Độ khó của một cung leo núi không nằm ở con số độ cao đỉnh, mà là tổng của năm yếu tố: độ chênh phải leo, quãng đường và số giờ đi, kiểu địa hình, khoảng cách tới nơi có người hỗ trợ và thời tiết mùa đi. Chấm điểm từng yếu tố rồi đối chiếu với sức thật của bạn là cách đơn giản nhất để không chọn nhầm.
Những lời như cung này dễ lắm, cung kia chỉ dành cho người khoẻ thường đến từ người đã leo nhiều, nên thang đo của họ khác của bạn. Bài này đưa ra một bảng chấm điểm tự làm, hai ví dụ tính, cách tự kiểm tra sức mình và cách ghép hai kết quả lại để ra quyết định.
Vì sao lời khen dễ hay chê khó trên mạng ít giá trị
Khi một người viết rằng một cung leo núi dễ, họ đang so với những chuyến họ đã đi. Người đã leo hàng chục đỉnh sẽ thấy một chuyến hai ngày có lán là nhẹ nhàng; người ngồi văn phòng chưa từng đi bộ quá ba tiếng sẽ thấy chính chuyến đó là thử thách lớn nhất đời. Cả hai đều nói thật, chỉ là thang đo khác nhau.
Thêm nữa, độ khó của cùng một cung thay đổi theo mùa. Đường đất khô tháng mười một khác hẳn đường bùn tháng bảy. Sống núi trọc ngày trời êm là nơi ngắm cảnh, ngày gió giật là nơi nguy hiểm. Một bài chia sẻ viết về chuyến đi mùa khô không nói được gì về chuyến mùa mưa.
Vì vậy, thay vì hỏi cung này dễ hay khó, hãy hỏi những con số và sự kiện cụ thể: chênh bao nhiêu mét, đi bao nhiêu giờ, có đoạn phải dùng tay không, nếu bị thương thì mất bao lâu để xuống tới đường xe. Từ những câu trả lời đó, bạn tự chấm được.
Câu hỏi về độ xa thường bị bỏ quên nhất, dù nó quyết định mức nghiêm trọng của mọi sự cố. Trẹo chân cách đường xe một giờ là chuyện phiền; trẹo chân cách đường xe một ngày đi bộ, không có sóng điện thoại, là chuyện phải có cả nhóm hỗ trợ và có thể phải chờ cứu hộ qua đêm.
Năm yếu tố tạo nên độ khó
Mỗi yếu tố dưới đây đều hỏi được người dẫn đường hoặc tìm được trong mô tả tuyến. Hãy ghi lại câu trả lời trước khi chấm.
| Yếu tố | Hỏi gì để biết | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Độ chênh độ cao | Điểm xuất phát cao bao nhiêu, đỉnh núi cao bao nhiêu, có đoạn xuống rồi lên lại không | Quyết định sức chân và tim phổi cần bỏ ra |
| Quãng đường và số giờ | Tổng giờ đi mỗi ngày của nhóm có sức trung bình, số ngày | Mệt mỏi tích lũy theo giờ, chấn thương hay xảy ra khi đã đuối |
| Kiểu địa hình | Đường đất, bậc đá, rừng rễ, đá tai mèo, sống hẹp, đoạn bám tay | Quyết định kỹ năng và mức nguy hiểm khi trượt |
| Độ xa | Bao lâu từ chỗ khó nhất tới đường xe, có sóng điện thoại không | Quyết định hậu quả của một sự cố nhỏ |
| Thời tiết mùa đi | Mùa đó lạnh nhất bao nhiêu, mưa giờ nào, gió trên sống núi ra sao | Có thể biến cung dễ thành khó chỉ trong vài giờ |
Độ cao đỉnh chỉ xuất hiện gián tiếp qua độ chênh và thời tiết. Riêng với những đỉnh trên khoảng 2.500 m, thêm một câu hỏi về độ cao chỗ ngủ đêm, vì đó là lúc cơ thể dễ phản ứng với độ cao nhất.
Bảng tự chấm: mỗi yếu tố từ một đến ba điểm
Chấm từng yếu tố theo bảng dưới, cộng lại được tổng từ năm đến mười lăm. Đây là công cụ tự định hướng, không phải thang chuẩn của bất kỳ tổ chức nào.
| Yếu tố | 1 điểm | 2 điểm | 3 điểm |
|---|---|---|---|
| Độ chênh mỗi ngày | Dưới khoảng 600 m | Khoảng 600–1.200 m | Trên khoảng 1.200 m |
| Giờ đi mỗi ngày | Dưới 5 giờ | 5–8 giờ | Trên 8 giờ hoặc nhiều ngày liên tiếp |
| Địa hình | Đường mòn rõ, bậc đất | Rễ cây, đá lổn nhổn, dốc trơn | Đá tai mèo, sống hẹp, đoạn bám tay |
| Độ xa | Dưới 2 giờ tới đường xe, có sóng | 2–5 giờ, sóng chập chờn | Trên nửa ngày, không sóng |
| Thời tiết mùa đi | Ôn hoà, khô | Lạnh hoặc nóng rõ, mưa chiều | Rét đậm, băng giá, mưa dầm, gió mạnh |
Tổng 5–7 điểm: cung nhẹ, hợp người mới đã tập luyện cơ bản. Tổng 8–11: cung trung bình, cần vài chuyến kinh nghiệm và tập trước nhiều tuần. Tổng 12–15: cung nặng, chỉ dành cho người đã quen đi núi nhiều ngày và luôn cần người dẫn đường giỏi.
Lưu ý quan trọng: bất kỳ yếu tố nào đạt 3 điểm đều đáng được chuẩn bị riêng, kể cả khi tổng điểm thấp. Một cung tổng 7 điểm nhưng có đoạn sống hẹp 3 điểm vẫn có thể gây tai nạn nghiêm trọng.
Hai ví dụ chấm điểm
Ví dụ thứ nhất là một chuyến lên đỉnh núi khoảng hai nghìn mét gần thành phố cao nguyên, đi trong ngày, đường mòn rõ, mùa khô. Độ chênh chừng 600 đến 700 m, chấm 2. Giờ đi khoảng năm tiếng, chấm 2. Địa hình đường đất, bậc đá, chấm 1. Độ xa dưới hai giờ tới đường, có sóng, chấm 1. Thời tiết mùa khô ôn hoà, chấm 1. Tổng 7 điểm: cung nhẹ, hợp cho chuyến đầu tiên của người đã tập đi bộ vài tuần.
Ví dụ thứ hai là một chuyến hai ngày lên ngọn núi trên 2.800 m ở Tây Bắc vào tháng mười hai, ngày đầu chênh hơn một nghìn mét, ngày hai lên đỉnh rồi xuống hết. Độ chênh chấm 2 đến 3. Giờ đi mỗi ngày bảy tám tiếng, chấm 2. Địa hình rừng rễ và một đoạn sống núi hẹp, chấm 3. Độ xa, từ đỉnh xuống đường mất gần một ngày, không sóng, chấm 3. Thời tiết tháng mười hai lạnh, có sương muối, chấm 2 đến 3. Tổng khoảng 12 đến 14: cung nặng.
Cùng là núi, hai chuyến cách nhau gần gấp đôi điểm. Người hoàn thành tốt chuyến thứ nhất chưa chắc đã sẵn sàng cho chuyến thứ hai; khoảng trống đó cần được lấp bằng vài chuyến trung bình. Thứ tự hợp lý là nâng từng yếu tố một: lần sau thêm giờ đi, lần sau nữa thêm đêm trên núi, rồi mới tới địa hình khó và mùa lạnh.
Tự đánh giá sức mình: năm câu hỏi thật thà
Chấm cung xong, cần biết sức mình đang ở đâu. Không cần thiết bị đo, chỉ cần trả lời trung thực dựa trên những gì bạn đã làm được gần đây.
- Trong một tháng qua, bạn đã đi bộ liên tục bốn năm giờ trên đường có dốc mà hôm sau vẫn đi lại bình thường chưa?
- Bạn có leo được nhiều tầng cầu thang liền với balo vài cân mà vẫn nói chuyện được thành câu không?
- Bạn có từng xuống một đoạn dốc dài mà gối không đau nhói, không phải đi ngang không?
- Bạn đã từng ngủ một đêm ngoài trời hoặc trong lán lạnh, ẩm mà sáng hôm sau vẫn đủ sức đi tiếp chưa?
- Bạn có bệnh tim mạch, hô hấp, khớp hay bệnh mạn tính nào chưa hỏi ý kiến bác sĩ về chuyến đi không?
Bốn câu đầu trả lời có, câu cuối trả lời không, bạn có nền tảng cho cung trung bình. Câu nào trả lời chưa thì đó là thứ cần tập trước, hoặc là lý do chọn cung nhẹ hơn cho lần này. Riêng câu cuối, nếu có bệnh nền, hãy hỏi bác sĩ trước khi chọn bất kỳ cung nào.
Ghép điểm cung với sức của bạn
Bảng dưới gợi ý cách quyết định khi đặt hai kết quả cạnh nhau. Nguyên tắc chung là chọn cung thấp hơn sức mình một bậc, nhất là với chuyến nhiều ngày.
| Tình trạng của bạn | Cung nhẹ (5–7) | Cung trung bình (8–11) | Cung nặng (12–15) |
|---|---|---|---|
| Mới bắt đầu, chưa đi núi lần nào | Đi được, sau vài tuần tập | Chưa nên | Không |
| Đã đi vài cung nhẹ trôi chảy | Thoải mái | Đi được nếu tập thêm, có người dẫn đường | Chưa nên |
| Đã đi vài cung trung bình, có đêm trên núi | Thoải mái | Thoải mái | Cân nhắc, cần tập riêng cho yếu tố 3 điểm |
| Nhiều năm kinh nghiệm, nhiều chuyến nhiều ngày | Thoải mái | Thoải mái | Đi được, vẫn cần người dẫn đường và giờ quay đầu |
Nếu nhóm có nhiều người, chấm theo người yếu nhất trong nhóm, không theo người khoẻ nhất. Cả nhóm sẽ đi với tốc độ của người chậm nhất, và an toàn của cả nhóm phụ thuộc vào việc người đó có theo kịp hay không.
Cũng nên chấm lại sau mỗi chuyến. Ghi điểm cung trước khi đi, rồi ghi cảm nhận thật sau khi về: chỗ nào khó hơn dự kiến, chỗ nào dễ hơn. Sau ba bốn chuyến, bạn sẽ có một thang đo riêng chính xác hơn bất kỳ lời khuyên nào, và biết rõ yếu tố nào là điểm yếu của mình cần tập thêm.
Khi điểm cung vượt quá sức mình
Đổi cung, không đổi lòng tin. Chọn cung nhẹ hơn cùng vùng không phải là thua. Đỉnh thấp hơn vẫn cho bạn núi, rừng và kinh nghiệm cho lần sau.
Tách yếu tố khó ra để tập riêng. Nếu chỉ yếu tố địa hình đạt 3 điểm, hãy tìm một chuyến ngắn có kiểu địa hình đó để tập trước, ví dụ một ngọn núi đá thấp cho đá tai mèo.
Giảm điểm bằng cách đổi mùa. Cùng một cung, đi vào mùa khô, trời ôn hoà có thể bớt một đến hai điểm thời tiết so với giữa mùa đông hay mùa mưa.
Đặt giờ quay đầu chặt hơn. Với cung sát giới hạn của nhóm, thống nhất giờ quay đầu sớm hơn bình thường và tuân theo tuyệt đối.
Khi đang trên núi mà thấy quá sức. Nếu đã đuối rõ ở nửa đầu chặng lên, quay đầu ngay; chiều xuống còn cần sức nhiều hơn bạn nghĩ. Dấu hiệu như run lạnh, lú lẫn, đau đầu nặng dần là lúc phải xuống thấp và gọi hỗ trợ qua người dẫn đường.
Câu hỏi thường gặp
Cung leo núi nào ở Việt Nam hợp cho người mới?
Hợp nhất là những cung đi trong ngày hoặc hai ngày có lán, đường mòn rõ, độ chênh vừa phải, đi vào mùa khô và có người dẫn đường. Dùng bảng chấm điểm để kiểm tra, tổng khoảng năm đến bảy điểm là hợp lý.
Độ chênh độ cao là gì?
Đó là hiệu số giữa độ cao đỉnh và độ cao điểm xuất phát, cộng thêm những đoạn phải lên lại sau khi xuống giữa chừng. Đây là con số thể hiện bạn thật sự phải leo bao nhiêu mét bằng chân.
Đỉnh càng cao thì cung càng khó phải không?
Không hẳn. Một ngọn núi cao nhưng xuất phát từ điểm cao, đường rõ, có lán có thể dễ hơn một ngọn thấp hơn mà leo từ chân biển, đường rừng rậm, không có chỗ nghỉ. Hãy chấm theo cả năm yếu tố.
Cả nhóm có người khoẻ người yếu thì chọn cung theo ai?
Theo người yếu nhất. Cả nhóm sẽ đi theo tốc độ của người chậm nhất, và giờ quay đầu, chỗ ngủ, nước mang theo đều phải tính cho người đó. Chọn theo người khoẻ nhất là cách đẩy cả nhóm vào thế khó.
Có thang phân cấp chính thức cho cung trekking ở Việt Nam không?
Hiện chưa có một thang chung được mọi nơi dùng. Mỗi đơn vị dẫn đường có cách gọi riêng. Bảng chấm điểm trong bài là công cụ tự định hướng, giúp bạn so sánh các cung theo cùng một cách.
Đã chấm cung trung bình mà vẫn muốn đi cung nặng thì phải làm gì?
Hãy đi thêm vài cung trung bình, có đêm trên núi, tập riêng cho yếu tố đạt ba điểm, và chọn mùa có thời tiết ôn hoà nhất. Khi đi, chọn người dẫn đường có kinh nghiệm với cung đó và đặt giờ quay đầu chặt.