TotCung.comTột Cùng
Chuẩn bị thể lực

Đau gối khi leo núi: tập gì trước chuyến đi để khớp gối chịu được dốc dài

Gối đau trên núi thường do cơ đùi, cơ hông chưa đủ sức hãm và giữ thẳng trục chân. Chương trình tập phòng ngừa, cách tự kiểm tra và dấu hiệu phải đi khám.

Over the shoulder view of a middle aged Vietnamese man sitting on a flat boulder by a forest trail, gently massaging his knee, trekking poles leaning beside him, dappled green light

Phần lớn cơn đau gối của người leo núi phổ thông không đến từ bản thân khớp gối mà từ những cơ quanh nó chưa đủ sức: cơ đùi trước không hãm kịp khi xuống dốc, cơ hông yếu khiến gối đổ vào trong, bắp chân và cổ chân cứng làm lực dồn lên gối. Vì vậy cách phòng ngừa hiệu quả nhất là tập các nhóm cơ đó vài tháng trước chuyến đi, cộng với tăng dần quãng xuống dốc.

Bài này đi vào phần chuẩn bị trước chuyến đi: vì sao gối mệt, cách tự kiểm tra trục chân ở nhà, chương trình tập riêng cho gối, và ranh giới giữa đau mỏi bình thường với dấu hiệu cần gặp bác sĩ. Kỹ thuật bước khi đang trên dốc xuống là một chủ đề riêng; ở đây tập trung vào việc làm cho đôi gối sẵn sàng trước khi đến chân núi.

Gối chịu gì trên một ngày leo núi

Khi đi trên đường bằng, mỗi bước gối chịu một lực lớn hơn trọng lượng cơ thể vài lần do va chạm và co cơ. Lên dốc, lực tăng thêm vì bạn phải nâng người. Nhưng xuống dốc mới là lúc gối làm việc vất vả nhất: mỗi bước, cơ thể rơi xuống một khoảng, và cơ đùi trước phải co trong lúc bị kéo dài để hãm cú rơi đó. Lực truyền qua xương bánh chè trượt trên rãnh xương đùi, nơi lớp sụn mỏng chịu ép liên tục.

Một ngày xuống dốc vài giờ là hàng nghìn lần lặp như vậy. Khi cơ đùi mỏi, nó hãm kém đi, bước chân nặng hơn, va đập dồn nhiều hơn lên sụn và gân bánh chè. Đó là lý do nhiều người thấy gối ổn suốt buổi sáng leo lên, rồi buổi chiều xuống thì đau dần, càng về cuối càng rõ.

Yếu tố thứ hai là trục chân. Nếu cơ mông bên và cơ xoay hông yếu, mỗi lần đứng trên một chân, đùi xoay vào trong và gối đổ về phía giữa. Xương bánh chè bị kéo lệch khỏi rãnh, gây đau mặt trước hoặc mặt ngoài gối. Trên đường núi, bạn đứng trên một chân suốt cả ngày, nên lỗi nhỏ này được nhân lên rất nhiều lần.

Tự kiểm tra trục chân và sức hãm ở nhà

Ba bài kiểm tra dưới đây làm trước gương, mất mười phút. Ghi lại kết quả để so lại sau sáu tuần tập.

  1. Ngồi xổm một chân nông. Đứng một chân, hạ thấp người khoảng một phần ba quãng như sắp ngồi, rồi đứng lên, năm lần mỗi bên. Quan sát gối: nếu gối đổ vào trong rõ, hông bên kia tụt xuống, hoặc người lắc lư, cơ giữ hông cần tập thêm.
  2. Bước xuống bậc chậm. Đứng trên bậc cầu thang, hạ chân kia xuống chạm gót trong ba nhịp đếm, mười lần. Nếu chân đứng run mạnh, gối đau, hoặc bạn phải thả rơi ở cuối, sức hãm của đùi trước còn yếu.
  3. Đứng một chân nhắm mắt. Giữ thăng bằng trên một chân với mắt nhắm. Dưới khoảng mười giây mỗi bên là cổ chân và cơ giữ thăng bằng cần tập.
  4. So hai bên. Bên nào kém rõ hơn thì bên đó tập thêm một hiệp. Chênh lệch lớn giữa hai chân thường đi kèm với việc một bên gối hay đau hơn trên núi.

Những bài kiểm tra này không phải chẩn đoán y khoa. Chúng chỉ giúp bạn biết nên tập phần nào nhiều hơn. Nếu đã có đau gối thường xuyên ngay cả lúc đi lại bình thường, hãy đi khám trước khi tự tập.

Chương trình phòng đau gối tám tuần

Tập hai đến ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi khoảng hai mươi lăm phút, có thể ghép vào cuối buổi đi bộ hoặc leo cầu thang.

Nhóm bàiBài cụ thểLiều gợi ýMục đích
Cơ giữ hôngNằm nghiêng nâng chân; bước ngang với dây chun quanh gối3 hiệp × 12–15 mỗi bênGiữ gối không đổ vào trong
Hãm của đùi trướcBước xuống bậc ba nhịp; ngồi xuống ghế thật chậm3 hiệp × 8–12Đỡ cho gối khi xuống dốc dài
Đùi sau và môngNâng hông nằm, nâng hông một chân3 hiệp × 12Cân bằng lực trước sau quanh gối
Cổ chân, bắp chânNhón gót chậm, đứng một chân trên gối gấp3 hiệp × 15; 3 lần × 30 giâyHấp thụ va đập trước khi lên tới gối
Độ mềmGiãn đùi trước, đùi sau, bắp chân, cơ dọc ngoài đùi2 lần × 30 giây mỗi chỗGiảm căng kéo lên xương bánh chè

Tuần một đến ba làm số lần thấp, chú trọng tư thế. Tuần bốn đến sáu tăng lên số lần cao và thêm bài một chân. Tuần bảy giữ nguyên, tuần tám giảm một nửa nếu đó là tuần sát chuyến đi.

Với bài ngồi xuống ghế chậm, đếm bốn nhịp từ lúc đứng tới lúc mông chạm ghế, rồi đứng lên bình thường. Khi đã dễ, chuyển sang ghế thấp hơn hoặc chỉ dùng một chân hạ xuống, chân kia đặt nhẹ để đỡ.

Thêm quãng xuống dốc vào lịch tập một cách có kiểm soát

Bắt đầu bằng cầu thang. Mỗi buổi cầu thang, đi xuống bằng chân thay vì thang máy, nhịp chậm, gối hơi chùng. Tuần đầu chỉ vài tầng xuống, tăng dần.

Ra dốc đồi ngắn. Khi xuống cầu thang mười lăm phút không đau, chọn một con dốc đồi có đường tốt, đi lên xuống vài lần. Mặt đất tự nhiên dạy cổ chân và gối thích nghi với độ nghiêng khác nhau.

Thêm gậy leo núi từ sớm. Tập với gậy ngay trên dốc đồi gần nhà để quen nhịp tay chân. Đến lúc lên núi thật bạn đã biết cách dùng gậy chia lực khi xuống.

Thêm tải sau cùng. Chỉ đeo balo khi xuống dốc sau khi đã xuống tay không thoải mái. Tải là thứ cuối cùng được thêm vào.

Ngày đau thì đổi chiều. Hôm nào gối nhạy, chỉ tập lên, xuống bằng thang máy hoặc đường thoai thoải. Giữ được đà tập mà không làm nặng thêm.

Đo bằng cảm giác ngày hôm sau. Quy tắc đơn giản: nếu sáng hôm sau gối đau hơn lúc trước buổi tập, buổi đó đã quá nhiều. Lần tới giảm khoảng một phần ba quãng xuống dốc. Nếu sáng hôm sau gối bình thường hoặc chỉ hơi mỏi, có thể giữ mức đó thêm một buổi rồi mới tăng. Cách theo dõi này đơn giản nhưng đáng tin hơn nhiều so với việc cố theo đúng một con số trên giấy.

Tình huống giả định: hai tuần trước chuyến đi, gối bắt đầu đau

Bạn đã tập đều hai tháng, nhưng sau buổi đi đồi dài cuối tuần, mặt trước gối phải đau âm ỉ, lên cầu thang thì đỡ, xuống cầu thang thì nhói. Chuyến đi còn hai tuần. Phản xạ của nhiều người là tập bù thêm cho gối khoẻ, hoặc ngược lại là nằm im hai tuần. Cả hai đều không tốt.

Cách xử lý hợp lý là giảm ngay những gì gây đau: tạm bỏ xuống dốc, xuống cầu thang và ngồi xổm sâu, nhưng vẫn giữ đi bộ phẳng, đạp xe nhẹ và các bài cơ hông nằm, những bài không gây đau. Theo dõi trong ba bốn ngày. Nếu đau giảm dần, quay lại xuống cầu thang vài tầng rồi tăng từ từ.

Nếu đau không giảm, sưng, gối kêu kèm đau, hoặc có cảm giác khuỵu, hãy đi khám trước khi quyết định có đi hay không. Hãy kể với người dẫn đường về tình trạng gối, hỏi xem cung đi có đoạn xuống dốc dài liên tục không, có thể đi chậm hơn nhóm hay rút ngắn được không. Một chuyến leo bị hoãn còn hơn một chấn thương kéo dài nhiều tháng.

Sai lầm hay gặp khi lo cho gối

  • Chỉ dựa vào băng gối. Băng gối có thể giúp một số người cảm thấy chắc chân hơn, nhưng không thay được cơ khoẻ. Đeo băng mà không tập là chuyển vấn đề sang chỗ khác.
  • Tập đùi trước mà bỏ cơ hông. Đùi khoẻ nhưng gối vẫn đổ vào trong thì đau vẫn quay lại.
  • Né hoàn toàn dốc xuống khi tập. Gối không quen xuống dốc ở nhà thì lên núi sẽ bị sốc. Phải tập xuống có kiểm soát, tăng dần.
  • Tăng cân balo đột ngột. Mỗi cân thêm trên lưng được nhân lên ở gối khi xuống dốc.
  • Đi giày đã mòn đế. Đế mòn lệch làm trục chân lệch theo. Lật giày lên xem trước chuyến đi.
  • Tự chẩn đoán qua mạng rồi tự uống thuốc. Đau gối kéo dài cần người có chuyên môn khám; dùng thuốc giảm đau để cố đi tiếp có thể che mất dấu hiệu tổn thương.

Người leo núi bền nhiều năm thường có điểm chung: họ coi việc tập cơ quanh gối là phần thường xuyên trong tuần, không phải việc chỉ làm khi sắp có chuyến. Hai mươi phút, hai lần mỗi tuần, đều đặn quanh năm, rẻ hơn nhiều so với một mùa phải nghỉ vì đau gối.

Khi nào cần đi khám thay vì tự tập

Tập phòng ngừa phù hợp với người có gối khoẻ hoặc chỉ hơi mỏi sau vận động. Một số dấu hiệu cho thấy bạn cần gặp bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước khi tập tiếp: gối sưng, nóng, đỏ; đau xuất hiện cả khi nghỉ hoặc làm bạn thức giấc ban đêm; gối bị kẹt, không duỗi thẳng được; cảm giác gối lỏng, khuỵu xuống bất ngờ; từng nghe tiếng bục kèm đau và sưng sau một cú xoay người.

Người từng chấn thương dây chằng, từng phẫu thuật gối, có bệnh khớp đã được chẩn đoán, hoặc đang thừa cân nhiều nên hỏi ý kiến chuyên môn về mức độ và cung đường phù hợp. Nhiều người trong số họ vẫn leo núi được, nhưng với kế hoạch riêng.

Trên núi, nếu gối đau tăng nhanh đến mức không đặt được trọng lượng lên chân, đừng cố tự xuống một mình. Báo người dẫn đường hoặc gọi hỗ trợ, đứng ở nơi an toàn, giữ ấm, và chờ. Cố đi tiếp với một khớp đau nhói trên đường dốc dễ dẫn đến ngã, và một cú ngã trên núi có thể nghiêm trọng hơn nhiều so với chấn thương ban đầu.

Câu hỏi thường gặp

Leo núi có làm hỏng khớp gối không?

Với người khoẻ mạnh tập luyện đúng cách và tăng khối lượng từ từ, leo núi không tự nhiên làm hỏng gối. Vấn đề thường đến từ tăng quá nhanh, cơ quanh gối yếu, mang quá nặng hoặc bỏ qua đau kéo dài.

Đau gối khi xuống dốc nhưng lên dốc không đau là vì sao?

Khi xuống dốc, cơ đùi trước phải hãm cơ thể lại và lực ép lên xương bánh chè tăng mạnh. Nếu cơ đùi và cơ hông chưa đủ sức hoặc đã mỏi, cơn đau thường xuất hiện ở chiều xuống trước tiên.

Có nên đeo băng gối khi leo núi không?

Một số người thấy băng gối giúp chắc chân và yên tâm hơn. Nhưng băng gối không thay được việc tập cơ. Nếu đã phải dựa vào băng gối mới đi được, hãy đi khám để tìm nguyên nhân.

Gậy leo núi có giúp đỡ cho gối không?

Có. Khi dùng đúng, hai gậy chia bớt một phần lực xuống tay và vai, nhất là lúc xuống dốc dài, đồng thời giúp giữ thăng bằng. Nên tập với gậy trước chuyến đi để quen nhịp.

Bao lâu thì các bài tập gối bắt đầu có tác dụng?

Nhiều người thấy thay đổi về độ vững sau ba bốn tuần tập đều. Gân và mô quanh khớp cần lâu hơn, vì vậy chương trình nên bắt đầu ít nhất hai tháng trước chuyến đi.

Người từng mổ dây chằng gối có leo núi được không?

Nhiều người vẫn leo được sau khi đã hồi phục đầy đủ, nhưng thời điểm và mức độ phải do bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng đánh giá. Đừng tự quyết dựa trên cảm giác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138