Xuống dốc không đau gối nhờ ba việc: giữ đầu gối luôn hơi chùng và hạ thấp trọng tâm, bước ngắn chọn chỗ đặt chân thấp, và chia bớt lực cho gậy chống được chỉnh dài hơn lúc lên. Trước khi xuống, buộc lại dây giày chặt ở phần cổ chân để bàn chân không trượt về phía mũi giày.
Nhiều người leo lên thấy ổn, nhưng xuống được nửa đường thì gối nhói, đùi run, ngón chân đau bầm. Lý do là khi xuống dốc, cơ đùi phải hãm cả khối cơ thể đang muốn rơi xuống theo từng bước, và lực dội vào khớp gối lớn hơn hẳn lúc đi bằng. Phần dưới giải thích vì sao, rồi đi vào cách bước, cách buộc giày, dùng gậy, một tình huống mẫu và lúc nên dừng.
Vì sao xuống dốc mới là lúc gối chịu nặng nhất
Lên dốc là cơ co lại để đẩy người lên, còn xuống dốc là cơ vừa duỗi ra vừa phải phanh lại. Kiểu co cơ hãm này gây những tổn thương nhỏ trong sợi cơ, là nguồn gốc của cơn đau đùi một hai ngày sau chuyến đi, nhất là ở người chưa quen. Khi cơ đùi mỏi, nó hãm kém đi, và phần lực dư dồn thẳng vào khớp gối và sụn bánh chè.
Mỗi lần bạn bước dài xuống một bậc cao với chân thẳng, gót chạm đất, khớp gối nhận một cú dội không có gì đệm. Nhân lên hàng nghìn bước của một đường xuống dài, gối của người khoẻ cũng bắt đầu kêu. Thêm vào đó, cuối ngày bạn mệt, tập trung kém, chân bước dài hơn để nhanh về, nên chấn thương và trượt ngã hay xảy ra ở đường xuống hơn đường lên.
Vì vậy, nguyên tắc của đường xuống là làm mọi cách để mỗi bước nhẹ đi: bậc thấp hơn, gối đệm êm hơn, có thêm điểm chống, và đi chậm đúng mức chứ không chạy. Người đi núi lâu năm thường để dành sức cho đường xuống ngay từ lúc lập kế hoạch: họ tính thời gian xuống gần bằng hoặc hơn thời gian lên với những đoạn đá dốc, chứ không mặc định xuống nhanh gấp đôi.
Kỹ thuật bước xuống từng bước một
Chuỗi động tác dưới đây nên làm thành thói quen ngay từ những con dốc đồi thấp, để khi lên núi cao nó tự động.
- Hơi khuỵu gối trước khi bước, giữ gối chùng suốt chặng xuống, không bao giờ khoá gối thẳng.
- Ngả người hơi về trước, trọng tâm nằm trên bàn chân; ngả người ra sau là nguyên nhân hàng đầu của trượt chổng mông.
- Bước ngắn, tìm bậc thấp: thà bước hai bậc nhỏ ở mép đường còn hơn một bậc cao ở giữa.
- Đặt cả bàn chân phẳng xuống trên đất cứng; trên đất mềm hoặc cỏ dốc thì tiếp đất bằng gót và ấn nhẹ cho gót lún tạo bậc.
- Trên dốc rất đứng, đi theo đường chéo zíc zắc thay vì lao thẳng xuống, hoặc xoay người nghiêng bước ngang.
- Giữ tay hơi dang để thăng bằng, mắt nhìn trước hai ba bước để chọn chỗ đặt chân tiếp theo.
- Khi gặp bậc đá quá cao, ngồi xuống, chống tay và trượt chân xuống thay vì nhảy.
Đi xuống đúng cách nghe khá êm: tiếng bước chân nhẹ, không thình thịch. Nếu bạn nghe mỗi bước dội lên một tiếng rõ, đó là gối đang nhận lực mà không được đệm. Một cách tập đơn giản là xuống cầu thang ở nhà với yêu cầu không phát ra tiếng: muốn vậy bạn buộc phải chùng gối, bước ngắn và đặt chân nhẹ, đúng những gì đường núi cần. Tập vài tuần trước chuyến đi, cơ đùi cũng quen dần với kiểu hãm lực này.
Buộc giày và chăm bàn chân trước khi xuống
Buộc lại tại điểm cao nhất. Trước khi bắt đầu đường xuống, ngồi buộc lại dây giày. Nới phần mu bàn chân vừa đủ, nhưng siết chặt phần cổ chân và lỗ móc trên cùng để gót bám vào lưng giày, bàn chân không trượt về phía mũi.
Dùng nút khoá gót. Ở lỗ móc gần cổ chân, quấn dây hai lần quanh nhau rồi mới đi tiếp lên trên. Vòng quấn kép này giữ phần dưới không bị lỏng ra khi bạn siết phần cổ, giúp hai vùng có độ chặt khác nhau.
Cắt móng chân trước chuyến đi. Móng dài chạm mũi giày suốt đường xuống là lý do của móng bầm tím, thậm chí bong móng. Cắt ngắn, giũa bằng trước ngày đi một hai hôm.
Thử giày trên dốc ở nhà. Đứng trên một mặt dốc xuống, nếu ngón chân đã chạm mũi giày khi buộc chặt thì giày quá ngắn cho đường núi, nên đổi trước chuyến đi.
Kiểm tra lại sau mỗi chặng. Dây giày giãn dần khi ướt và khi đi nhiều. Mỗi lần nghỉ dài, xem lại độ chặt và sờ những chỗ nóng rát để dán băng trước khi phồng rộp.
Gậy chống trên đường xuống: chỉnh và dùng thế nào
Gậy leo núi chia bớt một phần lực khỏi chân và tạo thêm điểm tựa trên đường trơn. Nhưng cách dùng khi xuống khác hẳn khi lên.
| Việc | Khi lên dốc | Khi xuống dốc |
|---|---|---|
| Độ dài | Ngắn hơn bình thường | Dài hơn bình thường vài nấc |
| Vị trí cắm | Ngang hoặc sau bàn chân trước | Trước mặt, thấp hơn chỗ sắp đặt chân |
| Thứ tự | Gậy và chân xen kẽ tự nhiên | Cắm gậy trước, rồi mới bước xuống |
| Dây đeo cổ tay | Có thể dùng để đẩy | Tháo ra trên đá dốc để ngã không vướng tay |
| Đoạn cần dùng tay bám | Thu gậy, cài vào balo | Thu gậy, cài vào balo |
Một gậy vẫn có ích hơn không có gậy nào. Nếu không mang gậy, một cành cây khô chắc, cao ngang ngực có thể dùng tạm, miễn là bạn đã ấn thử độ bền trước khi dồn sức. Trên đoạn đá cần dùng tay, gậy thành vật cản; thu gọn trước khi vào đoạn đó.
Nhịp xuống, nghỉ và ăn uống trên đường xuống dài
Nghỉ ngắn đều đặn. Đường xuống làm cơ đùi mỏi theo kiểu khác lúc lên: bạn không thở dốc nên dễ quên nghỉ. Cứ khoảng ba mươi đến bốn mươi phút, dừng một hai phút để đùi được thả lỏng, lắc nhẹ hai chân.
Ăn trước khi đói. Cuối ngày, đường trong máu thấp làm chân run và mắt kém tập trung, đúng lúc đường xuống cần chú ý nhất. Ăn một nắm đồ ngọt hoặc bánh ngay khi rời đỉnh và giữa đường xuống.
Uống đủ dù không khát. Xuống dốc ít ra mồ hôi hơn lúc lên nên nhiều người không thấy khát, nhưng cơ thể vẫn thiếu nước từ buổi sáng. Thiếu nước làm chuột rút đùi và bắp chân dễ đến hơn.
Đổi chân dẫn trên bậc cao. Nếu luôn bước xuống bằng một chân trước, chân kia phải gánh phần hãm nhiều hơn. Thỉnh thoảng đổi chân dẫn để hai bên chia nhau.
Giữ nhịp đều thay vì nhanh chậm thất thường. Đi nhanh ở đoạn dễ rồi khựng lại ở đoạn khó làm cơ phải hãm gấp nhiều lần. Một nhịp đều, hơi chậm, ít tốn sức và ít rủi ro hơn.
Tình huống giả định: đường xuống dài sau khi rời đỉnh
Nhóm rời đỉnh lúc gần trưa, còn khoảng bốn tiếng đường xuống qua dốc đá rồi rừng ẩm. Một thành viên đã thấy nhói ở gối phải từ những bậc đá đầu tiên. Người dẫn cho nhóm dừng ở chỗ bằng đầu tiên, đề nghị người này buộc lại giày, nới gậy dài thêm, đi ngay sau người dẫn để được chỉ chỗ đặt chân.
Người dẫn chọn đi chéo trên những đoạn cỏ dốc, đi mép đường mòn nơi bậc thấp hơn, đến bậc cao thì quay mặt vào dốc, chống tay bước xuống. Nhịp xuống chậm hơn mọi người muốn, nhưng cả nhóm vẫn kịp ra khỏi rừng trước khi trời tối. Người đau gối về được đến nơi, hôm sau đùi mỏi nhưng gối không sưng.
Nếu người đó cứ cố theo nhịp chung với chân thẳng, rất có thể đến giữa rừng thì gối không gập được nữa, và cả nhóm phải chia đồ, dìu nhau trong bóng tối. Phát hiện sớm và đổi cách đi sớm là cách giữ an toàn cho cả nhóm.
Sai lầm hay gặp trên đường xuống
Đa số chấn thương đường xuống đến từ những thói quen nhỏ lặp đi lặp lại hàng nghìn lần.
- Chạy xuống dốc vì thấy nhẹ người và muốn về nhanh, đến đoạn trơn thì không kịp phanh.
- Ngả người ra sau vì sợ, trọng tâm rời khỏi bàn chân, trượt ngã ngửa.
- Vịn vào cành cây nhỏ, dây leo hoặc tảng đá chưa thử, chúng bung ra đúng lúc bạn dồn sức.
- Để dây giày lỏng như lúc lên, ngón chân đập vào mũi giày suốt mấy tiếng.
- Không uống nước và ăn vì nghĩ đường xuống dễ, cuối chặng hụt sức và mất tập trung.
- Đi sát người phía trước, khi người đó trượt thì cả hai cùng ngã.
- Dùng gậy với dây quấn cổ tay trên đá dốc, khi ngã gậy kẹt lại làm trật cổ tay.
Hãy coi đường xuống là nửa sau của chuyến leo chứ không phải phần thưởng. Nhiều đoàn có tai nạn sau khi đã lên đỉnh an toàn, chỉ vì đường xuống bị xem nhẹ.
An toàn: khi nào dừng lại, đổi cách đi hoặc gọi hỗ trợ
Đau gối do mỏi cơ thường âm ỉ, đỡ hơn khi nghỉ và khi đổi cách bước. Nếu đau nhói đột ngột kèm tiếng kêu, gối sưng nhanh, không đứng được trên chân đó hoặc gối bị khoá không gập duỗi được, hãy dừng, không cố đi tiếp. Báo người dẫn đường, chia đồ trong balo của người bị đau cho người khác, cho người đó đi chậm với gậy hoặc người đỡ bên cạnh, và cân nhắc liên hệ hỗ trợ nếu còn xa đường ra.
Đường xuống cũng là lúc trời bắt đầu tối và sương xuống. Nếu thấy nhịp xuống chậm hơn dự kiến, quyết định sớm: bật đèn đội đầu trước khi trời tối hẳn, gom nhóm đi sát nhau, không chia nhóm để người khoẻ về trước bỏ người yếu lại. Với người đã có vấn đề về khớp gối, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước chuyến đi về băng gối và bài tập phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đi xuống núi lại đau gối hơn lúc leo lên?
Khi xuống, cơ đùi phải vừa duỗi vừa hãm cả khối cơ thể đang muốn rơi xuống. Khi cơ mỏi, lực dư dồn thẳng vào khớp gối, nhất là khi bạn bước dài với chân thẳng và gót đập xuống mạnh.
Có nên chạy xuống dốc cho nhanh không?
Không nên với người chưa có kinh nghiệm và trên đường đá, đất trơn. Chạy làm mất khả năng phanh, chỉ một bước trượt là có thể ngã nặng. Đi đều, bước ngắn và hạ trọng tâm vẫn về kịp mà an toàn hơn nhiều.
Gậy leo núi khi xuống dốc nên chỉnh dài hay ngắn?
Chỉnh dài hơn lúc lên vài nấc để cắm được xuống thấp phía trước mà người vẫn đứng thẳng. Cắm gậy trước rồi mới bước, và tháo dây đeo cổ tay trên đoạn đá dốc để khi ngã gậy không kéo tay bạn.
Buộc dây giày thế nào để ngón chân không đau khi xuống?
Siết chặt phần cổ chân và lỗ móc trên cùng để gót bám vào lưng giày, quấn dây kép ở lỗ gần cổ chân để khoá lại. Phần mu bàn chân giữ vừa đủ, không quá chặt để máu vẫn lưu thông.
Đùi đau nhức sau khi xuống núi có sao không?
Đau nhức đùi một hai ngày sau chuyến đi là phản ứng thường gặp của cơ khi phải hãm lực nhiều. Đi lại nhẹ nhàng giúp mau đỡ. Nếu khớp gối sưng, nóng, đau tăng dần hoặc không chịu lực được thì nên đi khám.
Đeo băng gối có giúp xuống dốc đỡ đau không?
Một số người thấy dễ chịu hơn khi đeo băng gối, nhưng băng không thay được kỹ thuật bước và sức cơ đùi. Nếu đã có tiền sử đau khớp, hãy hỏi bác sĩ về loại băng phù hợp thay vì tự chọn.