Khi đi qua hay nghỉ nhờ ở bản vùng cao, bạn đang là khách trong nhà người khác: chào hỏi trước, xin phép trước khi chụp ảnh hay bước vào nhà, ăn mặc kín đáo, không chạm vào nơi thờ cúng, không vào khu rừng mà bản giữ riêng, và nói nhỏ khi trời đã tối. Những điều này giúp người dân tiếp tục sẵn lòng đón người leo núi.
Nhiều cung leo ở Tây Bắc, Tây Nguyên và dọc Trường Sơn đều đi qua bản, lán nghỉ là nhà dân, người dẫn đường là người trong bản. Phong tục mỗi dân tộc, mỗi bản có thể khác nhau, nên không có danh sách nào đầy đủ. Bài này đưa ra những nguyên tắc chung, những tình huống hay gặp và câu hỏi nên hỏi người dẫn đường để bạn tránh làm phật lòng chủ nhà.
Vì sao ứng xử ở bản là một phần của leo núi có trách nhiệm
Với người leo núi, bản chỉ là chặng nghỉ một đêm. Với người dân, đó là nhà, nương rẫy, rừng và mồ mả tổ tiên của nhiều đời. Mỗi mùa có hàng nghìn người lạ đi qua, và những ấn tượng tốt hay xấu tích luỹ lại thành thái độ của cả bản đối với người leo núi nói chung.
Ở nhiều nơi, chính việc khách tôn trọng luật tục, trả công đàng hoàng và không gây phiền là lý do bản sẵn lòng mở nhà cho nghỉ, cho thuê người dẫn đường, mở lối đi qua nương. Khi có đoàn hành xử thô lỗ, chụp ảnh tuỳ tiện, xả rác hay vào nơi kiêng, cả cung đường có thể bị đóng với người lạ, và những đoàn đến sau chịu thiệt.
Tôn trọng văn hoá bản địa cũng không có nghĩa là coi người dân như một phần cảnh vật để ngắm. Họ là những người có cuộc sống bình thường, có việc phải làm, có lúc vui lúc mệt. Cư xử với họ như cách bạn muốn người lạ cư xử khi đến nhà mình là điểm xuất phát đúng nhất.
Chào hỏi và giao tiếp: những việc nhỏ tạo khác biệt
Bạn không cần nói được tiếng địa phương. Một nụ cười, một lời chào và thái độ chậm rãi đã mở được rất nhiều cánh cửa.
| Tình huống | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Đi qua người dân trên lối mòn | Dừng lại nhường đường, chào, gật đầu | Đi thẳng qua, chen lên trước người đang gánh nặng |
| Muốn hỏi đường | Hỏi qua người dẫn đường hoặc hỏi chậm, rõ | Nói to, nói nhanh, chỉ trỏ bằng gậy |
| Được mời vào nhà | Chờ chủ nhà mời, hỏi chỗ để giày, balo | Tự bước vào, đặt balo chặn lối đi |
| Được mời ăn, uống | Nhận bằng hai tay, ăn một chút cho phải phép | Từ chối thẳng thừng, chê món ăn |
| Không muốn uống rượu | Cảm ơn, nói lý do sức khoẻ hoặc phải leo sớm | Uống quá chén rồi sáng hôm sau leo không nổi |
| Trẻ em chạy theo | Chào, mỉm cười, trò chuyện vài câu | Phát kẹo, tiền, chụp ảnh liên tục |
Chuyện rượu cần lưu ý thêm: rượu làm mất nước, ngủ kém và che mờ dấu hiệu say độ cao. Từ chối khéo một chén rượu là lựa chọn an toàn cho ngày leo hôm sau, và người dân thường hiểu nếu bạn nói thật lòng.
Chụp ảnh người dân: xin phép thế nào cho đúng
Ảnh chân dung người vùng cao rất đẹp, nhưng ống kính chĩa thẳng vào mặt một người lạ là điều nhiều người không thoải mái, dù không nói ra.
- Chào và trò chuyện vài câu trước khi nghĩ tới chiếc máy ảnh.
- Chỉ vào máy ảnh và hỏi bằng cử chỉ hoặc nhờ người dẫn đường hỏi giúp; chờ người đó gật đầu rõ ràng.
- Nếu người đó lắc đầu, quay đi, che mặt hay tỏ ra ngại, cất máy và cảm ơn; không chụp lén từ xa.
- Không chụp người đang tắm, đang làm lễ, đang khóc hay trong lúc có tang, kể cả khi đứng ở xa.
- Với trẻ em, hỏi ý cha mẹ hoặc người lớn trong nhà; không bế trẻ lên để chụp cho đẹp.
- Chụp xong, cho người đó xem lại ảnh; nếu họ muốn xoá, xoá ngay trước mặt họ.
- Khi đăng ảnh, không ghi vị trí nhà cụ thể, không viết chú thích chê bai hay thương hại.
Một số người dân đề nghị trả tiền khi chụp ảnh, nhất là ở những điểm đông khách. Đó là quyền của họ; nếu bạn không muốn trả, đơn giản là không chụp, đừng chụp xong rồi bỏ đi.
Nơi thờ cúng, rừng giữ riêng và những điều kiêng hay gặp
Không chạm vào nơi thờ cúng trong nhà. Nhiều nhà có góc hoặc gian riêng để thờ tổ tiên. Không ngồi, không đặt đồ, không chụp ảnh ở đó nếu chưa được phép. Khi ngủ nhờ, hỏi chủ nhà nên nằm hướng nào, gian nào dành cho khách.
Tôn trọng dấu kiêng ở cửa bản hay cửa nhà. Ở một số bản, khi có việc riêng như lễ, có người ốm, có trẻ mới sinh, người dân treo một dấu hiệu trước cửa nhà hoặc lối vào bản để báo người lạ không vào. Nếu người dẫn đường bảo dừng hoặc đi vòng, hãy làm theo, không hỏi vặn.
Rừng cộng đồng và khu rừng giữ riêng. Nhiều bản có những khu rừng được giữ gìn theo luật tục, không chặt cây, không săn bắt, có nơi không cho người lạ vào. Đi đúng lối người dẫn đường chọn, không đi tắt qua những khu này dù chúng trông như rừng bình thường.
Nương rẫy, ruộng bậc thang là tài sản. Không đi tắt qua ruộng, không giẫm lên bờ ruộng mới đắp, không hái bắp, quả trên nương dù trông như không ai trông. Mùa lúa chín, một bước chân lạc vào ruộng có thể làm đổ cả khóm lúa.
Ăn mặc kín đáo khi ở trong bản. Áo che vai, quần không quá ngắn khi ở trong bản và khi nghỉ nhờ nhà dân. Thay đồ trong chỗ kín, không cởi trần ngồi giữa sân nhà.
Kẹo, tiền và quà: giúp đúng cách
Phát kẹo hay tiền cho trẻ em trên đường đi có vẻ là việc tốt, nhưng về lâu dài thường gây hại nhiều hơn.
- Kẹo làm hỏng răng ở nơi trẻ khó được khám răng, và vỏ kẹo thành rác dọc lối mòn.
- Tiền và quà phát tuỳ tiện tập cho trẻ thói quen chạy theo xin khách, bỏ học để ra đường đón đoàn.
- Thay vì phát trực tiếp, nếu muốn giúp, hãy hỏi người dẫn đường hoặc trưởng bản xem bản cần gì, rồi gửi qua trường học hoặc qua người có trách nhiệm.
- Món quà tốt nhất cho gia đình bạn nghỉ nhờ thường là trả công đúng, mua đồ ăn của nhà, mua sản phẩm thủ công trực tiếp từ người làm.
- Nếu mang quà, chọn đồ dùng hữu ích như sách vở, đồ dùng học tập, đưa cho người lớn trong nhà thay vì đưa thẳng cho trẻ.
- Không mang quần áo cũ rách, đồ hết hạn lên bản; người nhận cũng có lòng tự trọng.
Khi mua hàng thủ công, mặc cả nhẹ nhàng là bình thường, nhưng đừng ép giá tới mức người làm không còn lãi cho bao công dệt thêu.
Tình huống giả định: một đêm nghỉ nhờ nhà dân
Đoàn bạn sáu người tới bản lúc chiều tối, nghỉ nhờ nhà một gia đình theo sắp xếp của người dẫn đường. Trước khi vào nhà, cả đoàn dừng ở sân, để người dẫn đường giới thiệu, chào chủ nhà. Giày để ngoài cửa hoặc chỗ chủ nhà chỉ, balo dựng gọn ở góc được phép, không để chặn lối đi hay sát bếp.
Bữa tối, chủ nhà mời rượu. Một người trong đoàn uống một chén lấy lệ rồi cảm ơn, nói cả đoàn phải dậy sớm leo. Mọi người ăn món chủ nhà nấu, khen món ăn thật lòng, phụ dọn bát nếu được cho phép. Sau chín giờ tối, cả đoàn nói nhỏ, không mở loa nghe nhạc, tắt đèn pin chiếu thẳng vào gian trong.
Sáng hôm sau, trước khi rời đi, kiểm tra lại không để quên rác, chai nước hay đồ lót phơi quanh nhà. Trả tiền nghỉ, tiền ăn đúng như đã thoả thuận qua người dẫn đường, nói lời cảm ơn. Cách rời một ngôi nhà gọn gàng là cách mở cửa cho đoàn đến sau.
Câu hỏi nên hỏi người dẫn đường trước khi vào bản
Người dẫn đường địa phương là người hiểu phong tục rõ nhất. Hỏi những câu này ngay từ lúc xuất phát, đừng đợi tới khi đã đứng trong nhà dân.
- Bản mình sắp đi qua có điều gì kiêng mà khách hay vô tình phạm phải không?
- Khu rừng hay đoạn suối nào mình không được vào, không được tắm, không được hái?
- Khi nghỉ nhờ, nên ngủ ở gian nào, kiêng nằm hướng nào, kiêng chạm vào chỗ nào?
- Gia đình mình nghỉ nhờ có muốn khách mang gì góp bữa không, hay nên trả bằng tiền?
- Có lễ, có việc riêng gì trong bản mấy hôm nay mà đoàn nên đi vòng hoặc giữ yên lặng?
- Chụp ảnh ở chợ, ở trường, ở nhà văn hoá có được không, cần xin phép ai?
- Nếu có người trong đoàn ốm, bản có trạm y tế gần nhất ở đâu, đi mất bao lâu?
Câu hỏi cuối cùng thuộc về an toàn: ở vùng cao, khoảng cách tới cơ sở y tế có thể tính bằng giờ đi bộ. Biết trước giúp đoàn quyết định nhanh khi có người say độ cao, sốt cao hay chấn thương: dừng leo, đưa xuống thấp và gọi hỗ trợ.
Sai lầm hay gặp của người leo núi khi ở bản
Những sai lầm dưới đây thường không xuất phát từ ác ý mà từ thói quen ở thành phố mang lên núi. Rà lại trước chuyến đi để không mắc.
- Mở loa nghe nhạc ở sân nhà dân hay quanh bản. Âm thanh vang xa trong thung lũng; người dân đi nương về mệt và ngủ sớm.
- Gọi nhau ầm ĩ lúc sáng sớm. Nhiều đoàn rời bản từ bốn năm giờ sáng để kịp lên đỉnh; chuẩn bị đồ từ tối, sáng ra đi nhẹ nhàng.
- Chiếu đèn pin vào nhà người khác. Khi đi trong bản ban đêm, chúc đèn xuống đất, không quét qua cửa sổ, gian trong.
- Tắm, giặt ở đầu nguồn nước của bản. Hỏi chủ nhà chỗ tắm giặt dành cho khách; không dùng xà phòng ngay trong suối bản lấy nước ăn.
- Mặc cả gay gắt rồi bỏ đi. Hỏi giá rõ ràng từ đầu; nếu không mua, cảm ơn và đi tiếp, không chê bai hàng của người bán.
- Hứa gửi ảnh, gửi quà rồi quên. Chỉ hứa những gì làm được; một tấm ảnh gửi lại đúng hẹn có giá trị hơn mười lời hứa.
- Coi thường lời dặn của người dẫn đường. Khi người dẫn bảo dừng, đi vòng hay giữ yên lặng, làm theo trước, hỏi lý do sau.
Nếu lỡ mắc một điều kiêng, hãy xin lỗi chân thành qua người dẫn đường và hỏi xem cần làm gì để sửa. Ở nhiều nơi, thái độ biết lỗi được đón nhận tốt hơn nhiều so với việc lờ đi như chưa có chuyện gì.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ em vùng cao kẹo khi đi leo núi không?
Không nên phát kẹo hay tiền trực tiếp. Kẹo gây sâu răng ở nơi trẻ khó được chăm sóc răng, và việc phát quà tạo thói quen trẻ bỏ học ra đường xin khách. Nếu muốn giúp, hãy hỏi trưởng bản hoặc người dẫn đường xem bản cần gì và gửi qua trường hay người lớn có trách nhiệm.
Muốn chụp ảnh người dân tộc thiểu số thì xin phép thế nào?
Chào hỏi, trò chuyện vài câu, rồi chỉ vào máy ảnh và chờ người đó gật đầu rõ ràng. Có thể nhờ người dẫn đường hỏi giúp. Nếu người đó ngại hay từ chối, cất máy và cảm ơn. Với trẻ em, hỏi cha mẹ trước. Không chụp lén từ xa.
Nghỉ nhờ nhà dân có cần mang quà không?
Không bắt buộc. Cách tôn trọng nhất là trả tiền nghỉ, tiền ăn đúng thoả thuận, mua sản phẩm của gia đình nếu họ có bán. Nếu mang quà, nên hỏi trước người dẫn đường gia đình cần gì, đưa cho người lớn trong nhà và tránh đồ cũ rách.
Không biết phong tục của bản thì làm sao để tránh phạm điều kiêng?
Hỏi người dẫn đường từ trước khi vào bản về những điều kiêng hay gặp, khu rừng không được vào, gian nhà không được ngồi. Trong bản, quan sát người dân làm gì và làm theo, khi không chắc thì hỏi. Thái độ chậm rãi, khiêm tốn giúp bạn được thông cảm nếu lỡ sai.
Bị mời uống rượu nhiều khi nghỉ ở bản thì từ chối thế nào?
Nhận chén đầu bằng hai tay, nhấp một chút cho phải phép, rồi cảm ơn và nói thật là ngày mai phải leo sớm hoặc cơ thể không chịu được rượu khi lên cao. Người dân thường hiểu. Rượu làm mất nước, ngủ kém và che dấu hiệu say độ cao nên từ chối là lựa chọn an toàn.
Đi qua ruộng bậc thang có được đi tắt trên bờ ruộng không?
Chỉ đi theo lối mòn hoặc bờ ruộng mà người dẫn đường chọn. Bờ ruộng mới đắp rất dễ sụt, giẫm lên có thể làm vỡ bờ, nước tràn hỏng cả thửa ruộng. Mùa lúa chín, không bước xuống ruộng để chụp ảnh và không hái lúa, bắp trên nương.