Chuyến leo núi đầu tiên nên là một cung ngắn, đi trong ngày hoặc hai ngày một đêm có lán sẵn, đường mòn rõ, có chỗ quay đầu giữa chừng và đi cùng người đã từng đi cung đó. Mục tiêu của chuyến đầu không phải là ngọn núi cao nhất bạn với tới được, mà là về nhà với đôi chân còn đi lại được, hiểu cơ thể mình phản ứng thế nào với dốc, và còn muốn đi chuyến thứ hai.
Người mới hay chọn sai theo hai hướng: hoặc chọn một cung nổi tiếng vì ảnh đẹp mà không biết nó dài bao nhiêu giờ trên dốc, hoặc chọn quá nhẹ đến mức không học được gì. Phần dưới giúp bạn tự đặt tiêu chí, so sánh ba kiểu chuyến hợp với người mới, chuẩn bị trong bốn tuần, và biết lúc nào nên dừng ngay trong ngày đi.
Năm đặc điểm của một chuyến leo đầu tiên hợp lý
Thời gian trên đường dưới sáu giờ mỗi ngày. Tính cả lên và xuống, cả lúc nghỉ. Người mới thường đi chậm hơn con số người quen đi ghi trên mạng khoảng một phần ba đến một nửa, nên hãy nhân thêm khi đọc bất kỳ mô tả nào. Nếu cung được tả là bốn giờ, hãy chuẩn bị tinh thần cho sáu.
Đường mòn rõ, ít đoạn phải bám tay. Đoạn phải dùng tay để kéo người lên vách đá, đi sát mép vực, hay lội suối sâu là những thứ nên để dành cho chuyến thứ ba, thứ tư. Chuyến đầu chỉ nên có những đoạn dốc mà bạn đi được bằng hai chân và một cây gậy.
Có điểm quay đầu giữa chừng. Một cung tốt cho người mới có những mốc như lán nghỉ, khoảng đất bằng, ngã ba đường mòn, nơi bạn có thể dừng lại và quay về mà không phải đi tiếp đoạn khó hơn. Cung đi một mạch qua đèo mới có lối xuống là cung không cho bạn quyền đổi ý.
Độ cao vừa phải. Ở Việt Nam, núi dưới khoảng 2.000 m hầu như không gây say độ cao cho người khoẻ mạnh. Fansipan cao 3.143 m là mức mà một số người bắt đầu thấy nhức đầu, khó ngủ. Với chuyến đầu, coi độ cao là chuyện phụ và tập trung vào việc đi dốc.
Đi cùng người đã đi cung đó. Có thể là người dẫn đường địa phương hoặc một người bạn có kinh nghiệm thật sự ở đúng cung này. Người biết đường biết chỗ nào trơn sau mưa, chỗ nào hay lạc, giờ nào nên rời đỉnh, những thứ không nằm trong bất kỳ bài viết nào.
So sánh ba kiểu chuyến hợp với người mới
Ba kiểu dưới đây đều phù hợp cho chuyến đầu tiên, khác nhau ở thời gian và mức chuẩn bị. Bạn không cần đi theo thứ tự, nhưng người chưa vận động đều nên bắt đầu từ cột thứ nhất.
| Kiểu chuyến | Thời gian trên đường | Hợp với ai | Cần chuẩn bị gì thêm |
|---|---|---|---|
| Đồi hoặc núi thấp nửa ngày | 2–4 giờ | Người chưa từng đi dốc dài, gia đình có trẻ lớn | Giày đế bám, nước, áo mưa mỏng, đồ ăn nhẹ |
| Núi trung bình đi trong ngày | 5–8 giờ | Người đi bộ đều đặn, leo cầu thang không quá mệt | Gậy leo núi, đèn đội đầu dự phòng, áo giữ nhiệt |
| Hai ngày một đêm, ngủ lán hoặc lều có sẵn | 4–7 giờ mỗi ngày | Người đã đi được một chuyến trong ngày | Đồ ngủ ấm, quần áo khô để thay, túi đựng rác |
Chuyến hai ngày một đêm cho bạn trải nghiệm quan trọng nhất của leo núi: sáng hôm sau bước ra khỏi lán với đôi chân đã mỏi và vẫn phải đi tiếp. Nếu chuyến trong ngày làm bạn đau chân hai ba hôm, hãy đợi thêm vài tuần tập rồi mới thử kiểu này.
Một mẹo nhỏ khi so sánh các cung: hỏi tổng số mét phải leo lên trong ngày chứ không chỉ hỏi quãng đường. Mười cây số trên đường bằng dễ hơn nhiều so với năm cây số mà phải lên xuống liên tục.
Tự hỏi mình những câu này trước khi chọn
Trả lời thật lòng từng câu. Có từ hai câu trả lời "không" trở lên, hãy chọn kiểu chuyến nhẹ hơn một bậc so với dự định.
- Bạn có đi bộ liên tục hai giờ trên đường bằng mà hôm sau không đau chân không?
- Bạn có leo được khoảng mười tầng cầu thang mà vẫn nói chuyện được thành câu không?
- Gối và cổ chân có tiền sử chấn thương, hay đau khi xuống cầu thang không?
- Bạn có bệnh tim mạch, huyết áp, hen suyễn, tiểu đường hay đang mang thai không? Nếu có, bạn đã hỏi bác sĩ về chuyến đi này chưa?
- Bạn có ngủ được trong điều kiện lạnh, ồn, nằm cạnh người lạ không, nếu chọn chuyến qua đêm?
- Bạn có sẵn sàng quay về giữa chừng mà không thấy mình thất bại không?
- Bạn có người đi cùng hiểu đường, hay ít nhất một người có kinh nghiệm hơn mình trong nhóm không?
Câu cuối cùng trong danh sách này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Người mới hay coi việc quay đầu là thua cuộc, nên cố đi tiếp trong lúc mệt, trời tối dần, và đó là lúc phần lớn sự cố nhỏ biến thành sự cố lớn.
Bốn tuần chuẩn bị cho chuyến đầu tiên
Bốn tuần không đủ để biến bạn thành người leo núi giỏi, nhưng đủ để tránh những đau đớn không cần thiết. Lịch này dành cho người khoẻ mạnh, chưa tập đều.
- Tuần một: đi bộ nhanh 40 phút, ba buổi trong tuần. Mua hoặc mượn giày leo núi và đi nó trong mọi buổi tập để giày mềm ra và chân quen.
- Tuần hai: thêm một buổi leo cầu thang 15–20 phút, nhớ đi bộ xuống chứ không đi thang máy. Cuối tuần đi bộ hai giờ ở chỗ có dốc nhẹ.
- Tuần ba: đeo balo ngày với khoảng ba đến năm cân nước và đồ ăn trong buổi đi bộ cuối tuần. Tập dùng gậy nếu định mang gậy theo.
- Tuần bốn: giảm bớt khối lượng, ngủ đủ, kiểm tra đồ. Hỏi người dẫn đường về giờ xuất phát, giờ phải rời đỉnh, chỗ có thể quay về.
- Ngày trước chuyến đi: ăn tối sớm, xếp balo, sạc đầy điện thoại và đèn đội đầu, báo cho người ở nhà biết bạn đi cung nào và dự kiến về lúc mấy giờ.
Đừng thử đồ mới vào ngày đi. Đôi giày, đôi tất, cái balo, kể cả loại bánh mang theo đều nên được dùng thử ít nhất một lần trong buổi tập.
Tình huống giả định: một ngày leo núi đầu tiên từ sáng đến tối
Bạn đi cùng hai người bạn và một người dẫn đường lên một ngọn núi trung bình, cung trong ngày. Năm giờ rưỡi sáng ăn sáng, sáu giờ bắt đầu đi. Hai mươi phút đầu bạn thấy hụt hơi dù dốc không gắt; đó là chuyện bình thường khi cơ thể chưa vào nhịp. Người dẫn đường bảo đi chậm lại, bước ngắn hơn, thở bằng mũi được thì cứ thở bằng mũi. Sau nửa giờ, hơi thở ổn định.
Chín giờ, ở một bãi đất bằng, nhóm nghỉ mười phút, ăn một nắm xôi và uống nước. Người dẫn đường hỏi từng người thấy chân thế nào. Một người bạn bắt đầu nóng gót chân. Cả nhóm dừng thêm năm phút để dán băng vào chỗ đó trước khi nó thành vết phồng. Mười một giờ lên đến đỉnh, trời có mây. Người dẫn đường nói nhóm sẽ rời đỉnh lúc mười một giờ rưỡi dù có mây tan hay không, vì đường xuống mất nhiều thời gian hơn bạn nghĩ.
Đường xuống là phần khó nhất của ngày. Đùi trước run, gối nhói ở những bậc cao. Bạn buộc chặt lại dây giày cho chân không trượt về phía trước, hạ gậy dài hơn một chút, bước ngang ở những đoạn dốc đứng. Bốn giờ chiều về đến chân núi. Bạn mệt nhưng không kiệt sức, và tối đó đã bắt đầu đọc về chuyến kế tiếp. Đó là dấu hiệu của một chuyến đầu tiên được chọn đúng.
Sai lầm người mới hay mắc trong chuyến đầu
- Chọn cung theo ảnh đẹp. Ảnh không cho bạn biết bao nhiêu giờ trên dốc, đường có trơn không, có điểm quay đầu không. Hỏi những câu đó trước khi hỏi chỗ nào có biển mây.
- Đi nhanh ở giờ đầu. Cảm giác hào hứng làm bạn đi nhanh, đến giữa buổi thì cạn sức. Nhịp đúng là nhịp bạn có thể giữ suốt cả ngày mà vẫn nói chuyện được.
- Mặc quần bò, áo cotton. Vải cotton ướt mồ hôi thì lâu khô và lạnh ngay khi gió thổi. Quần áo thể thao vải nhanh khô hợp hơn nhiều.
- Uống ít vì sợ phải đi vệ sinh. Thiếu nước làm bạn mệt nhanh hơn, dễ chuột rút, dễ nhức đầu. Uống từng ngụm nhỏ đều đặn.
- Nghĩ rằng lên được là xuống được. Phần lớn chấn thương nhẹ như trẹo cổ chân, đau gối xảy ra lúc xuống, khi chân đã mỏi và đầu óc đã lơ là.
- Không báo cho ai biết lịch trình. Người ở nhà cần biết bạn đi đâu, với ai, dự kiến về lúc nào, để biết khi nào cần báo tìm kiếm.
An toàn: dấu hiệu nên dừng hoặc quay đầu ngay trong ngày đi
Bạn không cần thuộc lòng y học, chỉ cần nhận ra vài dấu hiệu và biết quyết định nào là đúng. Quyết định quay đầu nên được nói ra thành tiếng với cả nhóm, không âm thầm cố.
| Dấu hiệu | Nên làm gì |
|---|---|
| Đã quá giờ quay đầu đã thống nhất từ trước mà chưa đến đỉnh | Quay về, dù chỉ còn một đoạn ngắn |
| Trời tối sầm, có sấm hoặc chớp ở phía xa | Rời đỉnh, sống núi, chỗ trống trải ngay; xuống thấp, tránh cây đứng riêng lẻ |
| Một người trong nhóm choáng, nôn, đau đầu tăng dần, đi loạng choạng | Dừng leo lên, cho người đó nghỉ, đưa xuống thấp có người kèm, liên hệ hỗ trợ nếu không đỡ |
| Trẹo chân không đứng được, đau gối dữ dội | Không cố đi tiếp lên; tính đường về ngắn nhất, nhờ người dẫn đường hoặc gọi hỗ trợ |
| Sương mù dày, không còn nhìn thấy dấu đường mòn | Đứng lại, gom nhóm, không chia nhau đi tìm đường; chờ hoặc lần lại đúng đường vừa đi |
| Nước còn dưới một phần ba mà mới đi được nửa đường lên | Dừng ở mốc gần nhất và quay về |
Trước khi xuất phát, hãy hỏi người dẫn đường số điện thoại cứu hộ địa phương hoặc của ban quản lý khu rừng, lưu sẵn vào máy, và biết đoạn nào trên cung có sóng.
Câu hỏi thường gặp
Người chưa từng tập thể thao có leo núi được không?
Được, nếu bạn chọn cung ngắn và chuẩn bị vài tuần trước bằng đi bộ, leo cầu thang. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước. Không phải cung nào cũng hợp với mọi người, nên đừng chọn chuyến đầu tiên theo lời quảng cáo rằng ai cũng leo được.
Chuyến leo núi đầu tiên có nên lên Fansipan đường bộ không?
Với người khoẻ mạnh đã đi bộ đều đặn thì có thể, nhưng đó là cung dài, độ cao 3.143 m, thường đi hai ngày một đêm. Phần lớn người mới sẽ dễ chịu hơn nếu đã đi một hai chuyến núi trung bình trong ngày trước khi chọn Fansipan.
Đi một mình chuyến đầu tiên có ổn không?
Không nên. Người mới chưa biết đọc đường mòn, chưa biết cơ thể phản ứng thế nào sau nhiều giờ trên dốc, và nếu trẹo chân thì không ai giúp. Hãy đi cùng người dẫn đường hoặc ít nhất hai người, trong đó có một người đã từng đi cung đó.
Nên mua đồ leo núi gì trước cho chuyến đầu tiên?
Ưu tiên một đôi giày đế bám vừa chân và đi trước vài tuần cho quen, một áo mưa mỏng, một đèn đội đầu. Gậy leo núi, áo giữ nhiệt, balo có thể mượn hoặc thuê cho chuyến đầu, đợi biết mình thích leo núi rồi mới mua.
Làm sao biết mình đã sẵn sàng cho chuyến khó hơn?
Khi bạn đi xong một chuyến trong ngày mà hôm sau chỉ mỏi nhẹ, không đau gối, đi được đúng giờ dự kiến và còn sức trên đường xuống. Lặp lại điều đó hai ba lần rồi mới nâng thêm thời gian hoặc độ cao.
Quay đầu giữa chừng có làm hỏng cả nhóm không?
Không, nếu nhóm thống nhất trước rằng ai mệt thì có người đi kèm về, hoặc cả nhóm cùng về. Việc này nên nói rõ ở buổi gặp trước chuyến đi, để không ai phải cố vì ngại làm phiền người khác.