Không nên hái lan, bẻ cành đỗ quyên, đào cây con hay mua cây rừng bày bán ven đường lên núi, vì cây vùng núi cao mọc rất chậm, nhiều loài đang được pháp luật bảo vệ, và trong vườn quốc gia hay khu bảo tồn, mọi việc khai thác thực vật đều bị cấm. Một bông lan bị hái là một lần cây mất cơ hội ra hạt; khi hàng nghìn người cùng hái, cả quần thể biến mất khỏi lối mòn.
Người leo núi thường hái vì thích, vì nghĩ "chỉ một bông thôi" hoặc vì muốn mang về trồng. Phần dưới giải thích vì sao những hành động nhỏ này gây hại lớn trên núi cao, những nhóm cây hay bị hái nhất, cách nhận biết khu rừng đặc dụng và cách tận hưởng thực vật núi mà không lấy đi thứ gì.
Vì sao cây trên núi cao dễ tổn thương hơn cây ở đồng bằng
Càng lên cao, nhiệt độ càng thấp, gió càng mạnh, đất càng mỏng và nghèo. Cây sống ở đó phải đánh đổi: mọc chậm, thân thấp, lá nhỏ hoặc dày, nhiều năm mới ra hoa. Một bụi đỗ quyên cao ngang hông trên sống núi có thể đã nhiều tuổi hơn người đang đứng cạnh nó.
Nhiều loài lan rừng sống bám trên thân cây, trên đá ẩm, cần đúng độ ẩm, đúng bóng râm, có khi cần cả một loại nấm cộng sinh trong rễ để hạt nảy mầm. Đem về nhà, phần lớn lan rừng chết sau một hai mùa vì không có điều kiện ấy. Hái một cây là lấy đi nó khỏi nơi duy nhất nó sống được.
Thêm vào đó, các quần thể thực vật núi cao thường nhỏ và tách biệt, mỗi đỉnh núi như một hòn đảo. Mất vài cá thể ở một sườn núi có thể là mất một phần đáng kể của cả quần thể địa phương. Tác động này khó thấy trong một chuyến leo, nhưng người đi núi lâu năm nhận ra rõ: những bụi lan từng nở ven lối mòn mười năm trước nay chỉ còn ở chỗ xa lối.
Những nhóm cây hay bị hái và vì sao nên để nguyên
Bảng dưới đây không phải danh sách loài cấm đầy đủ. Mục đích là giúp bạn nhận ra những nhóm cây người leo núi hay vô tình lấy đi.
| Nhóm cây | Thường gặp ở đâu | Vì sao nên để nguyên |
|---|---|---|
| Lan rừng | Bám trên thân cây, đá ẩm, rừng rêu | Mọc chậm, khó sống khi đem đi, nhiều loài thuộc diện bảo vệ |
| Đỗ quyên | Rừng và bụi cây trên sống núi cao | Hoa là nguồn thức ăn của côn trùng, chim; cành gãy lâu liền |
| Cây thuốc, cây có củ quý | Dưới tán rừng ẩm, khe núi | Một số loài quý hiếm, đào là mất cả cây và làm xáo trộn đất |
| Rêu và dương xỉ | Đá, thân cây, vách ẩm | Giữ ẩm cho cả khu rừng, che phủ đất chống xói |
| Cây con, cây giống | Ven lối mòn, bãi trống | Là thế hệ thay thế cho cây già; nhổ đi là rừng không tái sinh |
| Quả, hạt rừng | Dưới tán cây theo mùa | Thức ăn của động vật và là nguồn hạt cho cây mới |
Ngay cả khi một loài không nằm trong danh sách bảo vệ, quy định ở vườn quốc gia và khu bảo tồn vẫn cấm khai thác thực vật trong khu vực đó. Vì vậy nguyên tắc đơn giản nhất là: trong rừng đặc dụng, không lấy gì ra ngoài trừ ảnh chụp và rác của chính bạn.
Rừng đặc dụng là gì và vì sao quan trọng với người leo núi
Theo cách phân loại rừng ở Việt Nam, rừng đặc dụng là loại rừng được giữ chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, nguồn gen, phục vụ nghiên cứu và du lịch sinh thái. Nhóm này gồm các vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài và sinh cảnh, khu bảo vệ cảnh quan. Rất nhiều đỉnh núi nổi tiếng trong nước nằm trong hoặc giáp ranh những khu vực này, chẳng hạn Fansipan nằm trong Vườn quốc gia Hoàng Liên.
Trong rừng đặc dụng, việc chặt cây, hái lấy, đào bới thực vật và săn bắt động vật đều bị cấm hoặc kiểm soát chặt. Khách tham quan được đi theo tuyến cho phép, ngắm, chụp ảnh, tìm hiểu, nhưng không được mang mẫu vật ra ngoài. Vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, trường hợp nghiêm trọng với loài quý hiếm có thể bị xử lý nặng hơn theo pháp luật.
Bạn không cần thuộc từng điều luật. Chỉ cần biết khi vào cổng một vườn quốc gia hay khu bảo tồn, bạn đang ở nơi mà mọi cây cỏ đều có chủ là cộng đồng chung, và vai trò của bạn là người khách đến xem. Đọc kỹ nội quy ở trạm kiểm soát và hỏi người dẫn đường khi chưa rõ.
Cây bày bán ven đường lên núi: nên mua hay không
Ở một số tuyến, bạn sẽ gặp người bày bán lan rừng, cây thuốc, củ, gỗ quý dọc đường hoặc ở chợ dưới chân núi. Đây là tình huống khó xử, nhưng có vài điều nên biết.
- Lan và cây thuốc bán ven đường phần lớn được lấy trực tiếp từ rừng, không phải cây trồng; mỗi lần mua là thêm một lý do để người ta lên rừng đào tiếp.
- Một số loài có thể thuộc diện cấm mua bán; người mua cũng có thể bị xử lý nếu bị kiểm tra.
- Cây rừng đem về thành phố thường chết nhanh vì khác hẳn điều kiện sống, nên tiền bỏ ra gần như mất trắng.
- Nếu muốn ủng hộ người dân, chọn mua nông sản họ tự trồng, đồ thủ công, thực phẩm của bản, hoặc thuê dịch vụ dẫn đường, nghỉ nhờ.
- Nếu thực sự muốn trồng lan, tìm đến nhà vườn nhân giống có nguồn gốc rõ ràng thay vì mua cây rừng.
- Không cần tranh cãi với người bán; chỉ cần không mua và đi tiếp.
Đây cũng là chuyện của cả cộng đồng leo núi: khi khách thôi mua cây rừng, nguồn cầu giảm, và việc đào cây trên núi giảm theo.
Ngắm và chụp thực vật núi mà không để lại dấu vết
Nhiều người leo núi say mê hoa núi cao. Bạn hoàn toàn có thể tận hưởng chúng trọn vẹn với vài thói quen đơn giản.
- Đứng trên lối mòn hoặc trên đá trống khi chụp, không bước lên thảm rêu hay đám cỏ để lại gần.
- Không kéo cành xuống thấp để chụp cho rõ; dùng chế độ phóng của máy ảnh hoặc chờ gió lặng.
- Không gạt lá, phủi rêu hay nhổ cây bên cạnh để khung hình gọn hơn.
- Ghi lại độ cao ước chừng, tháng nở hoa, môi trường xung quanh để sau này tra cứu tên loài.
- Nếu muốn có mẫu, vẽ phác hoặc chụp nhiều góc: hoa, lá, thân, chỗ cây mọc.
- Khi đăng ảnh loài quý, không ghi vị trí chính xác để tránh người khác tìm đến đào.
Một cuốn sổ nhỏ ghi lại những loài hoa bạn gặp qua từng chuyến là món kỷ niệm thú vị hơn nhiều so với một cành hoa héo trong balo. Với trẻ em đi cùng, đây là cách học về thực vật rất tự nhiên.
Tình huống giả định: bạn đồng hành muốn mang một cây lan về
Trên đường xuống, bạn thấy một người trong đoàn đang gỡ một cây lan nhỏ khỏi thân cây đổ ven lối mòn, nói rằng cây đổ rồi thì lan cũng chết, mang về còn hơn. Lý lẽ nghe hợp lý, nhưng có vài điều cần nói nhẹ nhàng. Lan trên cây đổ vẫn có thể sống tiếp nếu thân cây nằm ở chỗ đủ ẩm và bóng. Việc gỡ lan, dù từ cây đổ, vẫn là khai thác thực vật trong khu bảo tồn. Và mang về thành phố, khả năng cây sống sót rất thấp.
Cách xử lý tốt là nhắc qua người dẫn đường, vì họ hiểu quy định và có tiếng nói hơn với người địa phương lẫn khách. Nếu người đó vẫn muốn mang về, nhắc rằng tại trạm kiểm soát có thể bị kiểm tra và xử phạt. Đa số người hái lan không cố ý vi phạm, chỉ chưa biết.
Một tình huống khác: trẻ con trong đoàn hái hoa dại dọc đường. Thay vì quát, hãy giao cho trẻ một việc khác như đếm số màu hoa gặp được hay chụp ảnh từng loài. Trẻ học nhanh khi có việc để làm thay vì chỉ nghe lời cấm.
Câu hỏi nên hỏi người dẫn đường về cây cỏ trên tuyến
Người dẫn đường địa phương thường biết rất nhiều về cây núi: cây nào ăn được, cây nào độc, mùa nào hoa nở, chỗ nào từng bị đào trộm. Hỏi họ biến chuyến đi thành một buổi học thực địa.
- Trên tuyến này có loài cây nào đang được bảo vệ đặc biệt mà khách hay vô tình giẫm, bẻ không?
- Mùa này có loài hoa nào đang nở, nên dừng ngắm ở đoạn nào để không chắn lối người khác?
- Cây nào trên đường có gai, có nhựa gây ngứa hay độc mà mình nên tránh chạm?
- Người trong bản dùng những cây nào trong đời sống hằng ngày, và có cây nào bản giữ riêng không ai được lấy?
- Cây thuốc bày bán dưới chân núi là cây trồng hay cây lấy từ rừng?
- Có đoạn nào trên tuyến đang khoanh lại cho cây tái sinh mà đoàn phải đi vòng?
- Nếu muốn ủng hộ việc giữ rừng ở đây, khách có thể làm gì cụ thể?
Câu trả lời của người dẫn đường giúp bạn hiểu rằng mỗi cây cỏ trên núi đều gắn với đời sống của ai đó. Đó cũng là lý do mạnh nhất để không hái, không đào, không mua cây rừng.
Sai lầm hay gặp và khi nào an toàn đứng trước
Nghĩ rằng hái một bông không sao. Mỗi người nghĩ như vậy, nhân với hàng nghìn lượt người, là đủ để những bụi hoa gần lối mòn biến mất. Nguyên tắc chung là không hái gì cả.
Bẻ cành làm gậy. Mang gậy leo núi từ nhà. Nếu cần tạm một cây gậy, nhặt cành khô đã rơi sẵn và để lại ở chân núi khi về.
Ăn thử quả, lá lạ trên núi. Ngoài chuyện tác động tới thực vật, nhiều loại quả và lá trên núi có thể gây ngộ độc. Không ăn thử bất cứ thứ gì chưa được người địa phương xác nhận là ăn được, và ngay cả khi đó, chỉ ăn một chút.
Trèo, bám vào cây quý để chụp ảnh. Trên đường dốc, một số cây bị bám nhiều thành trơ vỏ và chết. Nếu cần bám để giữ thăng bằng, an toàn đứng trước; nhưng không trèo lên cây chỉ để có ảnh đẹp.
Khi có người ngộ độc nghi do ăn cây lạ. Ngừng ăn ngay, giữ lại mẫu cây đã ăn, theo dõi dấu hiệu nôn, đau bụng, chóng mặt, khó thở. Nếu dấu hiệu nặng, đưa xuống thấp và gọi hỗ trợ y tế, mang theo mẫu cây để người chữa trị nhận biết.
Câu hỏi thường gặp
Hái một bông hoa dại trên núi có bị phạt không?
Trong vườn quốc gia và khu bảo tồn, việc hái, khai thác thực vật bị cấm theo quy định quản lý rừng đặc dụng, nên có thể bị nhắc nhở hoặc xử phạt. Ngoài khu bảo tồn, dù không bị phạt, việc hái hoa trên núi cao vẫn gây hại vì cây mọc chậm và quần thể nhỏ.
Lan rừng mang về nhà có trồng sống được không?
Phần lớn lan rừng mang về thành phố chết sau một vài mùa, vì chúng cần đúng độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng và có loài còn cần nấm cộng sinh trong rễ. Nếu muốn trồng lan, hãy mua cây được nhân giống ở nhà vườn có nguồn gốc rõ ràng.
Rừng đặc dụng khác rừng phòng hộ và rừng sản xuất thế nào?
Rừng đặc dụng giữ chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, nguồn gen và cảnh quan, gồm vườn quốc gia và các khu bảo tồn. Rừng phòng hộ giữ đất, giữ nước, chắn gió. Rừng sản xuất dùng để khai thác gỗ và lâm sản có kế hoạch. Với người leo núi, rừng đặc dụng có quy định chặt nhất.
Mua cây thuốc bày bán dưới chân núi có sao không?
Nhiều cây thuốc bày bán được đào trực tiếp từ rừng, mỗi lần mua là thêm động lực để người ta đào tiếp, và một số loài có thể thuộc diện cấm mua bán. Nếu muốn ủng hộ người dân, nên mua nông sản họ tự trồng hoặc đồ thủ công của bản.
Có được nhặt quả, hạt rơi trên đường mòn mang về không?
Trong khu bảo tồn, nhặt mẫu vật mang ra cũng là khai thác và không được phép. Ngoài ra, quả và hạt rơi là thức ăn của động vật và nguồn tái sinh của rừng. Chụp ảnh và ghi lại tên loài là cách giữ kỷ niệm phù hợp hơn.
Thấy người khác đào cây trong khu bảo tồn thì nên làm gì?
Không đối đầu trực tiếp, nhất là ở nơi vắng. Ghi nhớ thời gian, vị trí, đặc điểm, chụp ảnh nếu làm được mà không gây nguy hiểm cho mình, rồi báo người dẫn đường hoặc trạm kiểm soát của vườn quốc gia, khu bảo tồn khi xuống núi.