Khi trời sắp tối mà nhóm còn xa điểm nghỉ, đường lại khó, lựa chọn an toàn hơn thường là dừng sớm khi còn chút ánh sáng, chọn chỗ trú khuất gió, cách đất thật tốt, mặc hết đồ ấm, ăn uống rồi ngồi sát nhau chờ sáng, thay vì cố đi tiếp trong đêm trên đá trơn. Quyết định dừng đưa ra lúc trời còn sáng giúp bạn có thời gian dựng chỗ trú đàng hoàng.
Một đêm ngoài kế hoạch trên núi rất khó chịu, nhưng phần lớn người khoẻ mạnh, có đồ ấm và biết cách xoay xở đều vượt qua được. Nguy hiểm thật nằm ở hai chỗ: cố đi trong bóng tối rồi ngã, lạc; hoặc ở lại nhưng mất nhiệt vì ngồi thẳng trên đất ướt, gió lùa. Bài này hướng dẫn cách quyết định, chọn chỗ, dựng chỗ trú bằng những gì có trong balo, chia việc trong nhóm và những món dự phòng đáng mang theo cho mọi chuyến đi trong ngày.
Đi tiếp trong đêm hay dừng lại
Không phải lúc nào cũng nên dừng. Có những đoạn đường rõ, dễ, ngắn mà đi đêm có đèn vẫn ổn. Bảng dưới giúp bạn cân nhắc.
| Điều kiện | Nghiêng về đi tiếp | Nghiêng về dừng lại |
|---|---|---|
| Đường còn lại | Lối mòn rõ, bằng phẳng, người dẫn quen tuyến | Đá dốc, đá ướt, sống hẹp, qua suối, lối mờ |
| Khoảng cách | Dưới khoảng một giờ đi bình thường | Còn nhiều giờ, nhất là khi xuống dốc dài |
| Đèn | Mỗi người có đèn tốt, pin dự phòng | Thiếu đèn, dùng chung, pin yếu |
| Sức khoẻ nhóm | Mọi người còn tỉnh táo, bước vững | Có người kiệt sức, bị thương, lú lẫn |
| Thời tiết | Trời khô, không gió mạnh | Mưa, sương dày, gió lạnh, suối dâng |
| Đồ qua đêm | Không có gì để giữ ấm, đi tiếp ít rủi ro hơn ở lại | Có đủ áo ấm, tấm lót, chăn giữ nhiệt |
Khi các cột trộn lẫn, hãy hỏi thêm: nếu có người trượt ngã ở đoạn khó trong bóng tối, nhóm sẽ xử lý thế nào? Nếu câu trả lời là rất khó, hãy dừng. Và luôn đưa ra quyết định khi còn khoảng nửa giờ đến một giờ ánh sáng, không chờ tới khi tối hẳn.
Chọn chỗ trú: năm điều cần nhìn
Khuất gió trước tiên. Gió lấy nhiệt khỏi cơ thể nhanh hơn nhiều so với nhiệt độ thấp đứng yên. Xuống khỏi sống núi, nép vào sườn khuất, sau tảng đá lớn, trong rừng cây. Chỉ vài chục mét có thể làm khác biệt rõ.
Tránh lòng suối, khe cạn và chân dốc đá. Mưa đêm trên thượng nguồn có thể làm nước dâng nhanh. Chân vách và chân dốc đá vụn có nguy cơ đá lăn.
Nhìn lên đầu. Không ngồi dưới cây chết, cành khô treo lơ lửng hay mái đá nứt. Gió đêm làm cành gãy rơi.
Mặt bằng đủ cho cả nhóm ngồi sát nhau. Không cần phẳng hoàn toàn, nhưng đủ để không ai trượt khi ngủ gật. Đào bớt đá cục, gạt bỏ cành nhọn.
Gần lối mòn, dễ thấy. Đừng chui quá sâu vào rừng. Nếu có người tìm, họ đi theo lối mòn và cần thấy ánh đèn của bạn. Đánh dấu chỗ rẽ vào bằng vải màu.
Dựng chỗ trú bằng những gì có trong balo
Bạn không cần lều để qua một đêm. Thứ quan trọng nhất là cách đất, rồi mới đến che gió, che mưa. Thứ tự làm:
- Mặc hết đồ ấm ngay khi dừng, trước khi mồ hôi kịp lạnh. Thay áo lót ướt mồ hôi bằng áo khô nếu có.
- Cách đất: tấm xốp, balo đã lấy hết đồ, dây thừng cuộn, lớp lá khô dày và cành nhỏ xếp dày. Ngồi trên đó, không ngồi thẳng trên đất hay đá, vì mặt đất lạnh hút nhiệt liên tục suốt đêm.
- Chắn gió: căng áo mưa, tấm bạt hay túi rác cỡ lớn giữa gậy và cành cây phía đón gió, chèn mép dưới bằng đá.
- Che mưa: nếu có bạt, căng thành mái nghiêng thấp; nếu không, áo mưa trùm cả người và balo.
- Bọc người trong chăn giữ nhiệt mỏng hoặc túi cứu sinh, mặt bóng quay vào trong, rồi mặc áo khoác ra ngoài để gió không làm rách.
- Cho chân vào balo đã lấy hết đồ, kéo cao tới đùi, giữ ấm phần dưới cơ thể.
- Ngồi sát nhau, lưng dựa lưng hoặc vai kề vai, người lạnh nhất ngồi giữa.
Đừng nằm thẳng ra đất nếu không có lớp cách đủ dày, vì diện tích tiếp xúc lớn làm mất nhiệt nhanh hơn ngồi co gối. Ngồi co người trên lớp cách đất, trùm kín đầu, là tư thế giữ ấm tốt nhất khi không có túi ngủ.
Những việc nhóm làm trong đêm
Một đêm dài trôi qua dễ hơn khi mỗi người có việc và cả nhóm biết điều gì sắp tới. Chia việc ngay khi dừng:
- Một người lo liên lạc: tìm chỗ có sóng gần đó, nhắn cho người ở nhà và người dẫn đường biết nhóm dừng ở đâu, toạ độ, mọi người ổn không, sáng mai đi lúc mấy giờ. Sau đó để máy chế độ máy bay, hẹn giờ bật.
- Một người kiểm kê đồ ăn, nước, chia khẩu phần cho tối nay và sáng mai. Ăn một phần trước khi ngủ vì cơ thể cần năng lượng để sinh nhiệt.
- Một người giữ đèn: chỉ bật một đèn khi cần, các đèn khác tắt để giữ pin cho sáng mai và cho lúc có người tìm.
- Thay nhau thức theo ca ngắn nếu có người yếu, bị thương hay quá lạnh, để theo dõi họ run, nói lắp hay lơ mơ.
- Cử động nhẹ khi lạnh: co duỗi chân, siết thả cơ đùi, xoa tay, không đứng dậy đi lại nhiều trong gió.
- Đi vệ sinh trước khi trùm kín, không nhịn, vì nhịn làm cơ thể mất nhiệt để giữ ấm lượng nước trong người.
- Nói chuyện, đếm giờ: lập kế hoạch cho sáng mai, nhắc nhau ăn, uống. Tinh thần giữ được thì quyết định sáng mai cũng tỉnh táo hơn.
Khi trời bắt đầu sáng, đừng vội đi ngay trong màn sương tối. Ăn, uống, khởi động chân, kiểm tra người yếu nhất, rồi xuất phát khi đã nhìn rõ lối mòn.
Bộ đồ dự phòng cho mọi chuyến đi trong ngày
Phần lớn ca bị kẹt qua đêm xảy ra trong những chuyến chỉ định đi trong ngày, khi người leo mang balo rất nhẹ. Bộ dưới đây nặng không nhiều mà thay đổi hẳn một đêm ngoài trời:
- Chăn giữ nhiệt mỏng hoặc túi cứu sinh cho mỗi người.
- Một lớp áo giữ nhiệt và áo khoác chắn gió chắn nước, dù trời sáng nắng.
- Mũ len và găng tay mỏng.
- Đèn đội đầu có pin dự phòng.
- Còi đeo trước ngực.
- Đồ ăn dư ra so với kế hoạch, dễ mang, không cần nấu.
- Nước đủ cho thêm vài giờ, hoặc cách lọc nước suối.
- Túi rác cỡ lớn dùng làm tấm che mưa hay túi chống nước cho đồ ấm.
- Một tấm xốp nhỏ để ngồi, cũng dùng làm nẹp khi cần.
Kiểm tra bộ này mỗi lần đi, kể cả những chuyến ngắn tưởng như không cần. Nhiều người leo có kinh nghiệm để sẵn bộ đồ dự phòng trong một túi riêng, chuyển từ balo này sang balo khác, để không bao giờ quên.
Theo dõi cái lạnh trong đêm: dấu hiệu và việc cần làm
Đêm trên núi lạnh nhất vào khoảng trước khi trời sáng. Người thức canh nên kiểm tra từng người mỗi lần đổi ca, hỏi một câu và nghe cách họ trả lời. Bảng dưới gom các dấu hiệu hay gặp.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Làm gì |
|---|---|---|
| Run từng đợt, vẫn nói chuyện rõ | Cơ thể đang tự sinh nhiệt, chưa nguy hiểm | Ăn thêm một chút, siết thả cơ đùi, kiểm tra lớp cách đất |
| Run liên tục, tay vụng, không kéo nổi khoá áo | Bắt đầu mất nhiệt nhiều | Cho người đó ngồi giữa, ôm sát, bọc thêm chăn, thêm lớp lót dưới |
| Nói lắp, trả lời chậm, lơ mơ | Mất nhiệt nguy hiểm | Ủ ấm tích cực, không để ngủ một mình, liên lạc gọi hỗ trợ |
| Hết run nhưng lơ mơ, khó đánh thức | Rất nặng | Gọi hỗ trợ khẩn, giữ nằm yên trên lớp cách đất, ủ ấm, di chuyển nhẹ nhàng |
| Ngón tay, ngón chân tê buốt, trắng bệch | Lạnh tại chỗ | Ủ trong nách hoặc bụng người khác, không chà xát mạnh |
Hết run không phải lúc nào cũng là dấu hiệu tốt: nếu người đó đồng thời lơ mơ, khó đánh thức, có thể cơ thể đã quá lạnh để run tiếp. Khi đó không còn là chuyện chờ sáng nữa, hãy gọi hỗ trợ bằng mọi cách có thể.
Tình huống giả định và sai lầm hay gặp
Ba người đi một cung trong ngày, xuống muộn vì một bạn đau gối. Bốn giờ rưỡi chiều, còn khoảng hai giờ đi xuống, đoạn cuối là dốc đá dài và một lần qua suối. Trời bắt đầu mưa phùn. Nhóm có hai đèn cho ba người, áo mưa, áo giữ nhiệt, chăn giữ nhiệt. Trưởng nhóm quyết định dừng ở khoảng rừng bằng phẳng gần lối mòn, cách lòng suối khá xa, khi trời còn sáng. Cả nhóm thu lá khô làm lớp lót, căng áo mưa chắn gió, nhắn tin vị trí cho người ở nhà từ một mỏm đá có sóng. Đêm lạnh và dài, nhưng sáu giờ sáng hôm sau nhóm xuống tới bản an toàn, qua suối khi đã nhìn rõ đá.
Các lỗi hay gặp trong tình huống này: đi tiếp vì “chỉ còn hai giờ” mà quên rằng hai giờ đó là trong bóng tối với một người đau gối; chờ trời tối hẳn mới tìm chỗ; ngồi thẳng trên đá lạnh; dùng hết pin đèn và điện thoại trong giờ đầu; nhóm lửa sát gốc cây hoặc trong rừng khô; và không báo cho ai biết nhóm đã dừng lại, khiến người ở nhà hoảng vì quá giờ.
Về lửa: chỉ đốt lửa khi khu vực cho phép, thời tiết ẩm, có chỗ an toàn tách xa cây và lá khô, và có người trông suốt. Trong mùa khô, ở khu bảo tồn hay rừng thông, đừng đốt lửa. Lửa sưởi dễ chịu nhưng không phải điều kiện bắt buộc để qua đêm; cách đất và chắn gió quan trọng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trời tối mà chưa xuống núi kịp có nên đi tiếp không?
Chỉ nên đi tiếp khi lối mòn rõ, dễ, gần, mỗi người có đèn tốt và nhóm còn khoẻ. Nếu đường còn dài, có đá dốc, suối hay người bị thương, dừng lại ở chỗ trú an toàn khi còn ánh sáng thường ít rủi ro hơn.
Không có lều thì qua đêm trên núi thế nào?
Mặc hết đồ ấm, ngồi trên lớp cách đất như tấm xốp, balo rỗng hoặc lá khô dày, chắn gió bằng áo mưa hay bạt, bọc chăn giữ nhiệt, cho chân vào balo và ngồi sát nhau. Cách đất và chắn gió quan trọng hơn mái che.
Chăn giữ nhiệt mỏng có thật sự giúp được không?
Có, nó giảm mất nhiệt do bức xạ và chắn gió, nhất là khi bọc sát người rồi mặc áo khoác bên ngoài. Nhưng nó không thay được lớp cách đất; ngồi trên đất lạnh thì chăn cũng không đủ.
Có nên đốt lửa khi bị kẹt qua đêm không?
Chỉ khi khu vực cho phép, thời tiết ẩm, có chỗ an toàn tách xa cây và lá khô, và có người trông suốt. Mùa khô, trong khu bảo tồn hay rừng thông thì không nên. Lửa không bắt buộc để qua đêm an toàn.
Có cần báo cho ai khi quyết định ở lại qua đêm không?
Cần. Tìm chỗ có sóng để nhắn cho người ở nhà và người dẫn đường biết vị trí, tình trạng và giờ dự kiến xuống. Như vậy người ở nhà không báo động nhầm, và nếu có chuyện, người tìm biết bắt đầu từ đâu.
Đi trong ngày có cần mang đồ qua đêm không?
Nên mang một bộ dự phòng gọn: chăn giữ nhiệt, áo ấm, áo mưa, mũ len, đèn có pin dự phòng, còi và đồ ăn dư. Phần lớn ca bị kẹt qua đêm xảy ra đúng trong những chuyến chỉ định đi trong ngày.