Hạ thân nhiệt là khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn khả năng tự sinh nhiệt, khiến thân nhiệt tụt xuống dưới khoảng 35 độ C. Trên núi, nó bắt đầu bằng run, tay vụng, nói chậm; xử lý đúng là đưa người bị lạnh vào chỗ khuất gió, thay đồ khô, cách ly khỏi mặt đất, ủ ấm và gọi hỗ trợ nếu dấu hiệu không cải thiện.
Nhiều người nghĩ hạ thân nhiệt chỉ xảy ra ở núi tuyết. Thực tế, mưa phùn mùa đông trên núi Tây Bắc, một cơn dông chiều trên sống núi trống hay một đêm ngủ trong túi ngủ ẩm ướt đều đủ để gây ra nó, nhất là khi người leo đã mệt và đói. Bài này giúp bạn nhận ra từng mức, biết làm gì và không được làm gì.
Vì sao hạ thân nhiệt xảy ra cả ở núi nhiệt đới
Cơ thể giữ nhiệt độ lõi ổn định nhờ cân bằng giữa sinh nhiệt và mất nhiệt. Khi leo, cơ bắp làm việc sinh ra nhiều nhiệt nên bạn thấy nóng. Khi dừng lại, nguồn nhiệt đó giảm đột ngột, trong khi gió, mưa và áo ướt mồ hôi vẫn tiếp tục lấy nhiệt đi. Khoảng chênh lệch này, nếu kéo dài, làm thân nhiệt tụt dần.
Ba thứ cộng lại thường gặp nhất trên núi Việt Nam là ướt, gió và mệt. Nhiệt độ có thể chỉ khoảng 8 đến 10 độ C, nhưng áo ướt dẫn nhiệt nhanh hơn nhiều lần so với áo khô, gió thổi bay lớp không khí ấm sát da, còn cơ thể kiệt sức và đói thì không còn “nhiên liệu” để run sinh nhiệt. Ba yếu tố này gặp nhau đúng vào lúc khó xử lý nhất: chiều muộn, trên đường xuống, khi cả nhóm đã mệt.
Người dễ bị hơn gồm người gầy, trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người mặc đồ cotton, người ăn uống kém trong ngày và người đã uống rượu. Nhưng không ai miễn nhiễm; một người khoẻ mạnh mắc kẹt vài giờ trong mưa gió với đồ ướt vẫn có thể bị hạ thân nhiệt nặng.
Năm con đường cơ thể mất nhiệt trên núi
Dẫn truyền. Ngồi trên đá lạnh, nằm trên đất ẩm, cầm bình kim loại lạnh. Nhiệt đi thẳng từ cơ thể sang vật lạnh. Cách xử lý: luôn có tấm lót, balo hoặc tấm cách nhiệt giữa người và mặt đất.
Đối lưu do gió. Gió liên tục thay lớp không khí đã được da sưởi ấm bằng lớp không khí lạnh mới. Áo gió mỏng chặn được phần lớn tác động này, hiệu quả hơn một chiếc áo len dày không chắn gió.
Bốc hơi. Mồ hôi và nước mưa trên da bốc hơi, mang theo nhiệt. Đây là lý do áo ướt mồ hôi khi dừng nghỉ khiến bạn lạnh run nhanh đến vậy. Điều chỉnh nhịp đi và lớp áo để đổ ít mồ hôi nhất có thể.
Bức xạ. Cơ thể toả nhiệt ra không khí xung quanh, mạnh nhất từ đầu, cổ và tay khi để trần. Đêm trời quang trên núi, mất nhiệt bức xạ rất lớn; mũ len và khăn quàng cổ có giá trị lớn so với trọng lượng.
Hô hấp. Mỗi hơi thở ra mang đi hơi ấm và hơi nước. Trên cao, bạn thở nhanh hơn nên mất nhiệt qua đường này nhiều hơn. Che miệng và mũi bằng khăn mỏng khi gió lạnh giúp giữ lại một phần.
Nhận biết hạ thân nhiệt theo từng mức
Người bị hạ thân nhiệt thường không tự nhận ra vì đầu óc chậm lại cùng với cơ thể. Người đi cùng cần quan sát bốn dấu hiệu dễ nhớ: vấp ngã nhiều, nói lắp hoặc lẩm bẩm, tay vụng về, cáu gắt hoặc thờ ơ bất thường.
| Mức | Dấu hiệu thường gặp | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Nhẹ | Run rõ, da tái lạnh, tay tê, khó kéo khoá hay buộc dây; vẫn tỉnh, trả lời được | Dừng lại, che gió, thay đồ khô, thêm lớp áo, ăn uống đồ ngọt ấm, theo dõi sát |
| Vừa | Run mạnh không kiểm soát hoặc run giảm dần; nói chậm, lẫn lộn, đi loạng choạng, vấp ngã | Ủ ấm tích cực ngay tại chỗ khuất, không để tự đi tiếp, gọi hỗ trợ |
| Nặng | Ngừng run, lơ mơ hoặc bất tỉnh, thở chậm, khó bắt mạch | Xử lý thật nhẹ nhàng, giữ nằm ngang, ủ ấm, gọi cứu hộ khẩn cấp |
Dấu hiệu đáng sợ nhất là ngừng run trong khi vẫn đang lạnh. Đó không phải người bệnh đã đỡ, mà là cơ thể đã cạn sức sinh nhiệt. Ở mức nặng, mọi cử động mạnh như kéo đi, xoa bóp, bắt đứng dậy đều có thể gây rối loạn nhịp tim, vì vậy phải di chuyển người bệnh thật nhẹ nhàng.
Các bước ủ ấm tại chỗ
Mục tiêu là chặn đà mất nhiệt trước, rồi mới bổ sung nhiệt. Trình tự dưới đây áp dụng cho người còn tỉnh táo; với người lơ mơ hoặc bất tỉnh, ưu tiên gọi cứu hộ và xử lý nhẹ nhàng.
- Dừng và che chắn. Tìm chỗ khuất gió sau tảng đá, trong rừng hoặc dựng tấm bạt, lều nhanh nhất có thể.
- Cách ly khỏi mặt đất. Đặt tấm lót, balo, dây thừng cuộn hay cành cây khô dưới người bệnh trước khi làm gì khác.
- Thay đồ ướt bằng đồ khô. Làm từng phần để người bệnh không trần hoàn toàn trong gió. Nếu không có đồ khô, bọc thêm lớp chống nước bên ngoài đồ ướt.
- Bọc kín như cái kén. Túi ngủ, áo lông, chăn cứu sinh, rồi một lớp bạt ngoài cùng. Che đầu và cổ, chỉ để hở mặt.
- Bổ sung nhiệt. Đặt chai nước ấm bọc khăn ở nách, ngực, bẹn. Không đặt nước nóng trực tiếp lên da vì người lạnh rất dễ bị bỏng mà không biết.
- Cho ăn uống nếu còn tỉnh, nuốt được. Nước ấm có đường, đồ ngọt dễ ăn. Không cho người lơ mơ uống vì dễ sặc.
- Ở bên cạnh và theo dõi. Một người khoẻ nằm cùng trong túi ngủ có thể truyền thêm hơi ấm. Kiểm tra mức tỉnh táo mỗi mười lăm phút.
Khi người bệnh hết run, nói năng mạch lạc, đi lại vững vàng, nhóm mới bàn tới việc di chuyển, và luôn là đi xuống chứ không đi tiếp lên cao.
Tình huống giả định: mưa lạnh trên đường xuống
Nhóm sáu người lên đỉnh muộn hơn kế hoạch hai giờ. Trên đường xuống, trời đổ mưa phùn, gió lùa qua sống núi. Một bạn nam vốn đi nhanh bỗng tụt lại cuối đoàn, trả lời cụt lủn, hai lần trượt chân trên đoạn đá không khó. Người đi cuối gọi dừng cả nhóm, nhận thấy bạn ấy mặc áo thun cotton đã ướt sũng bên trong áo mưa, tay tê không mở được khoá balo.
Trưởng nhóm cho cả đoàn tạt vào một hốc đá khuất gió cách đó vài chục mét. Hai người dựng tấm bạt che, một người trải tấm cách nhiệt, hai người giúp bạn ấy thay áo khô từ túi chống nước, mặc thêm áo lông của người khác, đội mũ, rồi chui vào túi ngủ. Một người đun nước bằng bếp nhỏ, pha nước ấm có đường. Sau khoảng nửa giờ, bạn ấy hết run mạnh, nói chuyện bình thường.
Nhóm quyết định không cố về tới điểm đón trong ngày mà đi xuống chậm tới trại gần nhất, có người đi kèm sát bên bạn bị lạnh. Họ cũng nhắn thông tin vị trí và tình trạng cho ban quản lý khu vực khi bắt được sóng. Điều cứu cả nhóm ở đây là phát hiện sớm từ người đi cuối và việc mang đủ đồ khô trong túi chống nước.
Danh sách phòng ngừa trước và trong chuyến leo
Phòng hạ thân nhiệt rẻ hơn rất nhiều so với xử lý nó. Kiểm tra những mục dưới đây trước khi rời chân núi.
- Một bộ đồ khô hoàn chỉnh gồm áo trong, tất, mũ, đựng trong túi chống nước riêng, chỉ dùng khi cần.
- Áo khoác chống gió và chống mưa để ở ngăn trên cùng của balo.
- Không mặc đồ cotton làm lớp sát da; chọn vải tổng hợp hoặc len mỏng.
- Mũ len, găng tay, khăn cổ, kể cả khi dưới chân núi trời ấm.
- Tấm cách nhiệt nhỏ hoặc tấm lót ngồi, chăn cứu sinh mỏng cho mỗi người.
- Đồ ăn vặt giàu năng lượng dễ lấy, ăn đều đặn mỗi giờ.
- Giờ quay đầu rõ ràng để không bị kẹt trên sống núi khi trời tối.
- Bếp nhỏ và nồi để đun nước ấm nếu tuyến có đoạn trống gió dài.
Thói quen tốt nhất là mặc thêm áo trước khi lạnh, ăn trước khi đói, và nghỉ ở chỗ khuất gió thay vì ngồi ngay trên đỉnh lộng gió. Trước mỗi lần nghỉ dài, người trưởng nhóm nên nhắc cả đoàn mặc thêm một lớp ngay khi vừa dừng, đừng đợi tới lúc thấy lạnh. Cuối ngày, dành vài phút phơi hoặc ủ khô tất và áo trong bằng hơi ấm cơ thể trong túi ngủ, để sáng hôm sau không phải mặc lại đồ ẩm.
Việc không nên làm và lúc phải gọi hỗ trợ
Nhiều mẹo dân gian khiến tình trạng tệ hơn. Bảng dưới đây gom các việc hay làm sai và điều nên làm thay thế.
| Không nên | Vì sao | Nên làm |
|---|---|---|
| Cho uống rượu để làm ấm | Rượu làm giãn mạch ngoài da, mất nhiệt nhanh hơn và che dấu hiệu lú lẫn | Nước ấm có đường |
| Chà xát mạnh chân tay | Đẩy máu lạnh từ ngoài vào lõi, có thể gây rối loạn nhịp tim ở người nặng | Bọc kín, đặt nguồn ấm ở thân mình |
| Hơ lửa hoặc đặt nước nóng sát da | Người lạnh mất cảm giác, rất dễ bỏng | Bọc chai ấm trong khăn |
| Bắt người bệnh tự đi tiếp cho ấm người | Người vừa và nặng dễ ngã, kiệt sức thêm | Ủ ấm tại chỗ tới khi hồi lại |
| Để người bệnh một mình chờ cứu | Tình trạng có thể xấu đi nhanh mà không ai biết | Luôn có người ở cạnh |
Gọi cứu hộ hoặc ban quản lý khu vực ngay khi người bệnh có dấu hiệu từ mức vừa trở lên, khi đã ủ ấm nửa giờ mà không cải thiện, hoặc khi nhóm không đủ đồ khô và chỗ trú để xử lý. Khi gọi, nói rõ vị trí, số người, tình trạng người bệnh và thời tiết hiện tại.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam leo núi có bị hạ thân nhiệt không?
Có. Núi cao Tây Bắc mùa đông có thể xuống gần hoặc dưới 0 độ, và ngay cả ở nhiệt độ 10 độ C, mưa gió cộng với áo ướt và mệt mỏi đủ gây hạ thân nhiệt. Phần lớn ca xảy ra khi người leo bị ướt mà không có đồ khô thay.
Dấu hiệu sớm nhất của hạ thân nhiệt là gì?
Run rõ, tay tê, khó làm những việc cần khéo léo như kéo khoá hay buộc dây giày, kèm nói chậm hoặc cáu gắt bất thường. Người đi cùng thường nhận ra sớm hơn chính người bị lạnh.
Ngừng run có phải là đã hết lạnh không?
Không nhất thiết. Nếu người đó vẫn lạnh, lơ mơ, đi đứng không vững mà lại ngừng run, đó có thể là dấu hiệu hạ thân nhiệt đã nặng. Cần ủ ấm, xử lý nhẹ nhàng và gọi hỗ trợ ngay.
Có nên cho người bị lạnh uống rượu cho ấm không?
Không. Rượu tạo cảm giác ấm ngoài da nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và khiến khó nhận ra dấu hiệu lú lẫn. Nước ấm có đường là lựa chọn đúng cho người còn tỉnh.
Chăn cứu sinh mỏng có thực sự giữ ấm không?
Chăn cứu sinh chặn gió và hơi ẩm, phản lại một phần nhiệt toả ra, nên rất có ích khi bọc ngoài cùng. Nó hiệu quả nhất khi kết hợp với đồ khô và tấm cách nhiệt dưới người, không thay được túi ngủ.
Mặc áo cotton leo núi có sao không?
Áo cotton thấm mồ hôi và nước mưa, lâu khô và mất gần hết khả năng giữ ấm khi ướt. Ngày nắng ở núi thấp thì không sao, nhưng với núi cao, mùa lạnh hay mùa mưa, nên chọn vải tổng hợp hoặc len mỏng.