Khi bị lật cổ chân trên núi, hãy dừng ngay, ngồi xuống, đánh giá xem có đứng và bước được bốn bước không; nếu được, chườm lạnh, băng cố định chắc và đi xuống chậm với gậy và balo nhẹ hơn, còn nếu không chịu được sức nặng hoặc cổ chân biến dạng thì không cố đi, cố định tại chỗ và gọi hỗ trợ. Quyết định đi hay chờ phụ thuộc vào mức đau khi đứng, quãng đường còn lại và thời gian trước khi tối.
Trật cổ chân là chấn thương hay gặp nhất trên đường núi vì đá vụn, rễ cây, bậc đất trơn và đôi chân mỏi cuối ngày. Phần lớn là bong gân nhẹ đến vừa, có thể tự xuống núi nếu xử lý đúng. Phần dưới hướng dẫn cách phân loại nhanh, các bước sơ cứu bằng những gì có sẵn trong balo, cách băng, cách tổ chức nhóm đưa người xuống và những lỗi làm chấn thương nặng thêm.
Vì sao cổ chân hay bị lật trên đường núi
Cổ chân bị lật thường theo một kiểu: bàn chân đặt lên mép đá hoặc rễ cây, gót nghiêng vào trong, sức nặng cơ thể dồn xuống làm dây chằng phía ngoài cổ chân bị kéo căng quá mức. Mức độ tổn thương đi từ căng giãn nhẹ, rách một phần đến đứt hẳn dây chằng, có khi kèm vỡ xương nhỏ ở mắt cá.
Nguy cơ tăng rõ vào ba thời điểm: cuối ngày khi cơ chân mỏi làm phản xạ giữ thăng bằng chậm đi; khi xuống dốc nhanh trên đá vụn; và khi vừa nhìn cảnh vừa bước. Giày cổ thấp mòn đế, dây giày buộc lỏng, balo nặng lệch một bên cũng góp phần.
Phòng ngừa phần lớn nằm ở cách bước: nhìn chỗ đặt chân ba bốn bước phía trước, đặt cả bàn chân lên mặt phẳng thay vì mép đá, rút ngắn sải chân khi xuống dốc, dừng lại hẳn khi muốn ngắm cảnh hoặc chụp ảnh, và dùng gậy ở đoạn đá vụn. Người từng bị lật cổ chân nên tập thăng bằng trước chuyến đi và cân nhắc giày cổ cao.
Phân loại nhanh: nhẹ, vừa hay có thể gãy
Không ai chẩn đoán chính xác được trên núi. Bảng dưới chỉ giúp bạn quyết định hướng xử lý; khi nghi ngờ, hãy xử lý như mức nặng hơn.
| Dấu hiệu | Khả năng | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Đau vừa, sưng ít, đứng và bước được bình thường sau vài phút | Bong gân nhẹ | Chườm lạnh, băng, đi tiếp chậm hoặc rút ngắn chặng |
| Sưng rõ, bầm tím, bước được nhưng đau nhiều, khập khiễng | Bong gân vừa | Băng chắc, chia đồ, dùng hai gậy, xuống theo đường ngắn nhất |
| Không đứng nổi, không tự bước được bốn bước | Có thể tổn thương nặng hoặc gãy | Không cố đi, cố định tại chỗ, gọi hỗ trợ |
| Ấn vào phần xương mắt cá phía sau hoặc mép ngoài bàn chân thấy đau chói | Có thể vỡ xương | Xử lý như gãy xương |
| Cổ chân lệch hình dạng, bàn chân tê, lạnh, tái | Gãy hoặc trật khớp, ảnh hưởng mạch máu | Không nắn, cố định nguyên tư thế, gọi cứu hộ khẩn |
Tiêu chí “bước được bốn bước” dựa trên quy tắc mà nhân viên y tế hay dùng để quyết định có cần chụp phim cổ chân hay không. Nó không thay thế việc khám, nhưng là cách đơn giản để bạn phân biệt ca có thể tự xuống với ca cần giúp đỡ.
Sơ cứu tại chỗ trong mười lăm phút đầu
Mười lăm phút đầu quyết định cổ chân sưng nhiều hay ít trong những giờ sau. Làm theo thứ tự:
- Dừng và ngồi xuống chỗ an toàn, ra khỏi lối đi hẹp, tránh chỗ đá lăn. Đừng thử đi lại ngay để xem có sao không.
- Kiểm tra nhanh toàn thân nếu có ngã: đầu, cổ, cổ tay. Ngã từ trên cao, đập đầu, đau cổ thì việc đầu tiên không phải là cổ chân mà là giữ người nằm yên và gọi hỗ trợ.
- Chườm lạnh bằng nước suối, khăn ướt, túi nước lạnh, đặt qua lớp vải mỏng, mỗi lần khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Không áp đá lạnh trực tiếp lên da.
- Kê cao chân trên balo, cao hơn tim nếu được, trong lúc chườm.
- Quyết định có tháo giày hay không. Nếu cần nhìn xem biến dạng, kiểm tra màu da, thì tháo nhẹ. Nếu sẽ đi tiếp ngay và giày cổ cao ôm chắc, nhiều người dẫn đường giữ nguyên giày vì giày đóng vai trò như nẹp, và tháo ra có thể không đi lại vào được khi đã sưng.
- Thử đứng có người đỡ sau khi chườm, theo bảng phân loại ở trên, rồi mới quyết định đi hay chờ.
Ba việc nghỉ, lạnh và nâng cao là phần cốt lõi của sơ cứu bong gân trên núi. Khi cơn đau dịu đi sau lúc chườm, đừng vội coi là cổ chân đã ổn: dây chằng vẫn đang tổn thương, và bước mạnh, nhảy qua đá vì không thấy đau có thể làm nó rách thêm.
Băng cổ chân hình số tám bằng băng thun
Băng thun là món nên có trong túi sơ cứu của nhóm. Cách băng kiểu số tám giữ cổ chân vững mà vẫn đi giày được:
- Để bàn chân vuông góc với cẳng chân, như khi đang đứng.
- Bắt đầu quấn hai vòng quanh phần giữa bàn chân, gần gốc ngón, từ trong ra ngoài.
- Kéo băng chéo lên mu bàn chân, vòng ra sau cổ chân phía trên gót.
- Kéo chéo xuống mu bàn chân theo hướng ngược lại, vòng dưới lòng bàn chân, tạo thành hình số tám.
- Lặp lại hai đến ba lần số tám, mỗi vòng đè lên khoảng một nửa vòng trước, rồi quấn vài vòng quanh cổ chân và cố định đầu băng.
- Kiểm tra ngón chân: còn hồng, ấm, cử động được, không tê. Nếu ngón chân tím, lạnh, tê, nới băng ngay.
Băng chặt vừa đủ để nâng đỡ, không phải càng chặt càng tốt. Khi đi xuống, sau mỗi giờ nên dừng lại kiểm tra ngón chân một lần, vì cổ chân tiếp tục sưng làm băng chặt dần. Buộc dây giày lại sau khi băng, chặt ở phần cổ giày để gót không trượt.
Tổ chức nhóm đưa người bị thương xuống núi
Chia hết đồ nặng. Người bị thương chỉ mang balo nhẹ hoặc không mang gì. Mỗi cân bớt đi trên lưng là bớt sức ép lên cổ chân đau suốt hàng nghìn bước xuống dốc.
Hai gậy cho người bị thương. Dùng hai gậy như nạng, chống trước rồi bước chân đau, dồn sức nặng qua tay. Nếu không có gậy, chặt hoặc nhặt cành cây chắc dài ngang nách.
Một người đi ngay phía dưới. Khi xuống dốc, người hỗ trợ đi phía dưới để chặn nếu người bị thương trượt, và chỉ chỗ đặt chân.
Chọn đường ngắn và dễ nhất, không phải đường kế hoạch. Nếu có lối xuống bản gần hơn hoặc ít đá hơn, đổi kế hoạch. Báo cho người dẫn đường và nhóm biết.
Tính lại thời gian. Người bị bong gân vừa có thể đi chậm gấp đôi hoặc hơn. Nếu không về kịp trước tối, chuẩn bị đèn, áo ấm, và cân nhắc gọi người hỗ trợ từ dưới lên thay vì cố đi trong bóng tối.
Không để người bị thương ở lại một mình. Nếu phải chia nhóm để đi gọi người, ít nhất hai người ở lại với người bị thương, có đồ ấm, nước và đèn.
Khi nào phải dừng hẳn và gọi hỗ trợ
Có những trường hợp cố đi xuống chỉ làm mọi thứ tệ hơn: người bị thương không tự chịu được sức nặng lên chân dù có hai gậy; nghi gãy xương hoặc cổ chân biến dạng; có kèm chấn thương đầu, cổ, lưng sau cú ngã; người bị thương choáng, lú lẫn, da tái lạnh; đoạn đường còn lại có vách, thang dây, đá dốc cần dùng cả hai chân; hoặc trời sắp tối mà quãng đường còn dài. Lúc đó, việc đúng là cố định tại chỗ, giữ ấm và gọi hỗ trợ.
Cố định cổ chân nghi gãy bằng cách giữ nguyên tư thế đang nằm, chèn quanh bằng áo cuộn tròn, tấm lót ngủ gấp lại hoặc hai thanh gậy đặt hai bên rồi buộc nhẹ bằng khăn, băng thun, quai balo. Nẹp phải giữ được khớp phía trên và phía dưới chỗ đau, tức là cả cẳng chân lẫn bàn chân. Không nắn chỗ biến dạng.
Trong lúc chờ, lót cách đất cho người bị thương, mặc thêm áo, cho uống nước nếu tỉnh táo, ghi lại giờ bị thương và những gì đã làm. Cử hai người đi báo nếu không có sóng, mang theo toạ độ chỗ người bị thương nằm và mô tả đường đến. Người ở lại giữ đèn, còi, và không tự ý di chuyển người bị thương khi chưa có thêm người.
Ở vùng núi Việt Nam, việc đưa người bị thương ra thường dựa vào người dẫn đường, người dân bản và lực lượng địa phương khiêng cáng đi bộ, có thể mất nhiều giờ. Vì vậy quyết định gọi hỗ trợ nên đưa ra sớm, ngay khi thấy người bị thương không thể tự đi, chứ đừng chờ thử thêm vài trăm mét rồi mới gọi.
Tình huống giả định và sai lầm hay gặp
Ngày thứ hai của cung leo, còn khoảng ba giờ đi xuống tới bản. Một bạn trong nhóm lật cổ chân trên bãi đá vụn, kêu đau, cổ chân sưng dần. Sau mười lăm phút chườm nước suối và kê cao, bạn đó đứng lên được, bước sáu bước khập khiễng nhưng chịu được. Nhóm băng số tám, chia hết đồ của bạn ra ba balo, đưa hai gậy, cử người khoẻ nhất đi ngay dưới. Người dẫn đường ước lượng sẽ mất năm giờ thay vì ba, nên gọi xuống bản nhờ người lên đón với đèn ở nửa đường. Nhóm về tới bản khi trời vừa tối.
Các sai lầm thường gặp: cố đi tiếp lên đỉnh vì nghĩ chỉ là trẹo nhẹ; xoa bóp mạnh, bóp nắn chỗ sưng; đắp lá cây, dầu nóng làm da bỏng rát mà không giảm sưng; tháo giày ra rồi không đi lại vào được; để người bị thương tự mang balo; và ước lượng thời gian về như lúc bình thường.
Về tới nơi, người bị thương nên đi khám nếu không đứng được trọn sức nặng, sưng tăng nhiều sau một ngày, đau chói ở xương, hoặc chân tê, đổi màu. Bong gân không được nghỉ đủ dễ thành lỏng khớp và lật lại nhiều lần trong các chuyến sau.
Câu hỏi thường gặp
Bị trật cổ chân trên núi có nên tháo giày ra không?
Tháo nhẹ nếu cần nhìn biến dạng hay kiểm tra màu da. Nếu sẽ đi xuống ngay và giày cổ cao ôm chắc, nhiều người giữ nguyên giày vì giày có tác dụng như nẹp và chân sưng lên có thể không đi lại giày được.
Làm sao biết là bong gân hay gãy xương?
Trên núi không thể biết chắc. Nếu không tự bước được bốn bước, ấn vào phần xương mắt cá đau chói, cổ chân biến dạng hoặc chân tê lạnh thì xử lý như gãy xương: không cố đi, cố định tại chỗ và gọi hỗ trợ.
Chườm lạnh bao lâu là đủ?
Mỗi lần khoảng mười lăm đến hai mươi phút, đặt qua lớp vải mỏng, nghỉ rồi lặp lại khi có dịp, nhất là trong vài giờ đầu. Dùng nước suối, khăn ướt hoặc túi nước lạnh, không áp đá lạnh trực tiếp lên da.
Băng cổ chân chặt thế nào là vừa?
Đủ chắc để cổ chân không lắc nhưng ngón chân vẫn hồng, ấm, cử động được và không tê. Kiểm tra lại mỗi giờ khi đi xuống vì cổ chân tiếp tục sưng làm băng chặt dần.
Có nên xoa bóp chỗ bị trẹo cho đỡ đau không?
Không nên xoa bóp mạnh hay bóp nắn trong những ngày đầu, vì có thể làm sưng và chảy máu bên trong tăng lên. Không đắp lá hay chất nóng lên da. Nghỉ, chườm lạnh, băng và kê cao là đủ cho giai đoạn đầu.
Sau khi về nhà khi nào cần đi khám?
Nên đi khám khi không đứng được trọn sức nặng, sưng tăng nhiều sau một ngày, đau chói tại xương, chân tê hoặc đổi màu, hoặc cổ chân vẫn lỏng lẻo, hay lật sau vài tuần.