Sức bền tim phổi mà leo núi cần là khả năng đi ở nhịp vừa phải suốt nhiều giờ mà không cạn sức, cộng một chút dư địa để vượt những đoạn dốc gắt rồi hồi lại nhanh. Cách tập phù hợp là phần lớn thời gian ở nhịp nhẹ, vẫn nói được thành câu, xen một buổi đổi nhịp mỗi tuần, và một buổi đi dài tăng dần.
Nhiều người nghĩ tập tim phổi là phải thở hổn hển mới có tác dụng. Với leo núi, điều ngược lại mới đúng: phần lớn thời gian trên núi bạn đi ở nhịp nhẹ, và cơ thể cần được tập để đốt năng lượng hiệu quả ở nhịp đó. Bài này giải thích cách chia vùng tập không cần máy đo, cách xây buổi đi dài, bài đổi nhịp mẫu và cách ghép chúng vào tuần.
Tim phổi làm việc thế nào trên một ngày leo núi
Khi bạn leo dốc, cơ chân cần nhiều oxy hơn. Tim đập nhanh hơn để bơm thêm máu, phổi thở sâu và nhanh hơn. Ở nhịp vừa phải, cơ thể chủ yếu đốt mỡ và một phần đường dự trữ, hơi thở đều, bạn có thể đi rất lâu. Khi tăng tốc vượt quá một ngưỡng, cơ dựa nhiều hơn vào đường dự trữ, hơi thở trở nên gấp, chân nặng dần, và bạn chỉ giữ được nhịp đó trong thời gian ngắn.
Người có sức bền tốt là người mà ngưỡng đó nằm cao: họ đi nhanh hơn mà vẫn ở vùng thoải mái, và dùng đường dự trữ tiết kiệm hơn, nên cuối ngày còn sức. Người chưa tập thì vượt ngưỡng ngay ở những con dốc đầu tiên, đốt nhanh nguồn dự trữ, và đến chiều thì cạn.
Trên cao, không khí loãng làm mỗi hơi thở mang vào ít oxy hơn. Cùng một tốc độ đi sẽ nặng hơn so với ở thấp, nên nhịp đi phải chậm lại. Sức bền tốt giúp bạn chịu được điều đó, nhưng không làm bạn miễn nhiễm với ảnh hưởng của độ cao. Đó là chuyện của thích nghi, một chủ đề khác.
Chia vùng tập bằng hơi thở, không cần máy đo
Cách này dựa vào bài kiểm tra nói chuyện, đơn giản mà khá tin cậy. Nếu có đồng hồ đo nhịp tim, bạn có thể ghi lại nhịp tương ứng với từng vùng của chính mình.
| Vùng | Cảm giác khi nói | Dùng cho | Tỷ lệ trong tuần |
|---|---|---|---|
| Nhẹ | Nói chuyện thoải mái thành đoạn dài | Buổi đi dài, hồi phục, khởi động | Phần lớn thời gian, khoảng bốn phần năm |
| Vừa | Nói được từng câu ngắn rồi phải lấy hơi | Đoạn dốc trong buổi đi dài, cầu thang nhịp đều | Một phần nhỏ |
| Gắng | Chỉ nói được vài từ | Các hiệp ngắn trong bài đổi nhịp | Rất ít, chỉ trong một buổi mỗi tuần |
| Tối đa | Không nói được | Không cần cho chuẩn bị leo núi phổ thông | Tránh |
Công thức ước tính nhịp tim tối đa bằng hai trăm hai mươi trừ tuổi rất phổ biến nhưng sai số lớn giữa các cá nhân, nên chỉ coi là gợi ý thô. Bài nói chuyện phản ánh trạng thái thật của bạn trong ngày đó tốt hơn, kể cả khi bạn thiếu ngủ hay trời nóng.
Trên núi, mục tiêu là giữ phần lớn thời gian ở vùng nhẹ và vừa. Nếu bạn liên tục ở vùng gắng chỉ để theo kịp nhóm, nhóm đang đi quá nhanh với bạn, và cần nói ra.
Xây buổi đi dài từng bước
Buổi đi dài là xương sống của sức bền cho leo núi. Mục tiêu là tăng thời gian trên chân, không tăng tốc độ.
- Bắt đầu với thời gian bạn đi thoải mái hiện tại, ví dụ chín mươi phút đi bộ có vài đoạn dốc.
- Mỗi tuần thêm khoảng mười lăm đến ba mươi phút, giữ nhịp ở vùng nhẹ là chính, đoạn dốc cho phép lên vùng vừa.
- Cứ ba tuần tăng thì một tuần giữ hoặc giảm để hồi phục.
- Tập ăn uống trong khi đi: cứ khoảng bốn mươi lăm phút đến một giờ ăn chút đồ nhẹ và uống nước, như trên núi thật.
- Khi đạt khoảng ba giờ, bắt đầu mang balo nhẹ và chọn địa hình đồi hoặc núi thấp nhiều hơn.
- Mốc cuối là thời gian gần bằng ngày dài nhất của chuyến đi, hoặc ít nhất hai phần ba nếu chuyến rất dài.
Đạp xe đường dài hoặc bơi có thể thay một phần buổi đi dài trong tuần bận, nhưng không thay hoàn toàn được, vì chân và gân không được tập chịu trọng lượng cơ thể. Ít nhất cách tuần một lần, buổi dài phải là đi bộ.
Bài đổi nhịp mẫu cho người leo núi
Một buổi mỗi tuần, làm trên cầu thang, dốc đồi hoặc máy chạy bộ nâng độ dốc. Khởi động mười phút ở vùng nhẹ trước khi bắt đầu.
| Giai đoạn | Bài | Số lần | Nghỉ giữa |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Ba phút ở vùng gắng, đi lên dốc đều | 4 lần | Ba phút đi nhẹ |
| Tuần 3–4 | Bốn phút ở vùng gắng | 4 lần | Ba phút đi nhẹ |
| Tuần 5–6 | Năm phút ở vùng gắng, đeo balo nhẹ | 4 lần | Ba phút đi nhẹ |
| Tuần lùi | Ba phút ở vùng vừa | 3 lần | Ba phút đi nhẹ |
Vùng gắng ở đây là mức bạn chỉ nói được vài từ nhưng vẫn giữ được bước đều, không phải chạy hết sức. Bài này mô phỏng những đoạn dốc gắt trên núi, nơi bạn phải tăng sức vài phút rồi hồi lại trên đoạn thoải. Kết thúc bằng mười phút đi nhẹ.
Người mới bắt đầu, người có bệnh tim mạch hay huyết áp nên bỏ bài này trong những tuần đầu và hỏi bác sĩ trước khi thêm vào.
Thở và nhịp bước trên dốc thật
Một kỹ thuật hữu ích là ghép hơi thở với bước chân. Ở dốc vừa, nhiều người thấy dễ chịu khi hít vào hai bước, thở ra hai bước. Dốc gắt hơn, chuyển sang hít vào một bước, thở ra một bước, bước ngắn lại. Khi hơi thở và bước đi cùng nhịp, bạn ít bị rơi vào thở gấp không kiểm soát.
Một thói quen của người đi núi lâu năm là giảm cỡ bước trước khi giảm tốc độ nhịp. Gặp dốc, bước ngắn lại nhưng vẫn giữ đều nhịp chân, thay vì giữ bước dài rồi phải dừng thở dốc. Cách này giúp tim phổi ở trong vùng vừa phải lâu hơn.
Tập điều này ngay trong các buổi đi dài: đến mỗi đoạn dốc, chủ động rút ngắn bước và để ý hơi thở. Khi lên tới núi thật, phản xạ đó đã có sẵn. Nếu thấy mình không thể nói được vài từ liền, dừng lại, đứng thẳng, thở ra chậm vài lần rồi đi tiếp với bước ngắn hơn.
Tình huống giả định: theo không kịp nhóm ở con dốc đầu
Ngày đầu tiên, nhóm khởi hành và gặp ngay một con dốc dài. Bạn cố theo kịp người phía trước, sau hai mươi phút tim đập thình thịch, thở không ra hơi, chân bắt đầu nặng. Bạn vẫn còn cả ngày phía trước.
Đây là lúc nói ra. Báo người dẫn đường hoặc người đi cuối nhóm rằng bạn cần đi chậm hơn. Rút ngắn bước, đưa hơi thở về mức nói được câu ngắn, kể cả khi điều đó khiến bạn tụt lại vài chục mét. Uống vài ngụm nước, ăn chút đồ ngọt ở lần nghỉ tới. Phần lớn nhóm có kinh nghiệm sẽ điều chỉnh nhịp chung hoặc cử người đi cùng bạn.
Cố theo nhịp người khác trong giờ đầu là cách nhanh nhất để cạn sức trước buổi trưa. Ngược lại, người đi chậm đều ngay từ đầu thường bắt kịp nhóm vào buổi chiều, khi những người xuất phát nhanh đã mệt. Ghi nhớ cảm giác này để trong các buổi tập sau, bạn chú ý tập ở vùng nhẹ nhiều hơn.
An toàn khi tập tim phổi và trên núi
Dừng tập và đi khám nếu xuất hiện tức ngực, đau lan ra tay trái, vai hoặc hàm, khó thở không giảm khi nghỉ, tim đập loạn hoặc bỏ nhịp, choáng váng hay ngất. Những dấu hiệu này cần được bác sĩ đánh giá trước khi bạn tiếp tục tập hay đi leo núi.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hen, bệnh phổi mạn tính, hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng tới nhịp tim nên hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp. Trong trường hợp đó, các con số nhịp tim chung càng không áp dụng được.
Trên núi, nhất là ở độ cao lớn, khó thở cả khi nghỉ, ho nhiều, mệt lả bất thường so với những người khác trong nhóm là dấu hiệu cảnh báo, không phải chuyện thiếu tập. Hãy báo ngay cho người dẫn đường, dừng lên cao, và chuẩn bị xuống thấp. Tập tim phổi tốt là để bạn đi bền, không phải để bạn cố vượt qua những dấu hiệu nguy hiểm.
Ghép các buổi tim phổi vào một tuần
Ví dụ một tuần ở giai đoạn giữa của quá trình chuẩn bị, cho người tập bốn buổi. Các buổi sức chân và giãn cơ có thể ghép vào cuối buổi nhẹ.
| Ngày | Buổi | Vùng chủ yếu | Thời gian |
|---|---|---|---|
| Thứ Hai | Nghỉ hoặc đi bộ nhẹ | Nhẹ | 20–30 phút |
| Thứ Ba | Bài đổi nhịp trên cầu thang hoặc dốc | Gắng xen nhẹ | 40–50 phút cả khởi động |
| Thứ Tư | Đạp xe hoặc bơi thong thả | Nhẹ | 40 phút |
| Thứ Năm | Cầu thang nhịp đều, có balo nhẹ | Vừa | 30–40 phút |
| Thứ Sáu | Nghỉ | ||
| Thứ Bảy | Buổi đi dài ở đồi hoặc núi thấp | Nhẹ, dốc lên vừa | 3–5 giờ |
| Chủ nhật | Đi bộ hồi phục, giãn cơ | Nhẹ | 30–45 phút |
Nguyên tắc ghép: không đặt bài đổi nhịp ngay trước buổi đi dài, và sau buổi đi dài luôn là một ngày nhẹ. Khi tuần nào cảm thấy mệt kéo dài, bỏ bài đổi nhịp trước tiên, giữ buổi đi dài.
Gần ngày đi khoảng mười ngày, ngừng bài đổi nhịp hẳn, rút buổi đi dài xuống còn khoảng một nửa. Tim phổi không mất đi trong thời gian ngắn như vậy, còn cơ và gân thì có thêm thời gian hồi phục trọn vẹn.
Nếu chuyến đi rơi vào mùa nóng, hãy tập vài buổi dài vào giờ trời còn oi để cơ thể quen ra mồ hôi và uống nước đều. Ngược lại, chuyến lên vùng lạnh thì nên có vài buổi tập sáng sớm, để quen với việc khởi động kỹ khi cơ thể còn lạnh và đi trong lớp áo dày.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đồng hồ đo nhịp tim để tập cho leo núi không?
Không bắt buộc. Bài kiểm tra nói chuyện đủ để chia vùng tập cho phần lớn người. Đồng hồ hữu ích để ghi lại và so tiến bộ, nhưng con số trên đó chịu ảnh hưởng của giấc ngủ, thời tiết và cả độ chính xác của thiết bị.
Chạy bộ có tốt cho chuẩn bị leo núi không?
Chạy bộ tốt cho tim phổi, nhưng nên kết hợp với đi dốc, cầu thang và mang tải, vì leo núi có dốc dài, xuống dốc và balo. Người chạy bộ thường cần tập thêm phần đi xuống có kiểm soát.
Mỗi tuần nên tập bài đổi nhịp mấy lần?
Một lần là đủ với người chuẩn bị cho leo núi phổ thông. Phần lớn thời gian còn lại nên ở vùng nhẹ. Tập gắng sức nhiều hơn dễ gây mệt tích tụ mà không giúp gì thêm cho việc đi bền nhiều giờ.
Vì sao tập nhẹ mà vẫn tăng sức bền?
Ở nhịp nhẹ, cơ thể học cách dùng mỡ làm năng lượng và tiết kiệm đường dự trữ, đồng thời tim và mạch máu thích nghi dần. Đây chính là kiểu năng lượng bạn cần khi đi nhiều giờ trên núi.
Tập sức bền bao lâu thì thấy khác biệt?
Nhiều người thấy leo cầu thang bớt hụt hơi sau ba bốn tuần tập đều. Sức bền cho cả ngày dài cần lâu hơn, thường vài tháng tăng dần buổi đi dài.
Hút thuốc có ảnh hưởng tới việc leo núi không?
Có. Hút thuốc làm giảm khả năng mang oxy của máu và ảnh hưởng tới phổi, khiến bạn mệt nhanh hơn, nhất là khi lên cao. Bỏ thuốc càng sớm trước chuyến đi càng tốt, và nên hỏi bác sĩ nếu cần hỗ trợ.