Leo núi cùng con ở tuổi mới lớn hiệu quả nhất khi bố mẹ giao cho con những vai trò thật trong chuyến đi, để con tự chuẩn bị đồ, và giữ vài giới hạn rõ ràng không thương lượng: không tách đoàn, không đi khuất tầm mắt người dẫn đường, tôn trọng giờ quay đầu. Ở tuổi này, con đã có sức gần bằng người lớn nhưng khả năng đánh giá rủi ro vẫn đang hình thành.
Tuổi mới lớn là lúc nhiều đứa trẻ hoặc thích núi hơn bao giờ hết, hoặc không còn muốn đi cùng bố mẹ nữa. Cách bố mẹ đối xử với con trong chuyến đi quyết định con nghiêng về phía nào. Phần dưới gồm những điểm khác biệt của tuổi này, bảng vai trò có thể giao, cách để con tự xếp balo, những giới hạn cần giữ, cách tập cùng nhau và dấu hiệu con đang quá sức mà không nói ra.
Tuổi mới lớn khác trẻ nhỏ ở điểm nào
Từ khoảng mười hai đến mười bảy tuổi, sức bền và sức chân của nhiều đứa trẻ tăng rất nhanh, có em đi nhanh hơn cả bố mẹ. Nhưng xương, khớp và gân vẫn đang lớn, nên balo nặng và những ngày đi quá dài vẫn là gánh nặng. Thêm vào đó, cơ thể đang thay đổi làm có những ngày con khoẻ khác thường, có những ngày uể oải không rõ lý do.
Khác biệt lớn hơn nằm ở cách con nghĩ về rủi ro. Tuổi này dễ đánh giá thấp nguy hiểm, nhất là khi có bạn bè cùng tuổi bên cạnh hoặc khi muốn chứng tỏ mình. Đứng sát mép vực để chụp ảnh, đi trước khuất tầm nhìn, cố leo tiếp khi đã mệt là những hành vi thường gặp, không phải vì con bướng mà vì cách não bộ ở tuổi này cân nhắc giữa niềm vui trước mắt và hậu quả.
Cuối cùng, con muốn được đối xử như người lớn. Một chuyến đi mà bố mẹ quyết định mọi thứ, xếp đồ hộ, nhắc từng bước sẽ khiến con chán. Một chuyến đi mà con có trách nhiệm thật, được tin tưởng thật, kèm vài giới hạn rõ ràng, thường được con nhớ rất lâu.
Giao vai trò thật trong chuyến đi
Mỗi chuyến, giao cho con một hoặc hai vai trò dưới đây. Đổi vai giữa các chuyến để con học được nhiều việc. Bố mẹ vẫn giám sát, nhưng không làm thay.
| Vai trò | Con làm gì | Bố mẹ giám sát gì |
|---|---|---|
| Người giữ giờ | Ghi giờ xuất phát, các lần nghỉ, nhắc giờ quay đầu đã thống nhất | Con có nhắc đúng lúc không, có dám nhắc người lớn không |
| Người lo nước | Biết ai mang bao nhiêu nước, nhắc cả nhà uống mỗi lần nghỉ, tìm chỗ lấy nước cùng người dẫn đường | Nước có đủ đến cuối ngày không |
| Người theo dõi đường mòn | Đi giữa đoàn, để ý dấu đường mòn, báo khi thấy ngã rẽ | Con không đi lên trước người dẫn đường |
| Người lo bữa ăn | Chuẩn bị đồ ăn vặt cho cả nhà, chia ra mỗi lần nghỉ | Đồ ăn có đủ năng lượng, không quá nặng |
| Người ghi nhật ký | Ghi chép mỗi tối: giờ, thời tiết, điều học được | Không ghi khi đang đi đoạn khó |
| Người lo rác | Giữ túi rác chung, nhặt rác cả nhà, mang xuống núi | Không bỏ sót chỗ nghỉ nào |
Điều quan trọng là vai trò phải thật: nếu con là người giữ giờ, khi con nhắc đã đến giờ quay đầu, cả nhà phải quay đầu thật. Nếu bố mẹ phớt lờ, con sẽ hiểu vai trò chỉ là hình thức.
Để con tự chuẩn bị balo
Tự xếp balo là bài học lớn nhất của một chuyến đi với tuổi mới lớn. Làm theo các bước sau để con tự làm mà không thiếu thứ quan trọng.
- Một tuần trước chuyến đi, đưa con danh sách đồ chung của nhóm và nói rõ con tự lo đồ cá nhân. Để con tự hỏi người dẫn đường hoặc tự đọc về thời tiết, chỗ ngủ.
- Con tự gom đồ, tự xếp. Bố mẹ không xếp hộ, chỉ trả lời khi con hỏi.
- Hai ngày trước chuyến đi, cả nhà cùng kiểm tra lại balo của nhau, kể cả bố mẹ để con kiểm tra. Kiểm tra theo danh sách: áo ấm, áo mưa, đèn đội đầu, nước, đồ ăn, đồ cá nhân, bộ đồ khô để ngủ.
- Nếu con thiếu thứ không quan trọng, như thêm một áo phông, cứ để con thiếu và tự rút kinh nghiệm. Nếu thiếu thứ liên quan đến an toàn như áo ấm, đèn, áo mưa, nói rõ và yêu cầu bổ sung.
- Cân balo của con. Balo của tuổi mới lớn không nên quá nặng so với cân nặng của con; phần nặng như lều, bếp, nước dự phòng để người lớn mang.
- Sau chuyến đi, hỏi con: món nào không dùng tới, món nào thiếu. Ghi vào danh sách cho chuyến sau.
Sau hai ba chuyến, nhiều đứa trẻ xếp balo gọn và hợp lý hơn cả bố mẹ. Đó là kỹ năng con mang theo cả khi đi với bạn bè, không có bố mẹ, và cũng là lúc bố mẹ yên tâm hơn khi con bắt đầu muốn tự đi.
Những giới hạn không thương lượng
Giới hạn được nói rõ trước chuyến đi, giải thích lý do, và áp dụng cho cả bố mẹ. Đừng thêm quá nhiều; vài quy tắc rõ ràng dễ giữ hơn hàng chục lời dặn.
- Không tách đoàn, không đi khuất tầm mắt người dẫn đường hoặc người lớn. Ở mỗi ngã rẽ, dừng lại chờ người phía sau.
- Giờ quay đầu là giờ quay đầu. Không ai, kể cả bố mẹ, được thương lượng thêm "chỉ một chút nữa".
- Không đứng sát mép vực, không trèo lên mỏm đá nhô ra để chụp ảnh.
- Không đi vào đường cấm, khu vực biên giới, khu vực có biển không cho vào.
- Không lội suối, không leo đoạn phải bám tay khi chưa có người dẫn đường đồng ý.
- Báo ngay khi thấy không khoẻ, kể cả khi sợ làm cả nhà chậm lại.
- Điện thoại để trong túi khi đi đoạn khó. Không vừa đi vừa nhìn màn hình.
Nói rõ hệ quả nếu giới hạn bị vượt qua, ví dụ chuyến sau con đi cùng bố mẹ thay vì đi với nhóm bạn. Nhưng hệ quả phải công bằng và được nói trước, không phải nghĩ ra trong lúc giận trên núi.
Tập cùng nhau trước chuyến đi
Đi bộ đường dốc cuối tuần cùng nhau. Không chỉ để tập sức, mà để có thời gian nói chuyện. Nhiều bố mẹ nhận ra những buổi đi bộ là lúc con kể chuyện nhiều nhất.
Để con chọn một phần lịch tập. Con có thể muốn chạy bộ, đạp xe hay leo cầu thang. Miễn là có vận động đều, cứ để con chọn cách mình thích.
Không biến buổi tập thành cuộc đua. Không so thời gian của con với bạn bè, với anh chị, hay với chính bố mẹ. Nếu con muốn tự theo dõi tiến bộ của mình, đó là chuyện của con.
Học kỹ năng cùng nhau. Cùng xem cách đọc dấu đường mòn, cách dùng la bàn cơ bản, cách sơ cứu vết phồng. Tuổi này học kỹ năng rất nhanh và thích được biết những thứ bố mẹ chưa biết.
Để con dẫn một chuyến ngắn. Một đoạn đồi thấp quen thuộc, con quyết định giờ đi, chỗ nghỉ, nhịp đi; bố mẹ đi theo. Đó là cách tốt để con hiểu trách nhiệm của người đi đầu: phải để ý người đi sau, phải chọn chỗ nghỉ hợp với người chậm nhất chứ không phải người nhanh nhất.
Tình huống giả định: con muốn đi trước cùng nhóm bạn
Một gia đình đi chuyến hai ngày cùng một nhóm có vài bạn cùng tuổi với con trai mười lăm tuổi. Ngày đầu, nhóm bạn trẻ đi nhanh, con muốn đi cùng các bạn lên trước, bỏ xa bố mẹ và người dẫn đường. Người bố không muốn cấm hẳn vì sợ con mất hứng, nhưng cũng không muốn con đi khuất tầm mắt người lớn trên đường núi.
Gia đình đã thống nhất từ trước hai quy tắc: không đi khuất tầm mắt người dẫn đường, và dừng chờ ở mọi ngã rẽ. Người bố nói chuyện với người dẫn đường, và họ sắp xếp để nhóm trẻ đi ngay sau người dẫn đường, còn bố mẹ đi chậm hơn phía sau cùng một người phụ giúp. Con được đi với bạn, người dẫn đường vẫn trông được nhóm trẻ.
Đến một ngã rẽ, nhóm trẻ không dừng mà đi tiếp theo hướng sai, người dẫn đường gọi lại kịp. Tối đó ở lán, người bố không trách mắng trước mặt bạn bè, mà hỏi riêng con chuyện gì đã xảy ra. Con tự nhận ra quy tắc dừng ở ngã rẽ có lý do. Sáng hôm sau, chính con là người nhắc các bạn dừng chờ. Giới hạn không mất đi, nhưng con được tự hiểu vì sao nó tồn tại.
An toàn: dấu hiệu con quá sức mà không nói ra
Tuổi mới lớn hay giấu mệt, nhất là khi có bạn bè đi cùng. Hãy quan sát những dấu hiệu sau và hành động sớm.
| Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|
| Con im lặng, đi sau cùng, không nói chuyện như thường | Đi cạnh con, hỏi câu cụ thể về chân, đầu, bụng; cho nghỉ, ăn uống |
| Đi lệch, vấp nhiều, bước kéo lê | Dừng, nghỉ, kiểm tra giày, vết phồng; cân nhắc quay về |
| Mặt tái, vã mồ hôi lạnh, run | Thay đồ khô, thêm áo, cho ăn uống; không đỡ thì quay về và gọi hỗ trợ |
| Nhức đầu, buồn nôn, chán ăn khi ở chỗ cao | Không lên thêm, theo dõi; nặng dần thì đưa xuống thấp có người kèm |
| Đau gối, cổ chân sau cú trượt nhưng vẫn cố đi | Dừng hẳn, kiểm tra, không để con tự quyết định đi tiếp vì ngại bạn bè |
| Con nói không sao nhưng không ăn được, không ngủ được | Báo người dẫn đường, xem lại kế hoạch ngày hôm sau |
Nói trước với con rằng báo mệt không phải là yếu đuối, và rằng quay về cùng con là quyết định của bố mẹ, không phải lỗi của con. Khi con tin điều đó, con sẽ nói thật sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi mới lớn có thể đi leo núi cùng nhóm bạn không có bố mẹ không?
Tuỳ kinh nghiệm của con và cung đường. Trước khi cho phép, con nên đã đi nhiều chuyến cùng bố mẹ, nhóm có người lớn hoặc người dẫn đường có kinh nghiệm đi kèm, và bố mẹ biết rõ lịch trình, giờ về, cách liên lạc.
Balo của con tuổi mới lớn nên nặng bao nhiêu?
Không có con số cố định cho mọi đứa trẻ, nhưng nên nhẹ hơn hẳn balo của người lớn và con phải đeo thoải mái suốt ngày. Phần nặng như lều, bếp, nước dự phòng để người lớn mang.
Con không muốn đi leo núi cùng bố mẹ nữa thì sao?
Đừng ép. Thử hỏi con muốn gì: đi cùng một người bạn, chọn cung đường, nhận một vai trò thật. Nhiều đứa trẻ quay lại với núi khi được đối xử như một thành viên có trách nhiệm chứ không phải người đi theo.
Có nên để con đi trước đoàn không?
Có thể cho con đi ngay sau người dẫn đường, nhưng không đi trước người dẫn đường và không đi khuất tầm mắt. Ở mỗi ngã rẽ, con phải dừng chờ người phía sau. Đây là giới hạn nên nói rõ từ trước.
Làm sao để con báo khi mệt thay vì cố?
Nói trước rằng báo mệt là việc bình thường, quyết định quay về là của bố mẹ, không phải lỗi của con. Giao cho con vai trò người giữ giờ hoặc người lo nước để con có lý do chính đáng để lên tiếng.
Tuổi mới lớn có leo được núi trên 2.000 m không?
Nhiều em đi được nếu đã đi nhiều chuyến núi trung bình, tập đều và có người dẫn đường quen cung. Cần lên chậm, theo dõi dấu hiệu say độ cao, và con có bệnh mạn tính thì nên hỏi bác sĩ trước.