngay, kể cả ban đêm, có người đi kèm, và gọi hỗ trợ.
- Không đi lên sông băng, không vào vùng tuyết lở khi không có người hướng dẫn và trang bị chuyên dụng.
- Giữ ấm tay chân và mặt khi gió lớn; lạnh cộng gió ở độ cao lớn làm tê cóng rất nhanh.
- Có bảo hiểm bao gồm cứu hộ trên núi cao, ghi đúng độ cao tối đa của hành trình.
Tình huống giả định: tới trại căn cứ, bạn thấy khoẻ và muốn đi tiếp lên trại 1 cùng một đoàn leo quen biết. Đó là quyết định không nên đưa ra: phía trên trại căn cứ là vùng kỹ thuật dành cho người có giấy phép, có trang bị và có kinh nghiệm leo băng.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu đỉnh núi cao trên 8.000 m?
Có 14 đỉnh núi độc lập cao trên 8.000 m so với mực nước biển, tất cả nằm ở dãy Himalaya và Karakoram. Một số đỉnh phụ trên cùng khối núi cũng vượt mốc này nhưng không được tính là núi riêng.
Đỉnh nào trên 8.000 m được coi là khó nhất?
K2 và Annapurna thường được nhắc tới nhiều nhất: K2 vì địa hình dốc, kỹ thuật khó và thời tiết khắc nghiệt, Annapurna vì nguy cơ tuyết lở trên các tuyến phổ biến. Mức độ khó còn tuỳ tuyến leo, mùa và điều kiện từng năm.
Việt Nam có đỉnh núi nào trên 8.000 m không?
Không. Ngọn núi cao nhất Việt Nam là Fansipan 3.143 m. Các đỉnh trên 8.000 m chỉ có ở Himalaya và Karakoram, cách Việt Nam vài nghìn cây số về phía tây bắc.
Vì sao gọi vùng trên 8.000 m là vùng chết?
Vì ở độ cao ấy, không khí loãng đến mức cơ thể không thể hồi phục, ngay cả khi đã thích nghi và nằm nghỉ. Thể lực, giấc ngủ và khả năng phán đoán đều giảm theo từng giờ, nên người leo phải lên đỉnh và xuống nhanh.
Người không leo chuyên nghiệp có thể ngắm các đỉnh này không?
Có. Nhiều tuyến đi bộ đường dài ở Nepal và Pakistan dẫn tới trại căn cứ hoặc điểm ngắm các đỉnh trên 8.000 m mà không cần kỹ thuật leo băng. Bạn cần thể lực tốt, thời gian thích nghi và người dẫn đường địa phương.