Núi Tây Nguyên thấp hơn nhóm núi Tây Bắc, ngọn cao nhất là Ngọc Linh khoảng 2.600 m, sau đó là Chư Yang Sin hơn 2.400 m, Bidoup gần 2.300 m và Lang Biang hơn 2.100 m. Nhưng thấp hơn không có nghĩa dễ hơn: rừng nhiệt đới dày, mưa dai, vắt nhiều và đường mòn khó nhận ra khiến đi núi ở đây đòi một bộ kỹ năng khác.
Bài này giới thiệu các khối núi chính của Tây Nguyên ở mức hiểu biết chung, so sánh với núi Tây Bắc, chỉ ra mùa nên đi, cách xử lý vắt và côn trùng, và cách phản ứng khi mất dấu đường trong rừng rậm.
Tây Nguyên: cao nguyên rộng và những khối núi nhô lên
Tây Nguyên phần lớn là các cao nguyên xếp tầng, đất đỏ bazan, độ cao phổ biến vài trăm tới hơn một nghìn mét. Trên nền cao nguyên đó, một số khối núi nhô lên mạnh, thuộc phần nam của dãy Trường Sơn. Phía bắc có khối Ngọc Linh, nay nằm trên địa phận tỉnh Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng sau khi sắp xếp hành chính. Phía nam có khối Chư Yang Sin ở tỉnh Đắk Lắk, rồi cao nguyên Lâm Viên với Lang Biang và Bidoup ở tỉnh Lâm Đồng.
Vì nằm gần xích đạo hơn và đón gió mùa tây nam, các khối núi này mưa rất nhiều trong mùa mưa và có rừng nhiệt đới, rừng lá kim, rừng rêu theo độ cao. Mùa đông không lạnh buốt như Tây Bắc, nhưng đêm trên núi vẫn lạnh, đặc biệt khi người ướt.
Nhiều khối núi nằm trong vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn, có loài cây, loài thú quý. Vì vậy chuyến đi luôn bắt đầu bằng việc đăng ký với ban quản lý và đi cùng người dẫn đường được phép.
Một điều người miền Bắc hay bất ngờ: ở Tây Nguyên, chân núi đã cao vài trăm tới hơn một nghìn mét, nên độ chênh phải leo thực tế đôi khi không nhiều hơn một ngọn núi thấp ở đồng bằng. Cái khó nằm ở chiều dài đường rừng, độ ẩm và việc phải mang đủ đồ cho nhiều ngày, chứ không nằm ở con số trên cột mốc.
Mùa và thời tiết của từng khối núi
Tây Nguyên có hai mùa khá rõ. Mùa khô thường kéo dài từ khoảng tháng mười một tới tháng tư năm sau, trời trong, đường khô, vắt ít. Mùa mưa thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười, mưa rào buổi chiều rất đều, có đợt mưa dầm nhiều ngày. Ranh giới mùa xê dịch theo năm, nên đừng chọn ngày chỉ dựa vào lịch.
Khối Ngọc Linh nằm ở phía bắc, chịu ảnh hưởng cả của khí hậu miền Trung, nên mùa mưa có thể kéo muộn vào cuối năm. Ở đây, trên cao thường mù và ẩm quanh năm, rừng rêu phủ dày. Khối Chư Yang Sin và cao nguyên Lâm Viên ở phía nam có mùa khô rõ hơn; Lang Biang và Bidoup vào những tháng đầu năm thường có sáng lạnh, trưa nắng gắt, chiều gió.
Quy tắc thực địa cho cả vùng: trong mùa mưa, đặt mục tiêu tới chỗ cắm trại hoặc xuống khỏi đỉnh trước đầu giờ chiều, vì mưa rào thường tới sau trưa. Trong mùa khô, nắng trên đồi trọc rất gắt dù không khí mát; mũ rộng vành, áo dài tay và nước đủ quan trọng không kém áo ấm. Trước khi đi, hỏi người dẫn đường những ngày gần đây mưa vào giờ nào, đó là dữ liệu đáng tin hơn bất kỳ ứng dụng dự báo nào cho một sườn núi cụ thể.
Các khối núi chính và tính chất chuyến đi
Bảng dưới để bạn hình dung, không phải lịch trình. Độ cao ghi theo mức.
| Khối núi | Độ cao (mức) | Địa phương | Chuyến đi thường gặp | Ai hợp |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc Linh | Khoảng 2.600 m | Quảng Ngãi, Đà Nẵng | Nhiều ngày, rừng nguyên sinh, cần thủ tục bảo tồn | Người đã đi rừng nhiều ngày |
| Chư Yang Sin | Hơn 2.400 m | Đắk Lắk | Hai ba ngày, rừng rậm, dốc dài, nhiều vắt | Người đã quen đi núi có cắm trại |
| Bidoup | Gần 2.300 m | Lâm Đồng | Một hai ngày trong vườn quốc gia, rừng thông và rừng rêu | Người mới đã tập luyện |
| Lang Biang | Hơn 2.100 m | Lâm Đồng, gần Đà Lạt | Trong ngày, đường rõ | Người mới, gia đình có thanh niên |
| Các tuyến đồi cỏ phía nam Lâm Đồng | Thấp hơn, nhưng đường rất dài | Lâm Đồng | Hai ba ngày trên đồi trọc, nắng gió | Chỉ khi tuyến được mở và đi cùng đơn vị được phép |
Đồi cỏ trọc nhìn hiền lành nhưng từng xảy ra sự cố do sương mù, lạc đường và mất sức vì nắng. Các tuyến này có lúc bị tạm đóng; trước khi đi, hỏi ban quản lý địa phương tuyến có đang mở không.
So với núi Tây Bắc: khác ở đâu
Người đã leo Tây Bắc dễ chủ quan khi tới Tây Nguyên vì thấy con số độ cao thấp hơn. Những khác biệt dưới đây mới là thứ cần chuẩn bị.
| Yếu tố | Núi Tây Bắc | Núi Tây Nguyên |
|---|---|---|
| Mùa đi phổ biến | Khoảng tháng mười đến tháng tư | Mùa khô, khoảng tháng mười một đến tháng tư |
| Lạnh | Mùa đông rất lạnh, có sương muối, băng giá | Đêm lạnh vừa, nguy cơ lạnh chủ yếu khi bị ướt |
| Rừng và tầm nhìn | Có nhiều sống núi trọc nhìn xa | Rừng kín, tầm nhìn ngắn, dễ mất phương hướng |
| Sinh vật gây phiền | Có vắt ở rừng ẩm | Vắt rất nhiều mùa mưa, thêm côn trùng, ong |
| Nước | Khe suối trên cao có lúc cạn | Nhiều suối, nhưng mùa mưa dâng nhanh |
| Đường mòn | Nhiều đỉnh đã có lối quen | Nhiều đoạn mờ, phụ thuộc người dẫn đường |
Điểm chung là cả hai vùng đều không cho phép tự đi một mình vào những đỉnh xa. Khác biệt là ở Tây Nguyên, nguy cơ lớn nhất thường không phải gió lạnh trên đỉnh, mà là lạc trong rừng và nước suối lên sau mưa.
Một cách chuẩn bị thực tế: nếu đã quen đi Tây Bắc, hãy tập thêm việc đi lâu dưới tán rừng ẩm với giày ướt, tập ngủ một đêm ngoài trời ở nơi gần nhà và tập giữ đồ khô trong balo qua một ngày mưa. Ba thứ này ít khi cần ở sống núi trọc phía Bắc, nhưng gần như chắc gặp trong chuyến rừng Tây Nguyên nhiều ngày.
Vắt, côn trùng và rừng rậm: chuẩn bị và xử lý
Vắt không nguy hiểm tính mạng nhưng làm cả nhóm mất tinh thần nếu không chuẩn bị. Những việc nên làm:
- Mặc quần dài, nhét ống quần vào tất cao cổ hoặc dùng xà cạp chống vắt; mặc áo dài tay sáng màu để dễ thấy vắt bám.
- Kiểm tra cổ chân, khe ngón chân, thắt lưng và cổ mỗi lần dừng nghỉ.
- Khi vắt đã bám, không giật mạnh; dùng móng tay gạt từ phía đầu nhỏ ra cạnh cho nó nhả, rồi rửa sạch chỗ cắn và băng lại.
- Vết vắt cắn chảy máu lâu là bình thường; ép nhẹ bằng gạc sạch, giữ khô, theo dõi dấu hiệu sưng đỏ lan rộng.
- Gặp tổ ong: lùi lại nhẹ nhàng, không đập, không chạy hoảng loạn qua bụi rậm. Nếu bị đốt nhiều chỗ, khó thở hoặc phù mặt, coi là cấp cứu, báo người dẫn đường và đưa xuống ngay.
- Không thò tay vào hốc đá, hốc cây; nhìn kỹ chỗ đặt chân và chỗ ngồi.
Mang thêm một đôi tất khô cho mỗi đêm và một túi riêng cho đồ ướt. Ở rừng nhiệt đới, giữ được đôi chân khô qua đêm quyết định ngày hôm sau bạn đi nổi hay không.
Tình huống giả định: mất dấu đường trong rừng kín
Nhóm ba người đi chậm hơn người dẫn đường khoảng mười phút, đến một chỗ đất trống có ba lối mòn mờ tỏa ra. Không ai nghe tiếng người phía trước. Phản xạ tự nhiên là chọn lối có vẻ rõ nhất và đi nhanh để đuổi kịp. Đây là cách lạc sâu hơn.
Cách đúng là dừng tại chỗ. Cả nhóm ở cùng nhau, gọi to theo kiểu đã thống nhất, hoặc thổi còi ba tiếng ngắn rồi chờ nghe. Nhìn lại phía sau xem dấu chân, dấu cành gãy mình vừa đi qua. Nếu sau một lúc không có phản hồi, quay lại điểm cuối cùng chắc chắn còn đúng đường và chờ ở đó; người dẫn đường khi phát hiện thiếu người sẽ quay lại đúng đường cũ.
Bài học rút ra trước chuyến đi: thống nhất luật người đi đầu luôn dừng chờ ở mọi ngã rẽ, người đi cuối là người khoẻ và có kinh nghiệm, mỗi người mang còi. Trong rừng rậm, khoảng cách mười phút đủ để mất nhau hoàn toàn.
Nếu đã chắc mình lạc và trời sắp tối, đừng cố đi tiếp trong bóng tối. Chọn chỗ đất cao, khô, xa suối, mặc hết đồ ấm, ngồi trên balo để cách đất, chia nhau nước và đồ ăn, giữ pin điện thoại bằng cách tắt bớt ứng dụng và thử gọi khi có vạch sóng. Một nhóm ngồi yên một chỗ dễ được tìm thấy hơn nhiều so với một nhóm đi lang thang cả đêm.
Leo núi Tây Nguyên có trách nhiệm và an toàn
Không hái, không đào cây. Khối Ngọc Linh nổi tiếng với loài sâm quý đang được bảo vệ nghiêm ngặt; việc tự ý khai thác là vi phạm pháp luật. Lan rừng, cây con trong vườn quốc gia cũng vậy.
Đi đúng tuyến được phép. Nhiều khu vực là vùng lõi bảo tồn, chỉ mở một số tuyến. Đi lệch tuyến làm hại rừng và khiến lực lượng cứu hộ khó tìm bạn nếu có chuyện.
Tôn trọng bản làng. Hỏi trước khi chụp ảnh người dân, không vào khu rừng được cộng đồng giữ gìn khi chưa được phép.
Không lội suối đang dâng. Nước đục, chảy xiết, mang theo cành lá là dấu hiệu mưa lớn ở thượng nguồn. Chờ nước rút hoặc đổi đường.
Mang rác xuống, kể cả rác nhỏ. Vỏ kẹo, đầu lọc thuốc, túi nilon mỏng là thứ bị bỏ lại nhiều nhất ở các điểm nghỉ. Mỗi người mang một túi rác riêng và gom luôn rác thấy trên đường nếu còn sức.
Báo lịch trình. Để lại cho người ở nhà ngày giờ dự kiến về và số liên lạc của người dẫn đường. Sóng điện thoại trong rừng sâu thường không có.
Câu hỏi thường gặp
Núi cao nhất Tây Nguyên là núi nào?
Đó là Ngọc Linh, cao khoảng 2.600 m, thuộc phần nam dãy Trường Sơn, nay nằm trên địa phận tỉnh Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng. Đây là vùng rừng nguyên sinh, cần thủ tục và người dẫn đường khi muốn vào.
Leo núi Lang Biang có khó không?
Lang Biang là một trong những lựa chọn dễ tiếp cận nhất ở Tây Nguyên, đi trong ngày, đường tương đối rõ. Người mới vẫn cần giày bám tốt, nước đủ và áo mưa vì thời tiết cao nguyên đổi nhanh vào buổi chiều.
Mùa nào leo núi Tây Nguyên hợp lý nhất?
Mùa khô, khoảng từ tháng mười một đến tháng tư năm sau, đường khô hơn và ít vắt. Mùa mưa thường mưa chiều kéo dài, suối dâng nhanh, đường trơn và vắt nhiều, chỉ hợp với người đã quen rừng.
Bị vắt cắn có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm, chỉ chảy máu lâu và ngứa. Gạt vắt ra nhẹ nhàng, rửa sạch, băng lại và giữ khô. Nếu vết cắn sưng đỏ lan rộng, nóng, có mủ trong những ngày sau, nên đi khám.
Có thể tự đi Chư Yang Sin không cần người dẫn đường không?
Không nên. Rừng kín, đường mòn nhiều đoạn mờ, phải đăng ký với vườn quốc gia, và nếu lạc thì việc tìm kiếm rất khó. Đi cùng người dẫn đường được phép là điều kiện an toàn tối thiểu.
Núi Tây Nguyên thấp hơn Tây Bắc thì có cần tập luyện nhiều không?
Vẫn cần. Độ cao thấp hơn nhưng đường rừng dài, dốc trơn, nhiều ngày mang balo nặng. Hãy tập đi bộ dốc và mang balo vài tuần trước chuyến như khi chuẩn bị cho núi Tây Bắc.