TotCung.comTột Cùng
Đỉnh núi thế giới

Dãy Himalaya hình thành thế nào: va chạm mảng, hoá thạch biển và núi vẫn đang lớn

Himalaya sinh ra từ cú va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á – Âu, vì thế trên đỉnh Everest có đá vôi chứa hoá thạch biển. Núi vẫn đang lớn và vẫn rung chuyển.

A Vietnamese hiker crouching beside layered grey limestone rock on a high scree slope, hand touching the stone, close-up from low angle, soft overcast light

Dãy Himalaya hình thành khi mảng kiến tạo Ấn Độ trôi lên phía bắc và đâm vào mảng Á – Âu, bắt đầu từ khoảng năm mươi triệu năm trước; lớp đá đáy biển cũ bị ép, gấp nếp và đẩy lên thành những ngọn núi cao nhất Trái Đất. Cú va chạm ấy chưa kết thúc: mảng Ấn Độ vẫn đang đẩy lên phía bắc mỗi năm vài xăng-ti-mét, nên Himalaya vẫn được nâng lên và vẫn thường xuyên có động đất.

Hiểu cách dãy núi ra đời không chỉ là kiến thức địa lý. Nó giải thích vì sao trên chóp Everest có đá vôi chứa vỏ sinh vật biển, vì sao vùng núi này hay lở đất, vì sao các sông lớn châu Á đều bắt nguồn từ đây, và vì sao người đi núi ở Himalaya phải tính tới những rủi ro mà ở núi thấp ít gặp.

Himalaya là gì và trải qua những nước nào

Tên Himalaya bắt nguồn từ tiếng Phạn, thường được giải nghĩa là nơi ở của tuyết. Dãy núi trải theo hình cánh cung dài khoảng 2.400 km, từ vùng núi phía bắc Pakistan ở đầu tây, qua Ấn Độ, Nepal, Bhutan, tới khúc uốn lớn của sông Brahmaputra ở đầu đông. Mặt bắc của cánh cung tựa vào cao nguyên Tây Tạng của Trung Quốc, mặt nam đổ xuống đồng bằng sông Hằng.

Chiều ngang của dãy núi thường chỉ vài trăm cây số, nhưng trong quãng ngắn ấy độ cao thay đổi kinh khủng: từ đồng bằng chỉ vài trăm mét so với mặt biển lên tới các đỉnh trên 8.000 m. Vì vậy chỉ trong vài ngày đi bộ, bạn có thể đi từ rừng cận nhiệt đới, qua rừng thông, đồng cỏ cao, tới vùng đá trơ trọi và băng tuyết vĩnh cửu.

Nhiều người hay gộp chung mọi ngọn núi cao ở châu Á vào Himalaya. Thực ra phía tây bắc còn có dãy Karakoram, nơi có K2, và dãy Hindu Kush; phía bắc có Côn Lôn và Thiên Sơn. Các dãy này cùng chịu tác động của cú va chạm mảng nhưng là những dãy riêng. Khi đọc tài liệu, phân biệt được tên dãy giúp bạn hiểu đúng khí hậu và đường tiếp cận của từng vùng.

Cú va chạm mảng diễn ra theo từng bước

Câu chuyện hình thành Himalaya kéo dài hàng chục triệu năm. Tóm theo trình tự, nó diễn ra như sau:

  1. Hơn một trăm triệu năm trước, khối đất của Ấn Độ ngày nay là một phần của siêu lục địa phía nam, nằm xa ở Nam bán cầu.
  2. Khối đất ấy tách ra và trôi lên phía bắc với tốc độ nhanh bất thường so với các mảng khác. Giữa nó và châu Á là một đại dương cổ mà các nhà địa chất gọi là biển Tethys.
  3. Đáy biển Tethys bị hút dần xuống dưới mảng Á – Âu, đại dương thu hẹp. Bùn, cát và vỏ sinh vật biển tích tụ thành những lớp đá trầm tích dày.
  4. Khoảng năm mươi triệu năm trước, đại dương khép lại hẳn và hai khối lục địa chạm nhau. Vỏ lục địa nhẹ, không chìm xuống được, nên bị ép, gấp nếp, chồng lên nhau như tấm thảm bị đẩy vào tường.
  5. Các lớp đá đáy biển cũ bị nâng lên rất cao, trong khi vỏ Trái Đất vùng va chạm dày gấp đôi bình thường, tạo nên cả dãy Himalaya lẫn cao nguyên Tây Tạng phía sau.
  6. Mảng Ấn Độ vẫn tiếp tục đẩy lên phía bắc tới hôm nay, nên quá trình nâng núi và động đất vẫn đang tiếp diễn.

Hình ảnh dễ nhớ là hai chiếc xe đâm nhau chậm rãi trong hàng chục triệu năm: phần đầu xe bị bẹp và nhô lên, và vì xe vẫn chưa dừng hẳn nên phần nhô lên ấy vẫn cứ tiếp tục cao thêm.

Vì sao trên đỉnh Everest có hoá thạch biển

Chóp Everest là đá vôi. Phần trên cùng của Everest được cấu tạo từ đá vôi và đá trầm tích hình thành dưới đáy biển Tethys. Các nhà địa chất đã tìm thấy trong đó dấu vết của sinh vật biển nhỏ như vỏ ốc, huệ biển và các sinh vật có vỏ khác.

Dải đá màu vàng nhìn thấy từ xa. Bên dưới chóp có một lớp đá màu vàng nâu cắt ngang khối núi, dễ thấy trong ảnh chụp mặt bắc và tây nam. Người leo núi gọi nó là dải vàng và biết đó là một mốc trên đường lên đỉnh. Lớp đá này cũng là trầm tích cổ.

Đá đáy biển lên cao không phải vì nước biển rút. Nhiều người nghĩ xưa kia biển dâng cao đến gần chín nghìn mét. Thực ra mực nước biển không thay đổi nhiều đến thế; chính đá đáy biển đã bị nâng lên bởi lực ép của va chạm mảng.

Bạn cũng gặp hoá thạch ở tầng thấp hơn. Ở vài thung lũng Himalaya, người dân nhặt được những hòn đá đen chứa vỏ cúc đá hình xoắn ốc, loài thân mềm biển đã tuyệt chủng. Gặp những hòn đá như vậy, hãy ngắm và chụp ảnh, đừng mang ra khỏi khu bảo tồn khi quy định không cho phép.

Núi vẫn đang lớn và vẫn rung chuyển

Mảng Ấn Độ ngày nay vẫn di chuyển lên phía bắc khoảng vài xăng-ti-mét mỗi năm, tức là cỡ tốc độ móng tay mọc. Một phần chuyển động ấy làm Himalaya nâng lên khoảng vài milimét mỗi năm. Nhưng núi không cao mãi: mưa, băng và gió liên tục bào mòn đỉnh và sườn, đất đá trôi xuống sông. Độ cao bạn đo được hôm nay là kết quả của cuộc giằng co giữa lực nâng và lực bào mòn.

Lực ép tích tụ trong đá rồi giải phóng đột ngột thành động đất. Trận động đất lớn ở Nepal tháng 4 năm 2015 là ví dụ gần nhất: nhiều làng mạc đổ sập, và ở vùng Everest, rung chấn làm băng tuyết đổ ập xuống trại căn cứ. Sau trận ấy, nhiều tuyến đi bộ phải đóng cửa để sửa đường và đánh giá nguy cơ lở đất.

Với người đi núi, điều đó có nghĩa là Himalaya không phải một khối đá đứng yên. Sườn núi có thể yếu đi sau động đất hoặc sau mùa mưa lớn, đường mòn năm nay có thể khác năm trước. Thông tin mới nhất từ người dẫn đường địa phương luôn đáng tin hơn bài viết hay ảnh chụp từ vài năm trước.

Ba dải núi song song từ đồng bằng lên cao nguyên

Nếu cắt ngang Himalaya từ nam lên bắc, bạn sẽ đi qua những dải núi khác nhau về độ cao, khí hậu và đời sống. Bảng dưới đây mô tả ở mức chung.

DảiĐặc điểmNgười đi núi gặp gì
Dải đồi chân núiĐồi thấp, đất đá trẻ, nhiều rừngKhí hậu nóng ẩm, mùa mưa dễ sạt đường
Tiểu HimalayaNúi trung bình, nhiều thung lũng sông sâu, ruộng bậc thangLàng mạc đông, đường mòn lên xuống dốc liên tục
Đại HimalayaCác đỉnh tuyết vĩnh cửu và sông băng, nơi có các ngọn trên 8.000 mKhông khí loãng, lạnh, nguy cơ say độ cao và băng lở
Vùng sau núi và cao nguyênKhô, ít mưa vì núi chắn gió mùaNắng gắt, gió mạnh, cảnh hoang vắng

Cách chia này giúp bạn đọc một lịch trình đi bộ: ngày đầu ở dải đồi thường nóng và nhiều muỗi vắt, cần đồ thoáng; vài ngày sau lên Tiểu Himalaya, dốc lên dốc xuống làm mỏi gối hơn là mỏi tim; chỉ khi vào Đại Himalaya, độ cao mới trở thành yếu tố chính quyết định tốc độ đi. Biết mình đang ở dải nào giúp bạn chuẩn bị đúng thứ cho từng chặng.

Dải núi chắn gió mùa là lý do sườn nam Himalaya mưa rất nhiều trong khi phía bắc khô hạn. Một tuyến đi bộ vượt qua đèo cao từ nam sang bắc có thể đưa bạn từ thung lũng xanh ướt sang vùng đất gần như sa mạc chỉ trong vài ngày.

Himalaya, những dòng sông và chuyện gần Việt Nam

Tháp nước của châu Á. Băng tuyết trên Himalaya và cao nguyên Tây Tạng nuôi nhiều con sông lớn như sông Hằng, Indus, Brahmaputra, Dương Tử. Sông Mê Kông chảy qua Việt Nam cũng bắt nguồn từ vùng cao nguyên này. Hàng tỉ người sống nhờ nguồn nước ấy.

Sông băng đang lùi dần. Nhiều sông băng ở Himalaya ngắn lại và mỏng đi qua từng thập kỷ. Nước tan đọng thành các hồ băng phía trước, có hồ được chắn bằng đống đá vụn không chắc. Khi đập đá ấy vỡ, lũ bùn đá có thể quét xuống thung lũng rất nhanh.

Hoàng Liên Sơn và Himalaya. Sách phổ thông Việt Nam hay nói Hoàng Liên Sơn là phần kéo dài phía đông nam của Himalaya. Cách nói này giúp dễ hình dung, nhưng quan hệ địa chất thực tế phức tạp hơn: vùng núi Tây Bắc chịu ảnh hưởng của cú va chạm mảng, song có lịch sử hình thành riêng.

Fansipan và Everest khác nhau nhiều. Fansipan cao 3.143 m, đủ để mát lạnh và có mây mù, nhưng chưa tới vùng băng tuyết vĩnh cửu. Leo Fansipan là bước làm quen tốt với đường núi dốc, chưa phải bài kiểm tra về độ cao như Himalaya.

An toàn: rủi ro riêng của một dãy núi trẻ

Himalaya là dãy núi trẻ về mặt địa chất, sườn dốc, đá vỡ vụn và vẫn đang chuyển động. Khi đi bộ ở đây, ngoài chuyện độ cao, bạn cần để ý thêm:

  • Không dựng lều hay nghỉ lâu ngay dưới chân vách dốc, quạt đá vụn hoặc trong lòng suối khô.
  • Đi qua đoạn đá lở nhanh, từng người một, không dừng lại chụp ảnh ở giữa đoạn đó.
  • Mùa mưa, hỏi người dẫn đường về đoạn sạt mới trước khi khởi hành mỗi ngày.
  • Nếu đang đi mà có động đất, tránh xa vách dốc và mép vực, ngồi thấp ở chỗ trống, chờ rung chấn dừng hẳn rồi mới đi tiếp, và nghe hướng dẫn của người địa phương.
  • Nghe thấy tiếng gầm lớn từ phía thượng nguồn hoặc thấy nước sông đục và dâng nhanh, rời khỏi lòng sông, lên chỗ cao ngay.
  • Đừng đi vào vùng sông băng hoặc gần hồ băng khi không có người dẫn đường và trang bị phù hợp.

Tình huống giả định: đang nghỉ trưa trong một thung lũng, bạn thấy đá nhỏ lăn xuống liên tục từ sườn trên. Đó là tín hiệu nên rời chỗ ngồi ngay, không phải chuyện để quan sát cho biết. Trên núi trẻ, đá nhỏ rơi thường báo trước cho đá lớn.

Câu hỏi thường gặp

Dãy Himalaya bao nhiêu tuổi?

Cú va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á – Âu bắt đầu khoảng năm mươi triệu năm trước, nên dãy Himalaya được xem là một trong những dãy núi trẻ nhất thế giới. Phần lớn độ cao hiện nay được nâng lên trong vài chục triệu năm gần đây.

Himalaya có cao thêm mỗi năm không?

Có, lực nâng do va chạm mảng làm núi nhô lên khoảng vài milimét mỗi năm. Tuy vậy, xói mòn và động đất cũng làm thay đổi độ cao, nên các đỉnh không cao thêm đều đặn và số đo mới thường chỉ chênh rất ít.

Vì sao trên đỉnh Everest lại có hoá thạch sinh vật biển?

Vì đá ở chóp Everest vốn là trầm tích dưới đáy biển cổ Tethys. Khi mảng Ấn Độ va vào châu Á, lớp đá đáy biển bị ép và nâng lên tới độ cao gần chín nghìn mét, mang theo cả hoá thạch bên trong.

Hoàng Liên Sơn có phải một phần của Himalaya không?

Sách phổ thông thường mô tả Hoàng Liên Sơn là phần kéo dài về phía đông nam của Himalaya để dễ hình dung. Về địa chất, vùng núi Tây Bắc chịu ảnh hưởng của cùng cú va chạm mảng nhưng có lịch sử hình thành riêng, không phải cùng một dãy liền mạch.

Đi bộ ở Himalaya có nguy hiểm vì động đất không?

Động đất lớn không xảy ra thường xuyên, nhưng vùng núi này nằm trên ranh giới mảng nên rủi ro luôn có. Điều bạn làm được là theo dõi tin tức trước chuyến đi, chọn chỗ nghỉ tránh vách dốc và tuân theo hướng dẫn của người địa phương khi có rung chấn.

Himalaya khác Karakoram thế nào?

Karakoram là dãy núi nằm phía tây bắc Himalaya, có K2 và nhiều sông băng rất dài. Hai dãy cùng sinh ra từ va chạm mảng, nhưng Karakoram nằm sâu trong lục địa hơn, khô và lạnh hơn, đường tiếp cận cũng xa xôi hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138