Độ cao của một ngọn núi là khoảng cách thẳng đứng từ mực nước biển trung bình lên tới đỉnh; ngày nay người ta đo bằng máy định vị vệ tinh đặt ngay trên đỉnh, kết hợp đo trọng lực để xác định mặt nước biển giả định chạy ngầm bên dưới lục địa. Theo cách tính này, Everest với khoảng 8.849 m là núi cao nhất Trái Đất.
Nhưng chữ cao nhất còn có hai nghĩa khác. Nếu đo từ chân núi lên đỉnh, Mauna Kea ở Hawaii vượt Everest. Nếu đo từ tâm Trái Đất ra, đỉnh Chimborazo ở Ecuador mới là điểm xa nhất. Hiểu cách đo giúp bạn đọc đúng các con số trên bảng chỉ dẫn, hiểu vì sao tài liệu ghi lệch nhau vài mét, và dùng đồng hồ đo độ cao trên tay mình một cách tỉnh táo.
Ba cách hiểu chữ núi cao nhất
Mỗi cách đo trả lời một câu hỏi khác nhau, và mỗi câu có một ngọn núi chiến thắng.
| Cách đo | Câu hỏi nó trả lời | Ngọn đứng đầu | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Từ mực nước biển trung bình lên đỉnh | Đỉnh nào nằm cao nhất so với mặt biển? | Everest, khoảng 8.849 m | Cách đo chuẩn, dùng trong bản đồ và sách giáo khoa |
| Từ chân núi lên đỉnh | Khối núi nào cao nhất tính từ nền của nó? | Mauna Kea, hơn 10.000 m tính từ đáy biển | Phần lớn thân núi chìm dưới Thái Bình Dương |
| Từ tâm Trái Đất ra đỉnh | Điểm nào trên mặt đất xa tâm Trái Đất nhất? | Chimborazo, hơn 6.200 m trên mặt biển | Trái Đất phình ở xích đạo, mà Chimborazo nằm gần xích đạo |
Câu hỏi đúng là câu bạn thật sự quan tâm. Với người leo núi, độ cao so với mặt biển là con số có ý nghĩa nhất, vì nó gắn với áp suất không khí và do đó với cơ thể. Chimborazo xa tâm Trái Đất nhất nhưng người đứng trên đỉnh nó vẫn thở dễ hơn nhiều so với người đứng trên Everest.
Mực nước biển là gì khi núi nằm giữa lục địa
Mặt biển không phẳng và không đứng yên: có thuỷ triều, sóng, gió, dòng chảy. Vì vậy người ta lấy mực nước biển trung bình, đo liên tục nhiều năm tại các trạm nghiệm triều, làm mốc số không. Mỗi quốc gia chọn một trạm gốc. Ở Việt Nam, hệ độ cao quốc gia lấy mốc gốc tại trạm Hòn Dấu ở Hải Phòng; mọi con số độ cao trên bản đồ trong nước đều quy về mốc ấy.
Vấn đề là núi nằm sâu trong lục địa, cách biển hàng nghìn cây số. Các nhà trắc địa tưởng tượng mặt nước biển trung bình được kéo dài xuyên qua lục địa, tạo thành một mặt cong ngầm gọi là mặt geoid. Mặt này không phải hình cầu hoàn hảo: nó lồi lõm theo sự phân bố khối lượng bên trong Trái Đất, vì nơi nào đá đặc và nặng thì trọng lực mạnh hơn, mặt nước giả định nhô lên ở đó.
Độ cao của một đỉnh núi chính là khoảng cách từ mặt geoid ấy lên tới đỉnh. Để biết mặt geoid nằm ở đâu dưới chân Everest, người ta phải đo trọng lực ở nhiều điểm quanh núi. Đây là phần khó nhất và cũng là nguồn chính của chênh lệch giữa các đợt đo, chứ không phải việc đo phần chóp núi.
Người ta đã đo Everest như thế nào qua các thời kỳ
Thế kỷ 19: tam giác đạc từ xa. Các nhà đo đạc đứng ở đồng bằng Ấn Độ, cách núi hơn một trăm cây số, đo góc ngẩng lên đỉnh từ nhiều trạm có vị trí biết trước, rồi tính độ cao bằng lượng giác. Kết quả đầu tiên giữa thế kỷ 19 đã gần đúng một cách đáng kinh ngạc, chỉ lệch không nhiều so với số đo hiện đại.
Khó khăn của đo từ xa. Ánh sáng đi qua không khí bị bẻ cong, nhất là ở tầng thấp gần mặt đất, khiến đỉnh núi trông cao hơn thực tế. Trọng lực của khối Himalaya còn kéo dây dọi lệch đi, làm sai mốc thẳng đứng. Người đo phải tìm cách bù trừ các sai số này.
Thế kỷ 20: đo gần hơn và lên tận đỉnh. Từ giữa thế kỷ 20, các đợt đo đặt trạm gần núi hơn, rồi có những đoàn mang thiết bị lên tận đỉnh. Con số 8.848 m được công bố năm 1955 và dùng rộng rãi suốt hơn nửa thế kỷ.
Năm 2020: định vị vệ tinh và radar xuyên tuyết. Đợt đo chung của Nepal và Trung Quốc đặt máy thu định vị vệ tinh trên đỉnh, dùng radar đo độ dày lớp tuyết, kết hợp đo trọng lực quanh núi để xác định mặt geoid. Kết quả khoảng 8.849 m, tính cả lớp tuyết trên chóp.
Vì sao cùng một ngọn núi lại có nhiều con số
Gặp hai nguồn ghi lệch nhau vài mét, bạn không cần bối rối. Các nguyên nhân thường gặp:
- Đo tới mặt đá hay tới mặt tuyết: lớp băng tuyết trên chóp dày vài mét và thay đổi theo mùa, theo năm.
- Dùng mặt geoid khác nhau: mỗi quốc gia, mỗi thời kỳ có mô hình mực nước biển riêng.
- Thiết bị và phương pháp khác nhau: tam giác đạc, định vị vệ tinh, đo bằng máy bay đều có sai số riêng.
- Vỏ Trái Đất chuyển động: núi được nâng lên vài milimét mỗi năm, và động đất lớn có thể làm thay đổi độ cao một chút.
- Làm tròn khi in: tài liệu phổ thông thường làm tròn tới mét hoặc chục mét.
- Sao chép sai: nhiều trang thông tin chép lại nhau, một con số sai có thể lan rộng.
Nguyên tắc khi viết hoặc kể lại: dùng số đo chính thức gần nhất của cơ quan đo đạc, kèm chữ khoảng nếu không chắc. Với các đỉnh ít được đo, như nhiều đỉnh trên 2.000 m ở vùng núi Tây Bắc, các nguồn có thể chênh nhau hàng chục mét, nên ghi theo kiểu hơn 2.000 m là trung thực hơn.
Đồng hồ đo độ cao trên tay bạn hoạt động thế nào và cách chỉnh
Đồng hồ leo núi và điện thoại thường đo độ cao bằng hai cách: cảm biến áp suất và định vị vệ tinh. Cảm biến áp suất phản ứng nhanh nhưng bị thời tiết làm lệch; định vị vệ tinh không bị thời tiết ảnh hưởng nhưng sai số theo chiều đứng lớn hơn theo chiều ngang. Cách dùng tỉnh táo:
- Trước khi xuất phát, chỉnh đồng hồ về độ cao đã biết của điểm khởi hành, như cột mốc, nhà trạm hoặc độ cao ghi trên bản đồ địa hình.
- Trên đường, mỗi khi qua một điểm có độ cao biết chắc như đỉnh phụ, yên ngựa hay trạm kiểm lâm, chỉnh lại một lần.
- Nhớ quy tắc gần đúng: ở tầng thấp, áp suất giảm một hectopascal tương ứng độ cao tăng khoảng tám mét. Thời tiết thay đổi vài hectopascal là đồng hồ lệch vài chục mét.
- Ngủ qua đêm ở một chỗ mà sáng ra đồng hồ báo cao thêm vài chục mét nghĩa là áp suất đã giảm, thường là dấu hiệu thời tiết xấu đi. Hãy xem lại kế hoạch ngày hôm đó.
- Ngược lại, đồng hồ báo thấp đi khi bạn ngồi yên nghĩa là áp suất tăng, thường đi kèm thời tiết ổn định hơn.
- Khi hai cách đo trên đồng hồ cho kết quả khác nhau nhiều, tin vào điểm chỉnh gần nhất cộng với cảm nhận địa hình, không tin tuyệt đối vào bất kỳ con số nào.
Ví dụ tính: buổi tối ở trại, đồng hồ đã chỉnh đúng 2.400 m. Sáng hôm sau, chưa đi bước nào mà đồng hồ báo 2.450 m, tức áp suất giảm khoảng sáu hectopascal qua đêm. Đó là mức giảm đáng chú ý; nếu kèm gió đổi hướng và mây dày lên từ phía tây, nên rút ngắn chặng đi.
Độ cao trên giấy và độ cao cơ thể cảm nhận
Áp suất mới là thứ cơ thể cảm nhận. Cơ thể không biết con số trên bản đồ; nó chỉ cảm nhận lượng ôxy trong mỗi hơi thở, tức là áp suất không khí. Ở cùng độ cao, áp suất có thể chênh nhau theo mùa và theo vĩ độ.
Gần xích đạo, không khí dày hơn một chút. Tầng khí quyển phình ra ở vùng nhiệt đới, nên ở cùng độ cao, áp suất vùng gần xích đạo nhỉnh hơn vùng gần cực. Đây là một lý do khiến Everest, nằm ở vĩ độ khá thấp, dễ thở hơn một chút so với mức nó sẽ có nếu nằm xa về phía bắc.
Mùa đông, núi như cao hơn. Áp suất trên núi cao thường thấp hơn vào mùa đông. Cùng một đỉnh, leo vào mùa lạnh cơ thể sẽ cảm thấy như đang ở độ cao lớn hơn so với mùa hè, cộng thêm cái lạnh làm hao sức.
Độ cao ngủ quan trọng hơn độ cao đỉnh. Khi lập kế hoạch thích nghi, điều cần theo dõi là độ cao nơi bạn ngủ mỗi đêm. Lên cao trong ngày rồi xuống ngủ thấp là cách cơ thể làm quen an toàn nhất.
An toàn: dùng con số độ cao đúng cách
Con số độ cao hữu ích cho an toàn khi bạn biết giới hạn của nó:
- Khi gọi cứu hộ, đọc toạ độ vị trí từ điện thoại hoặc thiết bị định vị, mô tả địa hình xung quanh; độ cao chỉ là thông tin bổ sung.
- Không quyết định đi tiếp hay quay đầu chỉ dựa vào việc còn bao nhiêu mét tới đỉnh; quyết định theo giờ, thời tiết và sức khoẻ của nhóm.
- Khi có người say độ cao nặng, xuống thấp là cách xử lý; mỗi vài trăm mét xuống đều có ý nghĩa, không cần chờ tới đúng độ cao nào.
- Trong sương mù, đồng hồ đo độ cao giúp biết mình đã tới ngang đường đồng mức của yên ngựa hay đỉnh phụ, nhưng phải kết hợp với hướng đi; đừng đi theo một con số mà bỏ quên địa hình.
- Pin điện thoại hao rất nhanh khi lạnh; giữ máy sát người và mang pin dự phòng để còn đọc toạ độ khi cần.
Tình huống giả định: đồng hồ báo còn 80 m nữa là tới đỉnh, nhưng đã quá giờ quay đầu và mây đen kéo lên. Tám mươi mét trên núi có thể là ba mươi phút, và ba mươi phút có thể là khác biệt giữa xuống trong mưa và xuống trong dông sét. Quay đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao độ cao núi tính từ mực nước biển?
Vì mực nước biển trung bình là mốc chung, có thể đo lặp lại và quy đổi giữa các nước. Nó cũng gắn trực tiếp với áp suất không khí, thứ ảnh hưởng tới cơ thể người leo núi, nên con số có ý nghĩa thực tế.
Mauna Kea có cao hơn Everest không?
Tính từ chân núi dưới đáy Thái Bình Dương, khối núi Mauna Kea cao hơn 10.000 m, vượt Everest. Nhưng tính từ mực nước biển, Mauna Kea chỉ hơn 4.200 m, nên Everest vẫn là ngọn cao nhất theo cách đo chuẩn.
Vì sao Chimborazo được gọi là điểm xa tâm Trái Đất nhất?
Trái Đất không tròn hoàn hảo mà phình ra ở xích đạo. Chimborazo ở Ecuador nằm gần xích đạo nên dù chỉ cao hơn 6.200 m so với mặt biển, đỉnh của nó lại cách tâm Trái Đất xa hơn đỉnh Everest.
Đồng hồ đo độ cao trên điện thoại có chính xác không?
Đủ dùng để theo dõi xu hướng lên xuống, nhưng có thể lệch hàng chục mét. Cảm biến áp suất bị thời tiết làm lệch, còn định vị vệ tinh có sai số theo chiều đứng lớn. Hãy chỉnh lại tại các điểm có độ cao đã biết.
Việt Nam lấy mốc độ cao ở đâu?
Hệ độ cao quốc gia của Việt Nam lấy mực nước biển trung bình tại trạm nghiệm triều Hòn Dấu ở Hải Phòng làm mốc gốc. Độ cao các đỉnh núi trên bản đồ trong nước, như Fansipan 3.143 m, đều quy về mốc này.