TotCung.comTột Cùng
Độ cao và cơ thể

Thích nghi độ cao: lịch lên chậm, leo cao ngủ thấp và ngày nghỉ

Thích nghi độ cao cần thời gian, không ép được. Nguyên tắc leo cao ngủ thấp, mức tăng chỗ ngủ mỗi đêm, ngày nghỉ và cách xếp lịch cho chuyến núi cao đầu tiên.

A small group of Vietnamese trekkers walks slowly uphill in single file along a grassy ridge above a valley of clouds, wide shot from below, soft morning haze

Thích nghi độ cao là quá trình cơ thể tự điều chỉnh để làm việc được với không khí loãng, và cách duy nhất chắc chắn để có nó là lên chậm: trên khoảng 3.000 m, mỗi đêm chỉ nên ngủ cao hơn đêm trước chừng 300 đến 500 m, cứ ba bốn ngày thì có một ngày nghỉ, và ban ngày có thể leo cao hơn rồi xuống ngủ thấp.

Những con số trên là khuyến nghị phổ biến của các tổ chức y học vùng núi, dùng làm khung để xếp lịch. Bài này giải thích vì sao chúng có hiệu quả, đưa ra một lịch mẫu, chỉ cách dùng ngày nghỉ cho đúng và những tình huống buộc bạn phải kéo dài lịch hoặc quay về.

Cơ thể thích nghi với độ cao như thế nào

Thích nghi diễn ra theo nhiều tầng thời gian. Trong vài phút đầu, bạn thở nhanh và tim đập nhanh hơn. Trong vài ngày, thận điều chỉnh độ cân bằng của máu để cơ thể chịu được nhịp thở nhanh mà không bị chóng mặt, và lượng nước trong máu thay đổi. Sau một đến vài tuần, tuỷ xương tăng sản xuất hồng cầu, giúp máu chở được nhiều ôxy hơn.

Điều này giải thích vì sao không có “mẹo” nào thay được thời gian. Đi nhanh, khoẻ, quen núi không làm thận hay tuỷ xương làm việc nhanh hơn. Người có kinh nghiệm chỉ giỏi ở chỗ biết đọc dấu hiệu của mình và chấp nhận đi chậm.

Thích nghi cũng mất dần khi bạn về đồng bằng. Sau một hai tuần ở thấp, phần lớn lợi ích đã giảm rõ. Vì thế một chuyến núi cao năm trước không giúp bạn bỏ qua các ngày thích nghi ở chuyến năm nay. Mỗi lần lên cao là một lần cơ thể phải làm lại từ đầu, chỉ có kinh nghiệm quan sát bản thân là còn lại.

Mỗi người cũng thích nghi với tốc độ khác nhau, kể cả trong cùng một gia đình. Lịch trình của nhóm vì thế phải theo người chậm nhất, chứ không theo người khoẻ nhất.

Nguyên tắc “leo cao, ngủ thấp” hiểu cho đúng

Độ cao chỗ ngủ quan trọng hơn độ cao ban ngày. Khi ngủ, nhịp thở chậm lại, máu nghèo ôxy hơn lúc thức. Vì vậy dấu hiệu say độ cao thường nặng lên trong đêm. Đứng ở điểm cao vài giờ rồi xuống ngủ thấp hơn ít gây hại hơn ngủ hẳn ở điểm cao.

Đi dạo lên cao trong ngày nghỉ là kích thích tốt. Leo thêm vài trăm mét trong buổi sáng, ngồi chơi một lúc rồi về trại giúp cơ thể “nếm” độ cao mới mà không phải chịu cả đêm ở đó.

Mức tăng chỗ ngủ tính theo độ cao, không theo khoảng cách. Hai trại cách nhau mười cây số đường bằng không quan trọng bằng hai trại chênh nhau một nghìn mét. Khi xem lịch, luôn hỏi độ cao chỗ ngủ từng đêm.

Đường lên thường có “bậc nhảy” lớn. Có những đoạn địa hình buộc bạn lên cao nhiều trong một ngày, ví dụ từ thung lũng lên đèo. Khi đó, hãy bù bằng một ngày nghỉ trước hoặc sau đoạn ấy.

Dưới 3.000 m, nguyên tắc vẫn có ích. Ở núi Việt Nam, ngủ lại một đêm ở lưng chừng núi rồi mới lên đỉnh thường dễ chịu hơn nhiều so với lên đỉnh và về trong một ngày dài, nhất là với người mới.

Lịch mẫu cho chuyến trekking lên quanh 5.000 m

Lịch giả định dưới đây áp dụng các khuyến nghị phổ biến. Độ cao chỉ là ví dụ minh hoạ, không tương ứng với một tuyến cụ thể nào. Khi lên kế hoạch thật, hãy đặt độ cao chỗ ngủ thực tế của tuyến vào cột thứ hai và kiểm tra từng dòng.

NgàyĐộ cao chỗ ngủHoạt độngGhi chú
1Khoảng 2.800 mĐến khu dân cư vùng núi, đi dạo nhẹNgủ sớm, chấm điểm sức khoẻ tối đầu
2Khoảng 3.200 mĐi bộ nửa ngàyMức tăng khoảng 400 m
3Khoảng 3.600 mĐi bộ cả ngàyMức tăng khoảng 400 m
4Khoảng 3.600 mNgày nghỉ, đi dạo lên khoảng 4.000 m rồi vềNgày nghỉ sau ba ngày lên
5Khoảng 4.000 mĐi bộTheo dõi kỹ đêm đầu trên 4.000 m
6Khoảng 4.400 mĐi bộMức tăng khoảng 400 m
7Khoảng 4.400 mNgày nghỉ, đi dạo lên cao hơnQuyết định có lên tiếp hay không
8Khoảng 4.800 mĐi bộĐêm cao nhất của chuyến
9Khoảng 4.000 mLên điểm ngắm khoảng 5.000 m sáng sớm rồi xuốngLeo cao, ngủ thấp
10Xuống dầnRời vùng caoNgày dự phòng nên giữ lại một hai ngày

Lịch này trông chậm, nhưng chính sự chậm làm cả nhóm lên được điểm cao nhất. Một ngày dự phòng ở cuối giúp bạn không bị áp lực đi tiếp khi có người mệt hoặc thời tiết xấu.

Ngày nghỉ thích nghi nên làm gì

Ngày nghỉ không có nghĩa là nằm trong lều cả ngày. Người dẫn đường vùng núi thường gợi ý một ngày nghỉ “chủ động” như sau.

  • Ngủ dậy tự nhiên, chấm điểm sức khoẻ trước bữa sáng và so với hôm trước.
  • Đi dạo nhẹ lên cao hơn chỗ ngủ vài trăm mét, nghỉ ở đó chừng một giờ rồi xuống.
  • Ăn đủ bữa, ưu tiên món dễ tiêu có tinh bột; ăn vặt thêm nếu chán ăn bữa chính.
  • Uống nước đều trong ngày, để ý màu nước tiểu thay vì đếm số chai.
  • Phơi khô đồ ẩm, kiểm tra tất, giày, xem chân có chỗ phồng nào cần xử lý không.
  • Tránh gắng sức nặng như mang balo lớn đi xa hay chạy nhảy chụp ảnh.
  • Ngồi lại với nhóm, xem lại lịch, thống nhất ai sẽ quay đầu nếu có dấu hiệu nặng.

Một buổi tối không ai đau đầu sau ngày nghỉ là tín hiệu tốt để lên tiếp. Nếu có người vẫn đau đầu, chán ăn, hãy cân nhắc nghỉ thêm một ngày ngay tại đó thay vì kéo cả nhóm đi.

Thích nghi trước chuyến đi: chuẩn bị từ nhà

Bạn không thể thích nghi ở đồng bằng, nhưng có thể làm nhiều việc để những ngày đầu trên cao bớt nặng nề.

  1. Đến vùng núi sớm một hai ngày. Ngủ ở một khu dân cư có độ cao vừa phải trước khi bắt đầu đi bộ giúp cơ thể khởi động.
  2. Leo vài chuyến ngắn ở núi thấp hơn. Ở Việt Nam, những chuyến hơn 2.000 m trong nước là cách tốt để biết cơ thể mình phản ứng ra sao trước khi đi núi cao ở nước ngoài.
  3. Ghi lại lịch sử của bản thân. Lần nào từng đau đầu, ở độ cao bao nhiêu, sau mấy giờ. Thông tin này giúp người dẫn đường xếp nhịp phù hợp.
  4. Đến chân núi trong trạng thái khoẻ. Thiếu ngủ vì chuyến bay đêm, cảm cúm hay mệt mỏi kéo dài làm những ngày đầu khó hơn nhiều.
  5. Hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền. Bệnh tim, phổi, huyết áp hay đang mang thai cần được tư vấn riêng, vì chỉ bác sĩ mới quyết định được bạn có nên lên cao hay không.
  6. Chọn tuyến có lịch thích nghi rõ ràng. Hỏi trước độ cao chỗ ngủ từng đêm; lịch nào lên quá nhanh mà không có ngày nghỉ thì nên đổi.

Câu hỏi đáng hỏi người dẫn đường trước khi đặt chuyến: “Nếu một người trong nhóm cần nghỉ thêm hoặc phải xuống, đoàn xử lý thế nào?” Một câu trả lời rõ ràng nói lên rất nhiều về sự chuyên nghiệp.

Tình huống giả định: hai nhóm, cùng một tuyến, hai kết cục

Hai nhóm bạn cùng đặt một tuyến trekking ở vùng núi cao nước ngoài, điểm cao nhất quanh 5.000 m. Nhóm thứ nhất muốn tiết kiệm ngày phép nên rút lịch từ mười ngày xuống bảy, bỏ hai ngày nghỉ và gộp hai chặng ở giữa. Nhóm thứ hai giữ nguyên lịch, chấp nhận về muộn hơn ba ngày.

Tới đêm thứ năm, nhóm thứ nhất đã ngủ ở độ cao mà nhóm thứ hai phải tới đêm thứ bảy mới chạm. Hai trong bốn người đau đầu, một người nôn trong đêm. Sáng hôm sau, cả nhóm phải đưa người nôn xuống thấp, mất hai ngày đi lại; cuối cùng chỉ một người lên được điểm cao nhất. Nhóm thứ hai có một người đau đầu nhẹ ở đêm thứ ba, được nghỉ thêm nửa ngày rồi đi tiếp; cả bốn người cùng lên điểm ngắm cao nhất trong buổi sáng trời quang.

Câu chuyện giả định này lặp lại rất thường trên các tuyến núi cao: những ngày “tiết kiệm” được ở đầu chuyến thường bị trả lại ở cuối chuyến, kèm theo rủi ro sức khoẻ. Khi phải cắt lịch, hãy cắt mục tiêu (dừng ở điểm thấp hơn) chứ đừng cắt ngày nghỉ thích nghi.

Một lưu ý khác: lịch trong tờ giới thiệu tuyến thường được viết cho điều kiện thuận lợi. Hãy tự cộng thêm ít nhất một ngày dự phòng, và hỏi rõ chỗ ngủ đêm nào có thể ở lại thêm nếu cần.

Khi nào kéo dài lịch, khi nào quay về

Lịch trình chỉ là dự định; cơ thể và thời tiết mới là thứ quyết định. Bảng dưới đây giúp nhóm thống nhất trước những lựa chọn khó.

Tình huốngQuyết định hợp lý
Một người đau đầu nhẹ, ăn được, ngủ đượcNghỉ thêm một ngày tại chỗ, theo dõi sáng hôm sau
Dấu hiệu không giảm sau một ngày nghỉNgười đó xuống thấp hơn có người đi kèm; nhóm cân nhắc cùng xuống
Nôn nhiều, mệt lả, không giữ được nướcXuống ngay, báo người dẫn đường, liên hệ đội hỗ trợ
Đi loạng choạng, nói lẫn, khó thở khi nằm nghỉXuống ngay kể cả ban đêm, gọi hỗ trợ cứu hộ
Thời tiết xấu khiến phải dồn hai chặng làm mộtKhông dồn; chờ thời tiết hoặc rút ngắn mục tiêu
Đã dùng hết ngày dự phòngChấp nhận dừng ở điểm thấp hơn kế hoạch

Quay về không phải là thất bại. Ngọn núi vẫn còn đó cho lần sau; còn một quyết định cố lên trong lúc cơ thể đang báo động có thể biến chuyến đi đẹp thành một cuộc cứu hộ.

Câu hỏi thường gặp

Thích nghi độ cao mất bao lâu?

Những điều chỉnh đầu tiên diễn ra trong vài ngày, còn việc tăng hồng cầu cần một đến vài tuần. Với chuyến trekking thông thường, lịch lên chậm có ngày nghỉ đủ để phần lớn người đi bộ được an toàn ở khoảng 4.000 đến 5.000 m.

Mỗi ngày nên lên cao thêm bao nhiêu mét?

Khuyến nghị phổ biến là trên khoảng 3.000 m, chỗ ngủ mỗi đêm không cao hơn đêm trước quá 300 đến 500 m. Ban ngày có thể đi cao hơn, miễn là xuống ngủ ở mức phù hợp.

Leo cao ngủ thấp nghĩa là gì?

Đó là cách ban ngày đi lên một điểm cao hơn, ở đó một lúc, rồi quay xuống ngủ ở chỗ thấp hơn. Cơ thể được kích thích bởi độ cao mới nhưng tránh được việc chịu cả đêm ở đó, khi dấu hiệu say độ cao dễ nặng lên.

Đã từng leo núi cao năm ngoái thì năm nay có cần thích nghi lại không?

Có. Lợi ích thích nghi mất dần sau một hai tuần ở đồng bằng. Kinh nghiệm giúp bạn biết đọc cơ thể mình, nhưng lịch lên chậm và ngày nghỉ vẫn phải giữ nguyên như lần đầu.

Leo núi ở Việt Nam có cần ngày thích nghi không?

Núi Việt Nam đều dưới 3.200 m nên phần lớn không cần ngày nghỉ riêng. Tuy vậy, ngủ lại lưng chừng núi trước khi lên đỉnh giúp chuyến đi nhẹ hơn và giảm đau đầu ở người nhạy với độ cao.

Người lớn tuổi thích nghi chậm hơn người trẻ không?

Tuổi tác không phải yếu tố quyết định duy nhất; nhiều người lớn tuổi thích nghi tốt. Điều cần chú ý là bệnh nền đi kèm. Người lớn tuổi nên khám sức khoẻ và hỏi bác sĩ trước khi đi núi cao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138