Hồi phục tốt sau một ngày leo núi gồm bốn việc làm ngay khi tới nơi nghỉ: thay đồ khô và giữ ấm, ăn uống bù lại, giãn nhẹ các nhóm cơ chân, rồi chăm chân và ngủ đủ. Trên chuyến nhiều ngày, làm tốt bốn việc này quyết định ngày thứ hai và thứ ba của bạn dễ hay khó nhiều hơn mọi buổi tập trước đó.
Sau khi về nhà, đau mỏi cơ thường nặng nhất vào ngày thứ hai, thứ ba rồi giảm dần. Đây là lúc nên vận động nhẹ chứ không nằm im, và quay lại tập theo từng bậc. Bài này đi qua từng thời điểm: buổi chiều trên núi, đêm ở lán, sáng hôm sau, và một hai tuần sau chuyến đi, cùng những dấu hiệu cho thấy đau không còn là mỏi bình thường.
Cơ thể cần gì sau một ngày dài trên dốc
Sau sáu đến mười giờ đi dốc, cơ thể bạn ở trong một trạng thái đặc biệt. Nguồn đường dự trữ trong cơ và gan đã vơi đi nhiều. Cơ đùi, nhất là sau những đoạn xuống dốc dài, có vô số tổn thương rất nhỏ ở sợi cơ, thứ sẽ gây đau mỏi vào hôm sau. Bạn mất nước qua mồ hôi và hơi thở, kể cả khi trời lạnh. Da chân bị cọ xát, ẩm ướt nhiều giờ trong giày.
Khi dừng lại, nhiệt độ cơ thể hạ nhanh, nhất là khi áo đẫm mồ hôi và trời trên núi chuyển lạnh về chiều. Nhiều người bỏ qua giai đoạn này vì mải chụp ảnh, nói chuyện, và chỉ nhận ra mình lạnh run khi đã ngồi yên nửa giờ.
Hồi phục là quá trình cơ thể sửa chữa những tổn thương đó và nạp lại năng lượng. Nó cần nguyên liệu là thức ăn, nước, và điều kiện là hơi ấm, giấc ngủ. Mọi việc trong bài này đều xoay quanh việc cung cấp những thứ đó sớm và đủ.
Thứ tự việc cần làm khi tới nơi nghỉ
Danh sách dưới đây áp dụng cho lán, nhà dân hay chỗ cắm trại. Thứ tự được sắp theo mức gấp, không phải theo sở thích.
| Thời điểm | Việc làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Ngay khi dừng | Thay áo trong khô, mặc thêm lớp ấm, đội mũ | Áo ướt mất nhiệt rất nhanh khi ngừng vận động |
| Trong nửa giờ đầu | Uống nước, ăn chút đồ có tinh bột và đạm | Bắt đầu nạp lại năng lượng khi cơ còn nhạy với việc hấp thụ |
| Sau khi ấm người | Cởi giày, kiểm tra chân, phơi tất và lót giày | Phát hiện vết phồng sớm, chân khô cho hôm sau |
| Trước bữa tối | Giãn nhẹ đùi, mông, bắp chân, lưng dưới mười phút | Bớt căng cứng, ngủ dễ hơn |
| Bữa tối | Ăn đủ cơm hoặc mì, có món đạm, uống thêm nước hoặc canh | Nạp lại năng lượng cho ngày mai |
| Trước khi ngủ | Đi vệ sinh, chuẩn bị đèn, áo ấm, nước để sẵn bên cạnh | Không phải lục balo trong đêm lạnh |
Nếu nhóm tới nơi muộn và trời đã tối, vẫn giữ đúng hai việc đầu trước khi làm bất cứ thứ gì khác. Dựng lều, nấu nướng có thể chờ vài phút; cơ thể lạnh run thì không nên chờ.
Giãn cơ buổi tối: năm động tác cho người vừa leo dốc
Giãn nhẹ, không nhún, mỗi động tác giữ khoảng hai mươi đến ba mươi giây, mỗi bên hai lần. Làm khi người đã ấm, không làm khi đang run lạnh.
- Đùi trước: đứng vịn tường hoặc vào cây, gập một gối, tay cầm cổ chân kéo gót về phía mông, hai gối gần nhau.
- Đùi sau: ngồi trên tấm lót, duỗi một chân, chân kia gập, cúi người từ hông về phía mũi chân duỗi, lưng thẳng.
- Mông: nằm ngửa, gác cổ chân lên gối chân kia, kéo đùi chân dưới về phía ngực.
- Bắp chân: đứng chống tay vào vách, một chân lùi sau, gót ép xuống, gối thẳng; rồi gập nhẹ gối để giãn phần thấp hơn.
- Lưng dưới và hông: nằm ngửa, ôm hai gối về ngực, lắc nhẹ sang hai bên.
Giãn cơ không ngăn được hoàn toàn đau mỏi hôm sau, nhưng nhiều người thấy dễ chịu hơn, ngủ ngon hơn và dễ bước đi hơn vào buổi sáng. Không giãn khi có chỗ đau nhói, sưng; những chỗ đó cần được để yên và kiểm tra.
Ngủ ở lán và giữ ấm qua đêm
Ăn trước khi ngủ. Một chút đồ ăn nhẹ trước khi ngủ giúp cơ thể có nhiên liệu sinh nhiệt trong đêm. Đi ngủ khi đói dễ bị lạnh tỉnh giấc lúc nửa đêm.
Mặc đồ khô riêng để ngủ. Giữ một bộ đồ khô chỉ dùng để ngủ, không mặc đồ đi đường vào túi ngủ. Tất khô và mũ len làm khác biệt rất lớn.
Cách mặt đất lạnh. Nhiều hơi ấm mất qua mặt sàn hơn bạn nghĩ. Tấm lót hoặc đệm dưới túi ngủ quan trọng không kém túi ngủ.
Đi vệ sinh trước khi ngủ. Nghe đơn giản nhưng nhịn trong đêm lạnh làm bạn khó ngủ và cơ thể tốn thêm năng lượng giữ ấm.
Chấp nhận giấc ngủ không trọn. Đêm đầu ở chỗ lạ, lạnh, ồn, nhiều người ngủ chập chờn. Nằm nghỉ, nhắm mắt vẫn giúp cơ thể hồi phục một phần. Đừng lo lắng về việc mất ngủ.
Để ý dấu hiệu bất thường. Ở độ cao lớn, khó ngủ đi kèm đau đầu nặng, khó thở khi nằm, lơ mơ là dấu hiệu cảnh báo. Báo người dẫn đường ngay, kể cả giữa đêm.
Tình huống giả định: sáng ngày thứ hai đùi cứng như đá
Bạn tỉnh dậy ở lán, hai đùi cứng, mỗi bước xuống cầu thang gỗ đều nhăn mặt. Ngày hôm nay còn một đoạn lên đỉnh rồi xuống dài. Phản xạ đầu tiên là lo lắng, nhưng đây thường là đau mỏi cơ do xuống dốc hôm trước, phần lớn sẽ đỡ dần khi cơ ấm lên.
Ăn sáng đủ, uống nước, rồi khởi động mười phút trước khi đeo balo: đi bộ chậm quanh lán, nâng gối, xoay hông, vài lần ngồi xổm nông. Bắt đầu với nhịp chậm hơn hôm qua. Sau mười lăm đến hai mươi phút đi, phần lớn người thấy chân mềm ra rõ rệt. Dùng gậy để chia lực, nhất là khi xuống.
Phân biệt với chấn thương: nếu cơn đau khu trú ở một điểm, như mặt trước gối, gân gót, mắt cá, có sưng, nóng, hoặc đau tăng khi đi chứ không giảm, đó không phải mỏi cơ. Báo người dẫn đường trước khi khởi hành, để họ đánh giá có nên tiếp tục lên đỉnh hay chọn đường xuống sớm.
Quay lại tập sau khi về nhà
Lịch dưới đây cho người vừa xong chuyến hai đến bốn ngày. Chuyến dài hơn hoặc lên cao thì kéo dài từng giai đoạn.
| Thời gian sau chuyến | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Ngày 1–3 | Đi bộ nhẹ, giãn cơ, ngủ đủ, ăn đủ | Cầu thang nặng, bài sức chân, chạy |
| Ngày 4–7 | Đi bộ dài vừa, đạp xe nhẹ, bơi | Bài đổi nhịp, xuống dốc dài |
| Tuần 2 | Quay lại bài sức chân nhẹ, cầu thang nhịp đều | Tăng ngay lên mức cũ |
| Tuần 3 trở đi | Trở về lịch tập thường lệ nếu không còn đau | Bỏ qua đau khu trú còn sót |
Người vừa trở về từ độ cao lớn có thể thấy mệt kéo dài hơn dự kiến, ngủ nhiều, ăn nhiều. Đó là bình thường trong vài ngày. Nếu mệt mỏi, khó thở hay ho kéo dài nhiều ngày, nên đi khám.
Cũng nên dành một buổi tối ghi lại chuyến đi: ngày nào khó nhất, phần nào cơ thể kém nhất, giày balo có vấn đề gì. Những ghi chép đó là giáo án tốt nhất cho lần sau.
Khi nào đau sau chuyến đi cần đi khám
Đau mỏi lan toả ở cơ đùi, bắp chân, mông, đỡ dần sau ba đến năm ngày là phản ứng thông thường. Một số trường hợp thì không nên chờ: đau khu trú tại khớp kèm sưng hoặc không chịu lực được; đau gót, gân gót tăng dần; một bên bắp chân sưng, nóng, đỏ, đau, nhất là sau chuyến đi có di chuyển xa ngồi lâu; nước tiểu sẫm màu bất thường kèm đau cơ dữ dội và yếu cơ. Những tình trạng này cần được bác sĩ khám sớm.
Vết phồng chân nhiễm trùng với dấu hiệu đỏ lan rộng, nóng, chảy mủ, hoặc sốt cũng cần đi khám. Móng chân thâm đen sau nhiều giờ xuống dốc khá thường gặp; nếu đau nhiều hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng thì đi khám chứ đừng tự chọc.
Trên núi, nếu một người trong nhóm kiệt sức đến mức không ăn uống được, lạnh run không dứt dù đã thay đồ khô, nói líu lưỡi hoặc lơ mơ, đó là tình huống khẩn cấp chứ không phải chuyện hồi phục. Giữ ấm, báo người dẫn đường và gọi hỗ trợ.
Chăm bàn chân mỗi tối trên chuyến nhiều ngày
Bàn chân là bộ phận làm việc nhiều nhất và cũng hay bị bỏ quên nhất. Mười phút mỗi tối giúp tránh việc một vết phồng nhỏ biến thành lý do bỏ dở chuyến đi.
- Cởi giày và tất ngay khi đã ấm người, để chân khô thoáng, kê cao chân lên balo trong lúc nghỉ.
- Lau sạch chân bằng khăn ẩm hoặc nước sạch, lau khô kỹ các kẽ ngón.
- Kiểm tra gót, mu bàn chân, đầu ngón và cạnh ngón út: chỗ nào đỏ, nóng, rát là chỗ sắp phồng. Dán băng bảo vệ ngay từ tối, đừng đợi sáng mai.
- Vết phồng đã có: giữ sạch, che bằng miếng dán phù hợp. Nếu cần xử lý thêm, nhờ người có kinh nghiệm sơ cứu trong nhóm.
- Phơi tất và lót giày ở chỗ thoáng, không hơ sát lửa vì dễ cháy và làm cứng giày.
- Chuẩn bị đôi tất khô cho sáng mai; nếu giày ướt, cho tất khô vào túi nilon mỏng lót bên trong để chân không bị lạnh ẩm suốt ngày.
- Cắt móng chân ngắn và bằng trước chuyến đi; móng dài cấn vào mũi giày khi xuống dốc là nguyên nhân hay gặp của móng thâm đen.
Ở nhà, thói quen này cũng giúp bạn phát hiện giày không hợp: nếu sau mỗi buổi đi dài đều đỏ cùng một chỗ, đó là lúc chỉnh lại cách buộc dây hoặc thay lót, trước khi lên núi thật.
Câu hỏi thường gặp
Đau cơ sau leo núi bao lâu thì hết?
Đau mỏi cơ thường nặng nhất vào ngày thứ hai hoặc thứ ba sau chuyến đi rồi giảm dần, phần lớn hết trong khoảng một tuần. Nếu đau khu trú ở khớp hoặc gân, kéo dài hoặc có sưng thì cần đi khám.
Có nên xoa bóp chân sau khi leo núi không?
Xoa bóp nhẹ vùng cơ đùi, bắp chân có thể giúp bạn thấy dễ chịu hơn. Tránh xoa bóp mạnh vào chỗ đang sưng, nóng, đau nhói hoặc vùng nghi bị chấn thương; những chỗ đó cần được để yên và kiểm tra.
Ngày thứ hai trên chuyến đi chân quá mỏi thì làm sao?
Ăn sáng đủ, uống nước, khởi động mười phút trước khi đeo balo, bắt đầu nhịp chậm và dùng gậy. Phần lớn đau mỏi cơ giảm sau khi đi được một lúc. Nếu đau ở khớp, gân và tăng dần, báo người dẫn đường.
Bị chuột rút khi leo núi thì xử lý thế nào?
Dừng lại ở chỗ an toàn, giãn nhẹ và từ từ nhóm cơ bị rút, ví dụ kéo mũi chân về phía mình khi bắp chân bị rút. Sau đó uống nước, ăn chút đồ mặn hoặc đồ ăn có muối, và đi chậm hơn một lúc.
Sau chuyến leo bao lâu thì tập lại được?
Ba ngày đầu nên đi bộ nhẹ, giãn cơ và nghỉ ngơi. Tuần đầu có thể đạp xe, bơi nhẹ. Từ tuần thứ hai quay lại bài sức chân và cầu thang ở mức nhẹ, rồi tăng dần nếu không còn đau.
Ngủ không được ở lán có ảnh hưởng nhiều không?
Một đêm ngủ chập chờn ở chỗ lạ là chuyện thường gặp và cơ thể vẫn hồi phục được phần nào khi nằm nghỉ. Ở độ cao lớn, nếu mất ngủ kèm đau đầu nặng, khó thở khi nằm hoặc lơ mơ, cần báo người dẫn đường ngay.