Trẻ em đi núi được từ rất sớm nếu người lớn chọn đúng cung: đường ngắn, có bóng râm, có suối hoặc chỗ dừng để xem, không sát vực, và có thể quay về bất cứ lúc nào. Thời gian con tự đi được tăng dần theo tuổi, nhưng mỗi đứa trẻ một khác, nên thước đo đúng là tâm trạng và bước chân của con hôm đó, không phải con số trong bảng.
Leo núi với trẻ nhỏ không phải là phiên bản rút gọn của chuyến đi người lớn. Nhịp đi chậm hơn nhiều, số lần dừng nhiều hơn, mục tiêu không phải là lên đỉnh mà là để con muốn quay lại. Phần dưới gợi ý quãng đường theo độ tuổi, cách chọn cung, đồ riêng cho con, cách giữ hứng thú mà không biến chuyến đi thành cuộc thi, và những dấu hiệu phải dừng ngay.
Theo độ tuổi: con tự đi được bao lâu
Thời gian dưới đây là thời gian con tự đi trên đường núi dễ, tính cả lúc dừng, cho trẻ khoẻ mạnh đã quen đi bộ. Hãy coi đây là mức trần để chọn cung, rồi bớt đi khi trời nắng, nóng hoặc con vừa ốm dậy.
| Tuổi | Cách đi | Thời gian gợi ý | Chú ý riêng |
|---|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Người lớn địu, con xuống đi từng đoạn ngắn | 1–3 giờ cả chuyến | Trẻ ngồi địu không vận động nên lạnh nhanh hơn người địu |
| 3–5 tuổi | Tự đi xen với được bế, địu | 1–2 giờ tự đi | Dừng nhiều, cần mục tiêu nhỏ trước mắt như cái suối, gốc cây to |
| 6–8 tuổi | Tự đi, có balo nhỏ chỉ đựng nước và áo | 2–4 giờ | Hay hăng lúc đầu rồi đuối nhanh, cần nghỉ trước khi con kêu mệt |
| 9–12 tuổi | Tự đi, mang đồ cá nhân | 4–6 giờ | Đã đi được núi trung bình trong ngày nếu quen dần |
| Trên 12 tuổi | Gần như người lớn | Tăng dần như người mới | Xương khớp vẫn đang lớn, đừng cho mang balo nặng |
Về độ cao, trẻ nhỏ khó nói rõ mình nhức đầu hay buồn nôn, nên dấu hiệu say độ cao ở trẻ dễ bị nhầm với mệt, quấy. Núi thấp và trung bình ở Việt Nam hầu như không có chuyện này, nhưng nếu định cho con ngủ qua đêm ở núi trên 2.000 m, hãy hỏi bác sĩ nhi trước và chọn lịch lên thật chậm.
Chọn cung cho chuyến đi có trẻ
Tiêu chí cho chuyến có trẻ khác với chuyến người lớn. Một cung đẹp nhưng thiếu những điều dưới đây sẽ khiến cả nhà mệt mỏi.
- Có điểm đến hấp dẫn với trẻ ở giữa đường: một con suối nông để nhúng chân, một bãi cỏ, một cây cổ thụ, một tảng đá to để ngồi ăn. Trẻ đi vì điểm dừng trước mặt, không vì đỉnh núi ở xa.
- Có bóng râm và gần nguồn nước: trẻ nóng lên nhanh hơn người lớn và cũng mất nước nhanh hơn.
- Không có đoạn sát vực, không có vách phải bám tay: một bước trượt chân của trẻ ở đoạn hẹp là thứ không thể lấy lại.
- Có lối quay về ngắn: cung vòng tròn rất đẹp trên giấy nhưng đi được một nửa mà con mệt thì quay về cũng xa như đi tiếp.
- Gần nơi có nhà vệ sinh hoặc ít ra có chỗ kín đáo: chuyện nhỏ nhưng là lý do số một khiến trẻ nhỏ đòi về.
- Không đông người, không có xe máy chạy trên đường mòn: trẻ hay chạy lên trước, đường đông dễ lạc nhau.
Nếu có thể, hãy đi thử cung đó một mình hoặc cùng người lớn khác trước một lần. Bạn sẽ biết chỗ nào dừng được, chỗ nào phải nắm tay con, và mất bao lâu thật sự.
Giữ con hứng thú mà không biến chuyến đi thành cuộc thi
Đặt mục tiêu nhỏ nối tiếp nhau. Thay vì nói "còn ba tiếng nữa lên đỉnh", hãy nói "mình đi tới cái cây to kia rồi nghỉ uống nước". Trẻ hiểu khoảng cách bằng thứ nhìn thấy được, không hiểu bằng giờ.
Giao cho con một việc thật. Cầm bản đồ giấy của cả nhà, nhắc mọi người uống nước mỗi lần dừng, đếm số cây cầu đi qua, nhặt rác người khác bỏ lại vào túi riêng. Có việc để làm, trẻ quên mất mình đang mệt.
Dừng lại vì những thứ con thấy. Một con bọ cánh cứng, một bông hoa lạ, tiếng chim. Những lúc dừng đó là chuyến đi của con, không phải sự chậm trễ.
Không so sánh con với ai. Không khen con đi nhanh hơn bạn, không chê con chậm hơn anh chị. Trẻ bị so sánh hoặc cố quá sức, hoặc ghét luôn việc đi núi. Hãy khen sự kiên trì và những điều con để ý được.
Kết thúc khi con còn vui. Quay về lúc con vẫn còn muốn đi thêm một chút tốt hơn nhiều so với về lúc con khóc. Chuyến đi được nhớ bằng cảm giác cuối cùng.
Đồ riêng cần mang cho trẻ
Ngoài đồ của người lớn, mỗi trẻ cần thêm những món dưới đây. Để đồ dự phòng của con trong balo người lớn, chỉ để con mang nước và một chiếc áo.
| Món | Vì sao | Ghi chú |
|---|---|---|
| Áo khoác màu sáng | Dễ nhìn thấy con giữa rừng cây | Tránh màu xanh lá, nâu, xám |
| Còi đeo cổ | Tiếng còi đi xa hơn tiếng gọi, trẻ không mất giọng | Dạy con chỉ thổi khi cần |
| Một bộ quần áo khô và tất dự phòng | Trẻ hay lội nước, ngã vào bùn | Gói trong túi chống nước |
| Mũ rộng vành, kem chống nắng | Da trẻ cháy nắng nhanh hơn | Hỏi bác sĩ nhi với trẻ rất nhỏ |
| Đồ ăn vặt con quen ăn | Trẻ chán ăn khi mệt, đồ quen dễ ăn hơn | Chia nhỏ, cho ăn mỗi lần dừng |
| Khăn ướt, túi đựng rác | Lau tay trước khi ăn, mang rác xuống | Cho con giữ túi rác như một việc |
| Giày đế bám đã đi quen | Dép xăng đan, giày mới dễ trượt, phồng chân | Cắt móng chân con trước hôm đi |
Với trẻ đi địu, người địu nên mang thêm một lớp áo ấm cho con, vì trẻ ngồi yên lạnh nhanh hơn người đang đi. Sờ gáy và tay con mỗi lần dừng để biết con có lạnh không.
Tình huống giả định: con sáu tuổi đòi về giữa đường
Cả nhà đi một cung núi thấp, dự kiến ba tiếng cả đi lẫn về. Đi được bốn mươi phút, đứa con sáu tuổi ngồi phịch xuống đường và nói không đi nữa. Phản xạ của nhiều cha mẹ là động viên kiểu "còn có một chút nữa thôi" hoặc doạ "không đi thì ở lại một mình". Cả hai cách đều làm mọi chuyện tệ hơn.
Cách hiệu quả hơn là dừng hẳn mười phút ở chỗ có bóng râm. Cho con uống nước, ăn một miếng bánh, cởi bớt áo nếu con nóng. Rất nhiều lần "con không đi nữa" thật ra là "con đói" hoặc "con nóng". Sau đó hỏi con về một điều cụ thể: lúc nãy con thấy con gì trên tảng đá, con muốn ra suối phía trước không. Đặt một mục tiêu nhỏ và nói rõ rằng tới đó cả nhà sẽ xem con có muốn đi tiếp không.
Nếu tới suối con vẫn muốn về, hãy về. Chuyến đi đã đạt được điều quan trọng nhất: con có một buổi sáng trong rừng và không ghét nó. Chuyến sau chọn cung ngắn hơn, xuất phát sớm hơn cho mát, và mang theo món con thích. Nhiều gia đình có thói quen đi lại cùng một cung vài lần, mỗi lần con đi xa thêm một chút, và chính con là người nhận ra điều đó.
Sai lầm cha mẹ hay mắc khi đưa con đi núi
Phần lớn chuyến đi không vui với trẻ không hỏng vì núi khó, mà vì những quyết định nhỏ của người lớn từ trước khi xuất phát.
- Chọn cung theo sức người lớn. Cung bố mẹ từng đi thoải mái trong ba giờ có thể là năm giờ với trẻ sáu tuổi. Hãy chia đôi thời gian bạn tự đi được rồi mới chọn.
- Xuất phát muộn. Trẻ đi chậm, trưa nắng làm con mệt nhanh, chiều về muộn thì trời tối. Xuất phát sớm cho mát và để dư thời gian dừng.
- Mang theo quá ít đồ ăn vặt. Trẻ đói nhanh và khi đói thì không đi nữa. Đồ ăn nhỏ, chia nhiều lần, là thứ giữ nhịp cho cả chuyến.
- Để con chạy lên trước khuất tầm mắt. Đường mòn có ngã rẽ, mép dốc, tổ ong. Quy ước con chỉ đi trước đến chỗ còn nhìn thấy bố mẹ và dừng lại ở mỗi ngã rẽ.
- Mặc cho con quá dày lúc xuất phát. Trẻ ra mồ hôi rồi lạnh khi dừng. Mặc nhiều lớp mỏng để cởi ra, mặc vào theo từng đoạn.
- Biến chuyến đi thành bài kiểm tra. Hỏi con đi được mấy cây số, đếm xem con có lên tới đỉnh không, đăng ảnh so với con nhà khác. Trẻ cảm nhận được áp lực đó rất rõ.
- Quên chuẩn bị cho chính mình. Người lớn địu con mấy giờ liền cũng cần tập trước, cần gậy, cần nghỉ. Bố mẹ kiệt sức thì không còn đủ tỉnh táo để trông con.
Sau mỗi chuyến, hỏi con thích nhất điều gì và không thích điều gì. Câu trả lời của trẻ thường bất ngờ và là gợi ý tốt nhất cho chuyến đi sau.
An toàn: dấu hiệu ở trẻ và việc người lớn phải làm
Trẻ không biết diễn tả cảm giác như người lớn. Hãy quan sát hơn là hỏi. Quy tắc chung: dấu hiệu nặng thì dừng, đưa con về chỗ thấp và mát hoặc ấm, liên hệ hỗ trợ.
| Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|
| Con im lặng bất thường, lừ đừ, không muốn chơi | Dừng, cho uống nước, ăn chút gì, kiểm tra con có nóng hay lạnh |
| Môi tái, run, tay chân lạnh | Thay đồ khô, thêm áo, ôm con sát người, quay về |
| Mặt đỏ, da nóng, vã mồ hôi rồi ngừng ra mồ hôi | Đưa vào bóng râm, nới quần áo, làm mát bằng khăn ướt, quay về và gọi hỗ trợ nếu không đỡ |
| Nôn, đau đầu, quấy khóc khác thường khi ở chỗ cao | Không lên thêm, đưa xuống thấp, theo dõi sát |
| Ngã đập đầu, sau đó buồn ngủ, nôn, lơ mơ | Không cho đi tiếp, giữ con nằm yên, gọi hỗ trợ ngay |
| Con bị lạc khỏi tầm mắt | Cả nhóm dừng, gọi to, thổi còi theo quy ước, không tản ra tìm mỗi người một ngả |
Trước mỗi chuyến, dạy con một quy tắc duy nhất khi không thấy bố mẹ: đứng yên tại chỗ, ôm lấy một gốc cây, thổi còi. Trẻ đứng yên dễ tìm hơn nhiều so với trẻ chạy đi tìm người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể bắt đầu đi leo núi?
Trẻ ở tuổi nào cũng có thể ra đường núi dễ nếu người lớn địu hoặc bế, miễn là quãng ngắn, thời tiết êm và có lối quay về. Từ khoảng ba bốn tuổi, trẻ tự đi được từng đoạn ngắn. Điều quan trọng là chọn cung theo sức của trẻ chứ không theo tuổi trên giấy.
Có nên đưa trẻ nhỏ ngủ qua đêm trên núi không?
Được, nếu là núi thấp hoặc trung bình, có lán hay chỗ cắm trại an toàn, và bạn đã thử một đêm cắm trại gần nhà trước. Nếu núi trên 2.000 m, hãy hỏi bác sĩ nhi và cân nhắc kỹ vì trẻ nhỏ khó nói ra dấu hiệu say độ cao.
Trẻ cần giày leo núi chuyên dụng không?
Không bắt buộc. Một đôi giày thể thao đế có rãnh bám, vừa chân, đã đi quen là đủ cho núi thấp. Tránh dép xăng đan quai mảnh và giày mới mua. Trẻ lớn nhanh nên không cần mua loại đắt tiền.
Một người lớn trông được mấy trẻ khi leo núi?
Với trẻ dưới sáu tuổi, tốt nhất mỗi người lớn chỉ trông một trẻ. Trẻ lớn hơn có thể hai ba trẻ cho một người lớn, nhưng nhóm luôn cần thêm một người lớn đi cuối cùng để không ai bị bỏ lại phía sau.
Trẻ sợ côn trùng, sợ bóng tối trên núi thì làm sao?
Đừng ép con. Hãy bắt đầu bằng những buổi đi ban ngày ở công viên có cây, rồi đồi thấp gần nhà, để con quen dần. Cho con cầm đèn pin riêng nếu về muộn. Giải thích về con vật bằng giọng tò mò chứ không bằng giọng doạ.
Có nên cho trẻ mang balo riêng không?
Nên, nhưng balo của trẻ chỉ đựng nước và một chiếc áo, nhẹ đến mức con không thấy phiền. Balo riêng làm trẻ thấy mình là thành viên của chuyến đi. Đồ dự phòng để trong balo người lớn.