Theo quy tắc ước lượng phổ biến, cứ lên cao 100 m thì nhiệt độ không khí giảm trung bình khoảng 0,6 đến 0,65 độ C; lên cao 1.000 m tương đương lạnh đi khoảng 6 độ. Gió trên sống núi còn làm cảm giác lạnh giảm thêm vài độ nữa.
Biết quy tắc này, bạn có thể tự ước lượng nhiệt độ trên đỉnh từ dự báo ở khu dân cư dưới chân núi, chuẩn bị đủ lớp áo và tránh tình trạng xuất phát trong áo phông rồi run cầm cập ở điểm cao nhất. Bài viết đi từ nguyên lý tới ví dụ tính cụ thể và những sai lầm hay khiến người leo bị lạnh.
Vì sao càng lên cao càng lạnh
Nhiều người nghĩ lên cao là gần mặt trời hơn nên phải nóng hơn. Thực tế, khoảng cách vài nghìn mét chẳng đáng gì so với khoảng cách tới mặt trời. Thứ làm nóng không khí sát mặt đất chủ yếu là mặt đất: ánh nắng làm nóng đất đá, rồi đất đá toả nhiệt lên lớp không khí phía trên. Càng xa nguồn nhiệt ấy, không khí càng ít được sưởi.
Lý do thứ hai nằm ở áp suất. Khi một khối khí bốc lên cao, áp suất xung quanh giảm, khối khí giãn nở và tự lạnh đi, giống như bình xịt lạnh tay khi bạn xịt liên tục. Ngược lại, khối khí đi xuống bị nén lại và ấm lên. Đó là lý do có những luồng gió khô nóng thổi xuống sườn núi khuất gió.
Không khí loãng trên cao cũng giữ nhiệt kém. Ban ngày nắng có thể làm da bạn thấy rát, nhưng chỉ cần một đám mây che qua hay bạn bước vào bóng râm, cảm giác lạnh ập tới ngay. Ban đêm, mặt đất trên cao mất nhiệt rất nhanh, nhất là khi trời quang. Biên độ nhiệt giữa trưa và rạng sáng trên núi vì thế thường lớn hơn ở đồng bằng nhiều.
Quy tắc ước lượng: mức giảm theo từng loại không khí
Tốc độ giảm nhiệt độ theo độ cao không cố định. Người làm khí tượng phân biệt vài trường hợp; với người leo núi, chỉ cần nhớ các mức gần đúng dưới đây.
| Trường hợp | Giảm khoảng mỗi 100 m | Khi nào gặp |
|---|---|---|
| Trung bình chung của khí quyển | 0,6 – 0,65 °C | Dùng để ước lượng hằng ngày khi không có thông tin khác |
| Khối khí khô bốc lên | Khoảng 1 °C | Ngày nắng khô, gió thổi lên sườn núi |
| Khối khí ẩm, đang tạo mây | Khoảng 0,5 °C | Ngày nhiều mây, có mưa phùn hoặc sương mù trên sườn |
| Đêm quang, lặng gió | Có thể ngược lại | Khí lạnh trôi xuống đọng ở thung lũng, lưng chừng núi đôi khi ấm hơn đáy |
Các mức này cũng giải thích vì sao sườn đón gió ẩm thường mát và nhiều mây, còn sườn bên kia núi lại khô và nóng hơn ở cùng độ cao: khối khí lên núi lạnh đi chậm vì đang ngưng tụ hơi nước thành mây, rồi khi xuống phía bên kia, nó đã khô nên nóng lên nhanh. Hiện tượng ở dòng cuối gọi là nghịch nhiệt. Nó giải thích vì sao sương muối thường xuất hiện ở thung lũng, lòng chảo thấp hơn là trên sườn đồi. Khi chọn chỗ dựng lều qua đêm, tránh vũng trũng thấp nhất; một bậc đất hơi cao hơn ở sườn thường ít lạnh và ít đọng sương hơn.
Ví dụ tính nhiệt độ trên đỉnh từ dự báo dưới chân núi
Giả sử dự báo cho khu dân cư ở độ cao khoảng 1.000 m là 18 độ C lúc sáu giờ sáng, và bạn định lên đỉnh Fansipan 3.143 m. Cách ước lượng như sau.
- Tính chênh lệch độ cao. 3.143 m trừ 1.000 m, được khoảng 2.140 m, tức hơn hai mươi mốt lần 100 m.
- Nhân với mức giảm trung bình. Lấy 21 nhân 0,65 được khoảng 14 độ. Nhiệt độ trên đỉnh lúc đó vào khoảng 18 trừ 14, tức chừng 4 độ C.
- Cộng thêm yếu tố gió. Nếu trên đỉnh có gió vừa, cảm giác lạnh có thể xuống quanh 0 độ C hoặc thấp hơn.
- Tính tới mưa, sương. Mây mù làm ướt áo; áo ướt mất khả năng giữ ấm và khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn rất nhiều so với áo khô.
- Tính tới giờ đứng trên đỉnh. Nếu bạn tới đỉnh lúc rạng sáng thay vì giữa trưa, nhiệt độ còn thấp hơn ước lượng.
- Đối chiếu với dự báo vùng núi. Nếu có dự báo riêng cho độ cao đỉnh, ưu tiên con số đó; phép tính chỉ là để kiểm tra chéo.
Phép tính trên giải thích vì sao người đi núi Tây Bắc mùa đông vẫn mang áo lông vũ mỏng dù dưới khu dân cư trời chỉ se lạnh. Sai lệch vài độ không quan trọng; điều quan trọng là bạn biết chắc trên đỉnh sẽ lạnh hơn rõ rệt và chuẩn bị cho trường hợp xấu.
Gió làm lạnh thêm bao nhiêu
Gió thổi bay lớp không khí ấm mỏng bao quanh da, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Các giá trị dưới đây tính gần đúng theo công thức cảm giác lạnh do gió được dùng phổ biến trong dự báo thời tiết, làm tròn tới độ.
| Nhiệt độ không khí | Gió khoảng 20 km/h | Gió khoảng 40 km/h |
|---|---|---|
| 10 °C | Cảm giác khoảng 7 °C | Cảm giác khoảng 6 °C |
| 5 °C | Cảm giác khoảng 1 °C | Cảm giác khoảng −1 °C |
| 0 °C | Cảm giác khoảng −5 °C | Cảm giác khoảng −7 °C |
Gió khoảng 20 km/h là mức làm cờ lau phất mạnh, cành cây nhỏ lay liên tục; 40 km/h khiến bạn phải nghiêng người khi đi trên sống núi trống. Bàn tay, tai và mũi là những chỗ mất nhiệt nhanh nhất khi đứng trong gió, nên găng tay mỏng và mũ trùm tai thường đáng giá hơn một chiếc áo dày thêm. Người gầy, trẻ nhỏ và người đang đói cảm nhận cái lạnh nhanh hơn người khác trong cùng một cơn gió. Khi gặp gió mạnh, đứng nghỉ ở phía khuất gió của tảng đá thay vì ngay trên sống núi, và mặc áo gió trước khi thấy lạnh chứ không đợi run mới mặc.
Kế hoạch lớp áo cho một ngày leo từ chân lên đỉnh
Thay vì mang một chiếc áo thật dày, người leo núi mặc nhiều lớp mỏng và thay đổi theo độ cao, giờ trong ngày và mức gắng sức. Bảng dưới đây là ví dụ cho một ngày leo mùa đông ở núi Tây Bắc, khi dưới chân se lạnh còn trên đỉnh gần 0 độ.
| Thời điểm | Điều kiện thường gặp | Lớp áo nên mặc | Để ở ngăn trên balo |
|---|---|---|---|
| Rời trại lúc rạng sáng | Lạnh, ẩm, chưa vận động | Áo thun giữ nhiệt, áo nỉ mỏng, mũ len | Áo gió, găng tay |
| Leo trong rừng 30 phút sau | Người nóng lên, đổ mồ hôi | Cởi áo nỉ, chỉ còn áo thun dài tay | Áo nỉ, áo gió |
| Ra khỏi tán rừng lên sống núi | Gió mạnh, có thể mưa phùn | Mặc lại áo nỉ và áo gió trước khi bước ra | Áo lông vũ mỏng, găng tay |
| Đứng trên đỉnh nghỉ, chụp ảnh | Lạnh nhất trong ngày | Thêm áo lông vũ mỏng, găng tay, mũ | Đồ ăn ngọt, nước ấm |
| Xuống dốc | Ấm dần, ít gắng sức hơn lúc lên | Bớt dần lớp theo độ cao | Áo gió phòng mưa |
Nguyên tắc chung: hơi lạnh khi bắt đầu đi là đúng, vì sau mười lăm phút cơ thể sẽ nóng lên. Mặc thêm ngay khi dừng nghỉ, cởi bớt trước khi đổ mồ hôi. Áo bông dày bằng cotton thấm nước và lâu khô nên không hợp với leo núi; vải giữ nhiệt tổng hợp hoặc len mỏng giữ ấm tốt hơn khi ẩm.
Tình huống giả định: xuất phát trong nắng, tới đỉnh trong sương
Một nhóm bạn rời trại lúc năm giờ sáng. Dưới rừng trời lặng, ai cũng nóng người sau nửa giờ leo nên cởi bớt áo, chỉ còn áo thun dài tay. Khoảng chín giờ, nhóm ra khỏi tán rừng lên sống núi trống; mây từ thung lũng trào lên, gió bắt đầu thổi, mưa phùn li ti bám trên tóc. Mười lăm phút sau, một bạn bắt đầu run, ngón tay tê không kéo được khoá áo.
Trưởng nhóm cho cả nhóm dừng ở chỗ khuất sau một mỏm đá, yêu cầu mọi người mặc ngay lớp giữ nhiệt và áo khoác chống gió, đội mũ len, ăn một chút đồ ngọt. Bạn bị run được hai người đứng chắn gió, thay áo trong đã ẩm mồ hôi bằng áo khô từ túi chống nước. Sau khi ấm lại, nhóm thống nhất đi tiếp với nhịp vừa phải để giữ nhiệt nhưng không đổ mồ hôi.
Sai lầm ban đầu không phải là cởi áo, mà là cất lớp ấm quá sâu trong balo và không tính trước việc sẽ lên vùng trống gió. Người có kinh nghiệm luôn để áo gió và mũ len ở ngăn trên cùng, và mặc thêm ngay ở mép rừng trước khi bước ra sống núi.
Sai lầm hay gặp và khi nào lạnh trở thành nguy hiểm
Lạnh trên núi ít khi đến đột ngột; nó tích luỹ qua những lựa chọn nhỏ. Những thói quen dưới đây là nguyên nhân phổ biến khiến người leo bị lạnh quá mức.
- Chỉ xem dự báo nhiệt độ của thành phố gần nhất mà không tính chênh lệch độ cao.
- Mặc áo bông dày để leo, đổ mồ hôi ướt áo trong rồi lạnh khi dừng nghỉ.
- Để áo khoác, găng tay dưới đáy balo, phải dỡ cả balo mới lấy được.
- Ngồi nghỉ lâu trên đá ướt hoặc ngay giữa luồng gió.
- Coi thường mưa phùn mùa đông vì “chỉ ướt nhẹ”.
- Ăn uống quá ít trong ngày, cơ thể không đủ năng lượng tự sinh nhiệt.
Khi một người run không ngừng dù đã mặc thêm áo, nói chậm, vụng về, đi lảo đảo hoặc bỗng nhiên thôi run nhưng lơ mơ, đó là dấu hiệu hạ thân nhiệt đang nặng dần. Lúc này cần tìm chỗ khuất gió, thay đồ khô, cách người bệnh khỏi mặt đất lạnh, ủ ấm và gọi hỗ trợ; nếu người đó vẫn tỉnh và nuốt được, cho uống nước ấm có đường. Đừng tiếp tục lên đỉnh; việc của cả nhóm lúc này là đưa người đó xuống chỗ thấp, kín gió và ấm hơn càng sớm càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Lên cao 1.000 m thì nhiệt độ giảm bao nhiêu?
Theo quy tắc ước lượng phổ biến, lên cao 1.000 m nhiệt độ giảm trung bình khoảng 6 đến 6,5 độ C. Ngày khô, nắng có thể giảm nhanh hơn, ngày ẩm nhiều mây giảm chậm hơn; gió còn làm cảm giác lạnh hơn nữa.
Trên đỉnh Fansipan lạnh hơn Sa Pa bao nhiêu độ?
Đỉnh Fansipan cao 3.143 m, cao hơn khu trung tâm Sa Pa khoảng một nghìn rưỡi mét, nên thường lạnh hơn chừng 9 đến 10 độ theo cách ước lượng trung bình. Thực tế còn tuỳ gió, mây và giờ bạn có mặt trên đỉnh.
Vì sao lên cao gần mặt trời hơn mà lại lạnh hơn?
Vì không khí sát mặt đất được sưởi chủ yếu bởi mặt đất hấp thụ nắng, không phải trực tiếp bởi mặt trời. Lên cao xa nguồn nhiệt đó và không khí giãn nở do áp suất thấp, nên nhiệt độ giảm.
Gió làm cảm giác lạnh hơn thật hay chỉ là cảm giác?
Gió không làm nhiệt độ không khí thấp đi, nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn thật sự. Da ướt, áo mỏng trong gió có thể khiến bạn bị lạnh nguy hiểm dù nhiệt kế vẫn chỉ trên 0 độ.
Có cách nào biết trước nhiệt độ trên đỉnh núi không?
Bạn có thể tìm dự báo dành riêng cho vùng núi theo độ cao, hoặc tự ước lượng từ dự báo khu dân cư dưới chân bằng cách lấy chênh lệch độ cao nhân với khoảng 0,65 độ cho mỗi 100 m, rồi trừ thêm cho gió.
Thung lũng có lúc lạnh hơn sườn núi phải không?
Đúng. Đêm quang và lặng gió, không khí lạnh nặng trôi xuống đọng ở đáy thung lũng, nên đáy có thể lạnh hơn sườn. Đó là lý do sương muối hay xuất hiện ở chỗ trũng và nên tránh dựng lều ở đó.