Khi một người trong nhóm bắt đầu không theo nổi, hãy dừng sớm ở chỗ râm mát hoặc khuất gió, cho họ ăn, uống, nghỉ, chia bớt đồ nặng, rồi để họ đi ngay sau người dẫn đường theo nhịp của chính họ; nếu họ lú lẫn, nôn nhiều, da nóng khô hay ngất, đó là cấp cứu, không còn là mệt thường. Phát hiện kiệt sức sớm thì chỉ mất thêm thời gian; phát hiện muộn thì có thể phải gọi người lên khiêng.
Kiệt sức trên núi thường không đến đột ngột mà tích dần qua nhiều giờ: ăn ít, uống ít, đi nhanh hơn sức, trời nóng ẩm ở rừng thấp hoặc lạnh ướt trên cao. Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu sớm ở người khác và ở chính mình, phân biệt các kiểu kiệt sức hay gặp, biết việc cần làm cho từng kiểu, và cách cả nhóm tổ chức lại để đưa người yếu xuống mà không ai bị bỏ lại.
Dấu hiệu sớm của một người đang cạn sức
Người đang kiệt sức thường không tự nói ra, vì ngại làm chậm cả nhóm. Người dẫn đường và người đi cùng cần để ý những dấu hiệu sau:
- Tụt lại phía sau dần, khoảng cách với người trước cứ giãn ra sau mỗi đoạn dốc.
- Nghỉ ngày càng dày, đứng chống gối thở dốc, ngồi xuống ngay khi nhóm dừng.
- Ít nói hẳn, không cười, trả lời cụt, không còn nhìn cảnh.
- Bước chân lê, vấp nhiều hơn, đặt chân thiếu chính xác trên đá.
- Bỏ ăn ở chỗ nghỉ, nói “không đói”, uống rất ít.
- Mặt đỏ bừng hoặc tái nhợt, mồ hôi vã ra hoặc ngược lại khô bất thường khi trời nóng.
- Bực bội, dễ cáu, hoặc ngược lại nói “cứ để em ngồi đây, mọi người đi trước đi”.
Câu cuối cùng là tín hiệu rất rõ. Không bao giờ để người đang kiệt sức ngồi lại một mình chờ cả nhóm quay về. Thay vào đó, cả nhóm dừng, xử lý, rồi tổ chức lại cách đi.
Phân biệt các kiểu kiệt sức hay gặp
Mệt trên núi có nhiều nguyên nhân, đôi khi chồng lên nhau. Nhận ra kiểu nào đang chiếm ưu thế giúp bạn xử lý đúng hơn.
| Kiểu | Dấu hiệu gợi ý | Hay gặp khi | Việc làm ngay |
|---|---|---|---|
| Cạn năng lượng | Run tay, đói cồn cào, choáng nhẹ, cáu bẳn, đột ngột không bước nổi | Bỏ bữa, đi nhiều giờ không ăn | Ăn đồ ngọt dễ tiêu rồi đồ ăn chính, nghỉ mười lăm phút |
| Mất nước | Khát, miệng khô, đau đầu, nước tiểu ít và sẫm | Trời nóng, uống ít vì ngại dừng | Uống từng ngụm đều, nghỉ trong râm, ăn mặn nhẹ |
| Say nóng | Da nóng đỏ, mồ hôi nhiều, chóng mặt, buồn nôn, nhịp tim nhanh | Rừng thấp nóng ẩm, leo dốc giữa trưa | Vào râm, nới áo, làm mát bằng nước, uống nếu tỉnh |
| Say nóng nặng | Lú lẫn, nói lộn xộn, đi loạng choạng, có thể da nóng khô, ngất, co giật | Tiếp tục gắng sức khi đã say nóng | Cấp cứu: làm mát tích cực ngay, gọi hỗ trợ |
| Lạnh kèm kiệt sức | Run, chậm chạp, vụng về, nói lắp | Ướt, gió trên cao, dừng lâu | Che gió, thay đồ khô, ủ ấm, ăn, xuống thấp |
| Chuột rút | Co cứng đột ngột một nhóm cơ, thường bắp chân hoặc đùi | Cơ mỏi, ra nhiều mồ hôi | Dừng, kéo giãn nhẹ cơ, xoa, uống nước, ăn mặn nhẹ |
Bảng này giúp định hướng, không thay cho đánh giá y tế. Khi thấy dấu hiệu lú lẫn, nói lộn xộn, ngất, co giật hay khó thở ở bất kỳ kiểu nào, hãy xử lý như cấp cứu và gọi hỗ trợ ngay.
Xử lý tại chỗ khi một người không đi nổi
Mục tiêu của mười lăm đến ba mươi phút đầu là làm người đó hồi lại đủ để tự đi, hoặc nhận ra sớm rằng họ không thể tự đi được. Thứ tự:
- Dừng cả nhóm ở chỗ an toàn: râm mát nếu trời nóng, khuất gió nếu trời lạnh, ra khỏi lối hẹp.
- Cho người đó ngồi hoặc nằm, tháo balo, nới dây đai hông, cởi bớt áo nếu nóng, mặc thêm áo nếu lạnh.
- Cho uống từng ngụm nhỏ, đều, nếu họ tỉnh táo và nuốt được. Không ép uống ồ ạt.
- Cho ăn đồ ngọt dễ tiêu trước, sau đó đồ có tinh bột. Người cạn năng lượng thường hồi lại rõ sau mười lăm phút.
- Làm mát hoặc ủ ấm tuỳ kiểu: nóng thì làm ướt khăn, áo, quạt; lạnh thì thay đồ khô, đội mũ, bọc chăn giữ nhiệt.
- Đánh giá lại sau mười lăm đến hai mươi phút: họ có tỉnh táo, nói chuyện bình thường, đứng vững không. Nếu có, chuẩn bị đi tiếp theo cách mới. Nếu không khá lên hoặc nặng hơn, gọi hỗ trợ.
Trong lúc xử lý, người dẫn nhóm hỏi nhẹ nhàng: hôm nay đã ăn gì, uống bao nhiêu, ngủ đêm qua thế nào, có bệnh gì đang mắc. Câu trả lời thường cho thấy ngay nguyên nhân chính.
Tổ chức lại cách đi để đưa người yếu xuống
Người yếu đi ngay sau người dẫn đường. Cả nhóm đi theo nhịp của người đó. Người đi đầu đặt nhịp chậm đến mức người yếu vẫn nói chuyện được thành câu khi đi.
Chia hết đồ nặng. Người yếu chỉ mang nước và áo, hoặc không mang gì. Một balo nhẹ đi vài cân là một khác biệt lớn với đôi chân đã cạn sức.
Nghỉ ngắn, đều, có giờ. Ví dụ cứ hai mươi lăm phút nghỉ năm phút, mỗi lần nghỉ ăn một miếng, uống vài ngụm, thay vì đi tới khi gục rồi nghỉ dài.
Chọn đường xuống ngắn và dễ nhất. Bỏ đỉnh, bỏ đoạn vòng ngắm cảnh, đổi sang lối xuống gần bản hơn nếu có. Báo cho người ở nhà về thay đổi.
Một người đi kèm bên cạnh hoặc ngay phía dưới. Ở đoạn đá dốc, người đi kèm chỉ chỗ đặt chân và chặn nếu người yếu trượt.
Tính lại giờ về. Nhóm có người kiệt sức có thể đi chậm gấp rưỡi tới gấp đôi. Nếu không về kịp trước tối, gọi người hỗ trợ từ dưới lên đón, hoặc chuẩn bị dừng qua đêm ở chỗ an toàn.
Phòng kiệt sức từ trước và trong lúc đi
Phần lớn ca kiệt sức có nguyên nhân phòng được. Trước chuyến đi, chọn cung đúng sức người yếu nhất trong nhóm chứ không phải người khỏe nhất. Hỏi từng người về thể lực thật, bệnh đang mắc, giấc ngủ đêm trước. Người mới tập leo núi nên có một chuyến ngắn thử sức trước chuyến dài.
Trong lúc đi, ăn ít mà nhiều lần: mỗi lần nghỉ một miếng, đừng chờ tới bữa trưa. Uống đều theo ngụm, không chờ khát. Đi theo nhịp vẫn nói chuyện được, nhất là ở những giờ đầu khi ai cũng hăng hái. Ở rừng thấp nóng ẩm, xuất phát sớm để leo dốc lúc mát, nghỉ trong râm vào giữa trưa. Trên cao lạnh ướt, mặc thêm áo khi dừng, cởi bớt khi đi để không đổ quá nhiều mồ hôi.
Người dẫn nhóm nên có thói quen hỏi nhanh ở mỗi chỗ nghỉ: ai thấy mệt hơn bình thường, ai chưa ăn, ai cần chỉnh giày, balo. Tạo không khí để người mệt dám nói, vì người leo mới thường giấu mệt vì ngại. Khi bạn là người đang mệt, hãy nói ra sớm: nói lúc còn có thể sửa bằng một miếng ăn và mười phút nghỉ dễ hơn rất nhiều so với nói lúc đã không bước nổi.
Khi chính bạn là người đang đuối sức
Người kiệt sức thường đánh giá sai tình trạng của mình, vì cạn năng lượng và mất nước làm suy nghĩ chậm đi. Nếu bạn nhận ra mình có từ hai dấu hiệu ở đầu bài trở lên, hãy làm những việc sau thay vì cố chịu:
- Nói ngay với người gần nhất, bằng câu cụ thể: “Em thấy chóng mặt và hụt sức, cần nghỉ mười lăm phút.” Câu cụ thể giúp người khác biết phải làm gì.
- Ăn trước khi nghỉ, dù không thấy đói. Cảm giác không muốn ăn là một phần của kiệt sức, không phải dấu hiệu cơ thể không cần.
- Đồng ý chia đồ, đừng từ chối vì ngại. Mang ít đi vài cân giúp cả nhóm về sớm hơn.
- Đi ngay sau người dẫn đường, đừng đi cuối. Đi cuối khiến bạn cố đuổi theo nhịp của người khác.
- Tự hỏi mình ba câu ở mỗi chỗ nghỉ: lần cuối mình ăn là khi nào, đã uống bao nhiêu, có đang lạnh hay nóng quá không.
- Không tự quyết định ở lại một mình, cũng không tự đi tắt xuống trước.
Nhiều người leo có kinh nghiệm vẫn có ngày đuối sức vì ngủ kém, ăn không hợp, hay vừa ốm dậy. Nói ra sớm không làm bạn kém đi trong mắt người cùng nhóm; ngược lại, nó giúp cả nhóm tránh được việc phải khiêng một người xuống núi vào lúc trời tối.
Tình huống giả định và sai lầm hay gặp
Một nhóm năm người leo cung rừng thấp vào một ngày tháng Sáu nóng ẩm. Gần trưa, một bạn trẻ tụt lại xa dần, mặt đỏ, mồ hôi đầm đìa, nói chóng mặt và buồn nôn. Người dẫn đường cho cả nhóm dừng dưới tán cây gần suối, bạn đó nằm xuống, cởi bớt áo, nhóm thấm nước suối vào khăn lau cổ, nách, quạt bằng mũ, cho uống từng ngụm và ăn ít kẹo. Sau hai mươi phút, bạn đó tỉnh táo, nói chuyện bình thường. Nhóm bỏ đoạn lên đỉnh phụ, chia hết đồ trong balo bạn đó, đi xuống theo nhịp chậm, nghỉ hai mươi phút một lần trong râm.
Nếu bạn đó trả lời lộn xộn, đi loạng choạng hay ngất đi, xử lý đã khác: làm mát tích cực liên tục bằng nước, gọi hỗ trợ ngay, không cố dìu đi trong nắng. Say nóng nặng là cấp cứu thật sự.
Những lỗi hay gặp với người kiệt sức: để họ ngồi lại một mình chờ nhóm; đẩy họ đi nhanh hơn “cho kịp”; cho uống ồ ạt một lần nhiều nước; để họ tiếp tục mang balo nặng; cố lên đỉnh rồi mới quay về; và coi lú lẫn là “mệt quá thôi”. Trước chuyến đi, hỏi người dẫn đường: cung này đoạn nào nắng gắt, chỗ nào có bóng râm và nước, nếu có người không đi nổi thì lối xuống ngắn nhất là đâu.
Câu hỏi thường gặp
Người trong nhóm leo núi đuối sức thì nên làm gì đầu tiên?
Dừng cả nhóm ở chỗ râm mát hoặc khuất gió, cho người đó ngồi nghỉ, tháo balo, uống từng ngụm, ăn đồ ngọt dễ tiêu. Sau mười lăm đến hai mươi phút đánh giá lại xem họ có tự đi được không.
Làm sao phân biệt mệt thường với say nóng nguy hiểm?
Mệt thường hồi lại sau khi nghỉ, ăn, uống. Say nóng có da nóng đỏ, chóng mặt, buồn nôn; nếu thêm lú lẫn, nói lộn xộn, đi loạng choạng, ngất hay co giật thì là say nóng nặng, cần làm mát tích cực và gọi hỗ trợ ngay.
Bị chuột rút khi leo núi thì xử lý thế nào?
Dừng lại, kéo giãn nhẹ nhóm cơ bị co, xoa bóp nhẹ, uống nước và ăn chút đồ mặn. Sau khi hết co, đi tiếp chậm hơn, chia bớt đồ nặng. Chuột rút lặp lại nhiều lần là dấu hiệu nên rút ngắn chặng.
Có nên để người mệt ngồi lại chờ cả nhóm lên đỉnh rồi quay về không?
Không. Người kiệt sức ngồi một mình dễ bị lạnh, dễ đi lạc khi tự xuống, và không ai phát hiện nếu tình trạng xấu đi. Cả nhóm nên dừng, xử lý, rồi cùng đi theo nhịp của người yếu nhất.
Làm sao để không bị kiệt sức giữa đường leo?
Chọn cung vừa sức người yếu nhất, ngủ đủ đêm trước, ăn ít mà nhiều lần, uống đều theo ngụm, đi theo nhịp còn nói chuyện được, leo dốc lúc mát, và nói ra sớm khi thấy mệt hơn bình thường.
Khi nào phải gọi hỗ trợ cho người kiệt sức?
Khi người đó không khá lên sau khoảng hai mươi phút nghỉ, ăn, uống; khi có lú lẫn, nôn nhiều, ngất, co giật, khó thở; hoặc khi nhóm không thể đưa họ xuống trước tối bằng chính sức của họ.