Một lịch tập leo núi 12 tuần hợp lý chia làm bốn giai đoạn: ba tuần xây nền sức bền, ba tuần thêm sức chân, bốn tuần tập mang balo trên dốc thật, và hai tuần cuối giảm tải để cơ thể hồi lại trước ngày đi. Mỗi tuần nên có ba đến năm buổi, xen ngày nghỉ, tăng khối lượng chậm và đều chứ không dồn vào cuối.
Mười hai tuần là khoảng thời gian đủ để tim phổi, cơ đùi, gân gót và khớp gối kịp thích ứng với việc đi dốc nhiều giờ liền. Ngắn hơn vẫn tập được, nhưng bạn phải bớt mục tiêu: một chuyến hai ngày ở núi trung bình thay vì cung dài nhiều ngày. Phần dưới là giáo án mẫu, cách điều chỉnh theo người, và những dấu hiệu cho thấy nên lùi một tuần thay vì cố theo lịch.
Vì sao cần 12 tuần chứ không phải hai tuần cấp tốc
Cơ thể thích nghi với tập luyện theo từng lớp và mỗi lớp có tốc độ riêng. Tim phổi cải thiện tương đối nhanh, sau vài tuần đi bộ đều đặn bạn đã thấy leo cầu thang bớt hụt hơi. Cơ đùi và cơ mông mạnh lên chậm hơn. Chậm nhất là gân, dây chằng và sụn quanh khớp gối, cổ chân: những mô này ít mạch máu nên cần nhiều tuần mới chịu được tải lặp lại hàng nghìn bước xuống dốc.
Người tập cấp tốc hai tuần thường gặp một nghịch lý: tim phổi theo kịp nên họ thấy khoẻ, nhưng ngày thứ hai trên núi thì gối sưng, gân gót đau, vì phần mô chậm chưa kịp lớn. Đó là lý do giáo án dưới đây không chỉ tăng quãng đường mà còn tăng dần độ dốc, thời gian đứng trên chân và trọng lượng mang theo.
Một nguyên tắc dễ nhớ: mỗi tuần tăng tổng khối lượng (giờ tập hoặc tổng mét leo) không quá khoảng một phần mười so với tuần trước, và cứ ba tuần tăng thì một tuần giữ nguyên hoặc giảm nhẹ. Nhịp tăng ba, nghỉ một giúp cơ thể kịp sửa chữa những tổn thương nhỏ do tập, thay vì cộng dồn thành chấn thương.
Bốn giai đoạn của giáo án và mục tiêu từng giai đoạn
Bảng dưới là khung chung. Số buổi và thời lượng là gợi ý cho người khoẻ mạnh, chưa tập đều; người đã chạy bộ hoặc đạp xe thường xuyên có thể bắt đầu ở giai đoạn hai.
| Giai đoạn | Tuần | Mục tiêu chính | Buổi tập điển hình |
|---|---|---|---|
| Nền sức bền | 1–3 | Quen vận động đều 45–60 phút, tim phổi bớt hụt hơi | Đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ, leo cầu thang chậm không mang gì |
| Sức chân | 4–6 | Đùi, mông, bắp chân chịu được dốc lên và xuống | Hai buổi bài tập sức chân, một buổi cầu thang, một buổi đi bộ dài |
| Mang tải trên dốc | 7–10 | Đi dốc nhiều giờ với balo gần bằng balo thật | Một buổi dài cuối tuần ở đồi hoặc núi thấp, hai buổi cầu thang có balo |
| Giảm tải | 11–12 | Hồi phục, giữ cảm giác chân, không tạo mỏi mới | Giảm khối lượng còn khoảng một nửa, giữ vài đoạn đi nhanh ngắn |
Giai đoạn ba dài nhất vì đó là phần giống chuyến đi thật nhất. Nếu bạn chỉ có tám tuần, hãy rút giai đoạn một xuống một tuần và giai đoạn hai xuống hai tuần, nhưng giữ đủ hai tuần mang tải và một tuần giảm tải.
Lịch mẫu từng tuần cho người làm giờ hành chính
Lịch này giả định bạn tập ba buổi ngắn trong tuần vào buổi tối và một buổi dài cuối tuần. Ngày không ghi là ngày nghỉ hoặc chỉ đi bộ nhẹ, giãn cơ.
| Tuần | Thứ Ba | Thứ Năm | Thứ Bảy hoặc Chủ nhật |
|---|---|---|---|
| 1 | Đi bộ nhanh 40 phút | Cầu thang 10 phút + đi bộ 20 phút | Đi bộ 90 phút, có đoạn dốc |
| 2 | Đi bộ nhanh 45 phút | Cầu thang 15 phút | Đi bộ 2 giờ |
| 3 | Đi bộ nhanh 50 phút | Cầu thang 15 phút + sức chân nhẹ | Đi bộ 2 giờ 30 |
| 4 | Sức chân 40 phút | Cầu thang 20 phút | Đi bộ đồi 2 giờ, balo nhẹ |
| 5 | Sức chân 45 phút | Cầu thang 25 phút | Đi bộ đồi 3 giờ |
| 6 | Sức chân 40 phút (giữ nhẹ) | Cầu thang 20 phút | Đi bộ 2 giờ (tuần lùi) |
| 7 | Cầu thang có balo 25 phút | Sức chân 40 phút | Đồi hoặc núi thấp 4 giờ, balo vừa |
| 8 | Cầu thang có balo 30 phút | Sức chân 40 phút | Núi thấp 5 giờ |
| 9 | Cầu thang có balo 35 phút | Đi bộ nhanh 45 phút | Hai ngày liên tiếp, mỗi ngày 4 giờ |
| 10 | Cầu thang có balo 25 phút | Sức chân nhẹ | Núi thấp 4 giờ (tuần lùi) |
| 11 | Cầu thang 20 phút | Đi bộ 40 phút | Đi bộ 2 giờ, balo nhẹ |
| 12 | Đi bộ 30 phút | Giãn cơ, kiểm tra đồ | Nghỉ, di chuyển tới chân núi |
Buổi tập hai ngày liên tiếp ở tuần chín là buổi quan trọng nhất trong cả giáo án: nó cho bạn biết sáng ngày thứ hai đôi chân cảm thấy thế nào, giống hệt điều sẽ xảy ra trên một cung leo nhiều ngày.
Điều chỉnh giáo án theo người và theo chuyến
Chuyến một ngày ở núi trung bình. Bạn có thể dừng ở tuần tám rồi chuyển sang hai tuần giảm tải. Mục tiêu là đi được năm đến sáu giờ trên dốc mà hôm sau vẫn đi lại bình thường.
Chuyến nhiều ngày lên độ cao hơn 2.000 m. Giữ đủ mười hai tuần, ưu tiên các buổi hai ngày liên tiếp. Lên cao, nhịp đi chậm lại vì không khí loãng, nên thứ bạn cần là sức bền kéo dài chứ không phải tốc độ.
Người đã chạy bộ đều. Tim phổi thường đã tốt, nhưng cơ đùi trước và gối chưa quen xuống dốc. Bỏ bớt buổi đi bộ phẳng, thay bằng cầu thang đi xuống có kiểm soát.
Người trên 50 tuổi hoặc lâu không vận động. Kéo dài giai đoạn một lên bốn đến năm tuần, tăng khối lượng chậm hơn, và nói chuyện với bác sĩ trước khi bắt đầu nếu có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường hay khớp.
Người có ít thời gian. Giữ buổi dài cuối tuần bằng mọi giá, cắt bớt buổi giữa tuần. Một buổi dài đều đặn giá trị hơn ba buổi ngắn chắp vá.
Đo tiến bộ bằng gì cho đúng
Cân nặng và số bước chân trong ngày không nói được nhiều về khả năng leo núi. Ba thước đo có ích hơn: thời gian leo một đoạn cầu thang cố định với cùng nhịp thở, số tầng leo được trong hai mươi phút mà vẫn nói chuyện được thành câu, và cảm giác chân vào sáng hôm sau buổi dài.
Ví dụ, tuần một bạn leo mười tầng trong hai mươi phút, đến tuần sáu bạn leo mười tám tầng trong cùng thời gian với nhịp thở tương tự. Đó là tiến bộ thật. Ngược lại, nếu nhịp tim lúc vừa ngủ dậy cao hơn hẳn thường lệ vài ngày liền, giấc ngủ kém, chân nặng như chì ngay đầu buổi, đó là dấu hiệu tập quá sức.
Ghi lại mỗi buổi ba dòng: tập gì, bao lâu, cảm giác từ một đến mười. Sau bốn tuần, cuốn sổ này giúp bạn nhìn ra tuần nào tăng quá nhanh, và giúp người dẫn đường đánh giá bạn sát hơn khi bạn hỏi họ về cung đường.
Sai lầm hay gặp khi theo giáo án
- Tăng gấp đôi khối lượng vì thấy khoẻ. Tim phổi khoẻ trước, gân khớp theo sau. Cảm giác khoẻ ở tuần ba không có nghĩa gối đã sẵn sàng cho tuần bảy.
- Chỉ tập đi lên, không tập đi xuống. Phần lớn đau gối trên núi xuất hiện lúc xuống. Mỗi buổi cầu thang, hãy đi xuống chậm bằng chân chứ không đi thang máy.
- Mang balo nặng ngay từ tuần đầu. Tải trọng nên tăng sau khi chân đã có nền, thường từ tuần bảy.
- Bù buổi bị lỡ bằng cách dồn vào cuối tuần. Lỡ một buổi thì bỏ qua, đừng tập gấp đôi.
- Tập nặng ngay sát ngày đi. Tuần mười hai mà vẫn leo năm giờ thì bạn đến chân núi với đôi chân mỏi sẵn.
- Bỏ qua giày và balo thật. Các buổi dài từ tuần bảy nên mang đúng đôi giày và balo sẽ dùng, để phát hiện chỗ cọ, chỗ đau vai sớm.
Phần lớn những sai lầm này đến từ sự nóng vội. Giáo án chỉ có tác dụng khi bạn chịu đi chậm ở những tuần đầu.
Khi nào dừng tập và khi nào hoãn chuyến đi
Đau nhói một điểm cố định ở gối, gót hay cổ chân mà nghỉ hai ngày vẫn không bớt là lúc ngừng phần tập gây đau và đi khám. Đau mỏi lan toả ở cơ đùi một hai ngày sau buổi tập là bình thường; đau khu trú ở khớp hoặc gân thì không. Tức ngực, khó thở bất thường, choáng váng khi gắng sức là lý do dừng ngay và gặp bác sĩ, không phải lý do tập cố.
Đến tuần mười, hãy tự hỏi thẳng: bạn đã đi được hai ngày liên tiếp với balo gần bằng balo thật chưa, sáng hôm sau có còn đi lại bình thường không. Nếu câu trả lời là chưa, hoãn chuyến hoặc đổi sang cung dễ hơn là lựa chọn khôn ngoan. Núi vẫn ở đó vào mùa sau.
Khi trao đổi với người dẫn đường, hãy kể đúng những gì bạn đã tập được thay vì nói chung chung là có tập. Hỏi họ: ngày dài nhất của cung đi bao nhiêu giờ, có đoạn xuống dốc dài liên tục không, nhóm thường quay đầu ở mốc nào nếu có người không theo kịp. Câu trả lời giúp bạn biết giáo án của mình đã đủ hay chưa.
Tình huống giả định: tuần chín trời mưa liên tục
Bạn đã lên lịch buổi hai ngày liên tiếp ở tuần chín, nhưng dự báo mưa dầm cả tuần, đồi gần nhà lầy lội. Đừng ra đường mòn trơn chỉ để giữ đúng lịch: một cú trượt ngã lúc này còn tốn kém hơn một buổi tập lỡ. Hãy chuyển buổi đó vào cầu thang: ngày thứ nhất leo lên xuống chín mươi phút với balo, ngày thứ hai lặp lại tám mươi phút, xen nghỉ ngắn mỗi ba mươi phút để uống nước và ăn nhẹ như trên núi.
Nếu mưa tạnh vào ngày thứ hai, bạn có thể ra đồi nhưng chọn đoạn đường có bậc đá hoặc đường bê tông, mang gậy, và đi chậm hơn bình thường. Mục tiêu của tuần chín là cảm giác chân ngày thứ hai, không phải khung cảnh. Ghi lại cảm giác vào sổ tập, rồi so với lần đi núi thật đầu tiên sau đó để biết cầu thang đã thay được bao nhiêu phần.
Cách xử lý này cũng đúng khi bạn đi công tác, bị kẹt việc, hay khu nhà sửa cầu thang: giữ mục đích của buổi tập, đổi hình thức, đừng bỏ trắng và đừng dồn bù.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ còn sáu tuần trước chuyến leo thì nên tập thế nào?
Bỏ bớt giai đoạn nền, bắt đầu ngay bằng cầu thang và đi bộ đồi, tuần thứ ba thêm balo nhẹ, tuần thứ năm có một buổi hai ngày liên tiếp, tuần cuối giảm tải. Đồng thời chọn cung vừa sức hơn dự định ban đầu.
Mỗi tuần nên tập bao nhiêu buổi là đủ?
Với đa số người làm giờ hành chính, ba buổi ngắn trong tuần cộng một buổi dài cuối tuần là đủ. Quan trọng hơn số buổi là sự đều đặn qua nhiều tuần và việc tăng khối lượng chậm.
Có cần tập ở phòng gym không hay tập ở nhà được?
Tập ở nhà và cầu thang chung cư hoàn toàn đủ cho phần lớn chuyến leo phổ thông. Phòng tập chỉ thêm tiện khi bạn muốn tập sức chân với tạ, nhưng balo chứa chai nước cũng thay được phần nào.
Tuần giảm tải có làm mất sức đã tập không?
Không. Hai tuần giảm khối lượng còn khoảng một nửa nhưng vẫn giữ vài đoạn đi nhanh giúp cơ thể sửa chữa và tích trữ năng lượng. Sức bền xây trong mười tuần không mất đi chỉ vì hai tuần nhẹ.
Đang tập thì bị ốm vài ngày có phải làm lại từ đầu không?
Không cần. Khi khỏi hẳn, quay lại một tuần ở mức của tuần trước khi ốm rồi tăng dần. Nếu ốm kéo dài hơn một tuần, lùi thêm một bậc và cân nhắc dời ngày đi.
Người có bệnh mạn tính có theo giáo án này được không?
Cần hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu, nhất là bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp, tiểu đường hoặc bệnh khớp. Giáo án ở đây là khung cho người khoẻ mạnh, không thay cho lời khuyên y tế riêng.