Gặp sương mù dày trên núi, hãy rút ngắn khoảng cách để luôn nhìn thấy người phía trước, đi chậm lại, và chỉ đi tiếp khi lối mòn còn rõ dưới chân và có người nắm chắc tuyến; nếu lối mờ hoặc đang ở sống núi hẹp sát vực, đứng chờ ở chỗ an toàn hoặc quay lại theo đúng lối cũ. Đừng cố đi nhanh cho kịp giờ, vì trong sương mù lỗi rẽ nhầm một lần có thể đưa cả nhóm sang sườn khác.
Sương mù trên núi không chỉ là chuyện tầm nhìn. Nó làm quần áo ướt dần dù không mưa, làm đá trơn, che mép vực và bóp méo cảm giác khoảng cách. Phần dưới giúp bạn phân biệt những loại sương hay gặp, chọn đi hay chờ, tổ chức đội hình khi không thấy xa quá vài chục bước, và nhận biết lúc cái lạnh ẩm bắt đầu nguy hiểm.
Sương mù trên núi hình thành thế nào và vì sao khó lường
Phần lớn sương mù bạn gặp trên núi thật ra là mây. Khi không khí ẩm bị gió đẩy lên theo sườn núi, nó lạnh đi, hơi nước ngưng thành những giọt li ti lơ lửng. Từ dưới thung nhìn lên, bạn thấy một dải mây ôm sườn; khi ở trong đó, bạn thấy sương mù dày đặc. Vì vậy sương có thể ập tới trong vài phút khi gió đổi hướng, và cũng có thể tan nhanh khi bạn lên cao hơn tầng mây.
Loại thứ hai hay gặp vào sáng sớm mùa lạnh ở thung lũng: không khí sát mặt đất lạnh đi qua đêm, sương đọng dưới thấp rồi tan dần khi nắng lên. Loại này thường dễ đoán hơn, ít khi kéo dài cả ngày.
Điều làm sương mù trên núi khó lường là nó thay đổi theo từng sườn. Sườn đón gió ẩm có thể chìm trong sương cả ngày trong khi sườn bên kia nắng ráo. Ở nhiều cung núi cao phía Bắc, nhóm leo có thể đi trong sương từ giữa buổi đến chiều trong mùa ẩm. Vì vậy hãy xem sương mù là điều kiện bình thường cần chuẩn bị trước, chứ không phải sự cố hiếm.
Đi tiếp, đứng chờ hay quay lại
Quyết định phụ thuộc vào ba thứ: lối mòn rõ tới đâu, địa hình xung quanh có nguy hiểm không, và nhóm còn bao nhiêu thời gian, sức lực. Bảng dưới gom các tổ hợp hay gặp.
| Tình huống | Quyết định gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lối mòn rõ, rừng hai bên, người dẫn đường quen tuyến | Đi tiếp, chậm hơn | Rút khoảng cách, đếm người ở mỗi chỗ dừng |
| Lối mòn rõ nhưng sắp vào sống núi hẹp, có vực hai bên | Đứng chờ ở đầu sống một lúc | Sương do mây thường lên xuống từng đợt, có thể thưa đi |
| Lối mòn mờ, đồi cỏ trống, không thấy dấu đánh tuyến | Dừng, không đi tiếp khi chưa thấy dấu kế tiếp | Cử một người đi thử vài chục bước trong tầm nghe, có dây nối liên lạc bằng giọng |
| Đã đi quá lâu so với dự tính, cảm giác đi vòng | Quay lại điểm chắc chắn cuối cùng | Đừng thử lối tắt cắt ngang sườn |
| Người trong nhóm run, ướt sũng, chậm hẳn lại | Ưu tiên giữ ấm, xuống thấp theo lối đã biết | Đây là dấu hiệu lạnh nguy hiểm, không phải mệt thường |
| Còn dưới hai giờ trời sáng, sương không tan | Quay lại hoặc về điểm trú gần nhất | Sương cộng bóng tối làm tầm nhìn gần như bằng không |
Một mẹo hữu ích: trước khi bước vào đoạn trống, hãy ghi nhớ hoặc chụp lại hướng đi bằng ứng dụng la bàn khi trời còn quang. Khi sương ập xuống, bạn có một hướng tham chiếu để biết mình có đang lệch khỏi tuyến không.
Đội hình khi tầm nhìn chỉ còn vài chục bước
Trong sương dày, nguyên tắc đi nhóm thường ngày cần siết chặt hơn. Nhóm đi theo cách dưới đây sẽ khó mất người dù sương có dày đến đâu:
- Mỗi người luôn nhìn thấy người ngay trước mình. Khoảng cách không tính bằng mét mà bằng tầm nhìn: sương càng dày càng đi sát.
- Người dẫn đi đầu, người chặn cuối không bao giờ để ai đi sau mình. Người chặn cuối nên là người có kinh nghiệm thứ hai trong nhóm.
- Đếm người ở mọi chỗ dừng, mọi ngã ba, mọi đoạn đổi hướng. Gọi tên, không chỉ đếm số bóng người.
- Người đi đầu dừng chờ ở mọi chỗ lối mòn không rõ, cho tới khi người cuối cùng nhìn thấy người đứng trước.
- Mặc áo màu sáng hoặc buộc dải phản quang lên balo. Áo xám, áo xanh rêu gần như biến mất trong sương.
- Quy ước tiếng còi: một tiếng là dừng lại, hai tiếng là đi tiếp, ba tiếng là có chuyện cần giúp.
Khi phải đi qua đoạn trống như đồi cỏ, nhiều nhóm còn đi theo kiểu người đi đầu đứng yên ở dấu tuyến cuối cùng, người thứ hai đi lên tìm dấu kế tiếp trong tầm nhìn, gọi về rồi cả nhóm mới tiến lên. Chậm, nhưng không ai đi lạc ra khỏi tuyến.
Đèn, ánh sáng và cảm giác khoảng cách trong sương
Đèn chiếu thẳng ở chế độ sáng nhất làm bạn loá mắt. Ánh sáng dội ngược từ hàng triệu giọt nước tạo thành bức tường trắng trước mặt. Hạ đèn xuống chế độ thấp hoặc đèn màu ấm nếu có, chĩa xuống đất ngay trước chân.
Cầm đèn thấp ngang hông cho thấy mặt đường rõ hơn. Khi nguồn sáng thấp, bóng của đá và rễ cây đổ dài, giúp bạn nhìn ra độ gồ ghề. Đèn đội đầu đặt ngang mắt làm mặt đường phẳng lì.
Khoảng cách trong sương bị đánh lừa. Vật mờ trong sương trông xa và lớn hơn thực tế. Một tảng đá to có thể giống một ngọn đồi, một mép vực có thể trông như đường đi tiếp. Khi không chắc mép đường ở đâu, dò bằng gậy trước khi đặt chân.
Âm thanh đi xa và đổi hướng. Tiếng gọi trong sương có thể nghe rõ nhưng khó đoán hướng. Đừng tự đi về phía tiếng gọi khi chưa nhìn thấy người, hãy gọi đáp và đứng yên để hai bên thu hẹp khoảng cách dần.
Kính và kính râm bị đọng nước. Lau bằng khăn khô để trong túi kín, hoặc tạm bỏ kính râm khi trời không nắng để nhìn rõ hơn.
Ẩm lạnh trong sương: mối nguy ít người để ý
Đi trong sương nhiều giờ, quần áo ướt dần từ bên ngoài, trong khi bên trong bạn đổ mồ hôi khi leo dốc. Áo ướt dẫn nhiệt đi nhanh hơn nhiều so với áo khô, cộng thêm gió trên sống núi, cơ thể mất nhiệt nhanh mà bạn không cảm thấy rõ vì đang vận động. Khi nhóm dừng lại chờ sương tan, đó là lúc cái lạnh ập tới.
Hãy mặc lớp áo chắn gió, chắn nước ngay khi bước vào sương dày, đừng chờ tới khi thấy ướt. Khi dừng chờ quá vài phút, mặc thêm lớp giữ nhiệt bên dưới áo khoác, đội mũ, đeo găng. Ăn một chút đồ có năng lượng và uống nước ấm nếu mang theo bình giữ nhiệt.
Theo dõi nhau: người run không ngừng, nói lắp, vụng về khi kéo khoá, đi loạng choạng, trả lời chậm là dấu hiệu cơ thể đang mất nhiệt nguy hiểm. Lúc đó không còn là chuyện chờ sương tan nữa. Thay đồ khô, ủ ấm, và đưa người đó xuống thấp theo lối đã biết, báo cho người dẫn đường hoặc gọi hỗ trợ nếu họ không khá lên.
Tình huống giả định và sai lầm hay gặp
Nhóm sáu người đang xuống từ đỉnh, đi qua một đồi cỏ trống dài khoảng nửa giờ trước khi vào rừng. Sương ập tới, tầm nhìn còn chừng hai chục bước, lối mòn trên cỏ gần như không thấy. Người dẫn đường dừng cả nhóm ở cột mốc đá cuối cùng, kiểm tra hướng bằng la bàn đã ghi lúc lên, rồi cho đi theo kiểu cuốn chiếu: một người tiến lên tìm dấu tuyến kế tiếp trong tầm nhìn, gọi về, cả nhóm mới đi. Đoạn đồi cỏ mất gần một giờ thay vì nửa giờ, nhưng không ai lạc.
Các lỗi hay gặp trong tình huống này: một hai người nhanh chân đi trước vì nghĩ mình nhớ đường; cả nhóm đi theo vệt cỏ rạp mà không biết đó là đường trâu bò; bật đèn sáng nhất rồi không nhìn thấy gì; dừng chờ quá lâu mà không mặc thêm áo; và cố đi cho kịp giờ xe hẹn dưới chân núi.
Trước chuyến đi vào mùa ẩm, hãy hỏi người dẫn đường: cung này đoạn nào trống, dễ lạc khi sương xuống; nhóm sẽ dừng ở đâu nếu sương quá dày; có điểm trú nào trên đường. Tải sẵn bản đồ ngoại tuyến, ghi hướng các đoạn trống, mang áo màu sáng và còi cho mỗi người.
Danh sách chuẩn bị cho cung hay có sương
Sương mù khó đoán theo giờ nhưng dễ đoán theo mùa và theo cung. Nếu người dẫn đường nói cung bạn sắp đi hay có sương, hãy chuẩn bị những món dưới đây ngay từ nhà, đừng chờ tới khi đứng giữa màn trắng mới lục balo:
- Áo khoác chắn gió chắn nước để ở ngăn trên cùng balo, lấy ra được trong chưa tới một phút mà không phải tháo hết đồ.
- Một bộ đồ lót giữ nhiệt và đôi tất khô đựng trong túi chống nước, chỉ để thay khi dừng hẳn, không mặc đi đường.
- Mũ len, găng tay mỏng, vì mất nhiệt qua đầu và tay rất nhanh khi đứng chờ trong gió ẩm.
- Còi đeo trước ngực cho mỗi người, không cất trong balo.
- Dải phản quang hoặc vải màu sáng buộc lên balo, nhất là với người đi cuối.
- Đèn đội đầu có chế độ sáng thấp, pin dự phòng, dù dự định về trước tối.
- Bản đồ ngoại tuyến đã tải và hướng la bàn của các đoạn trống ghi sẵn trong máy hoặc trên giấy để trong túi kín.
- Khăn khô nhỏ trong túi kín để lau kính, lau tay trước khi dùng điện thoại.
Kiểm tra lại toàn bộ danh sách này vào buổi tối trước ngày leo, khi còn đủ ánh sáng và thời gian để mượn thêm đồ. Một nhóm có người thiếu áo khoác chắn nước là cả nhóm phải quay đầu sớm hơn khi sương xuống, vì không ai bỏ bạn mình lại phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Gặp sương mù dày giữa đường leo có nên dừng lại không?
Nên dừng nếu lối mòn không còn rõ, nếu đang ở sống núi hẹp sát vực, hoặc nếu nhóm không còn nhìn thấy nhau. Khi lối mòn rõ và có người quen tuyến, nhóm có thể đi tiếp chậm hơn với khoảng cách rút ngắn.
Sương mù trên núi thường bao lâu thì tan?
Không có con số cố định. Sương do mây ôm sườn có thể lên xuống từng đợt vài phút, có thể kéo dài cả ngày ở sườn đón gió ẩm. Sương sáng sớm ở thung lũng thường tan khi nắng lên. Đừng lập kế hoạch dựa vào chuyện sương sẽ tan.
Vì sao bật đèn sáng nhất trong sương lại khó nhìn hơn?
Ánh sáng mạnh dội ngược từ các giọt nước li ti tạo thành màn trắng trước mắt. Dùng chế độ thấp, chiếu xuống đất gần chân, hoặc cầm đèn ngang hông để bóng của đá và rễ cây hiện rõ hơn.
Đi trong sương mù có dễ bị hạ thân nhiệt không?
Có, nhất là khi kết hợp gió và phải dừng chờ lâu. Quần áo ướt dần từ sương và mồ hôi làm cơ thể mất nhiệt nhanh. Mặc áo chắn gió sớm, thêm lớp giữ nhiệt khi dừng và để ý người run không ngừng.
Có nên dùng điện thoại để dẫn đường trong sương không?
Điện thoại có bản đồ ngoại tuyến giúp kiểm tra mình có lệch tuyến không, nhưng không nên dán mắt vào màn hình mà quên nhìn đường dưới chân. Dùng nó ở các chỗ dừng, giữ pin, và luôn có người quen tuyến đi đầu.
Làm sao để không mất người trong nhóm khi sương dày?
Đi sát trong tầm nhìn, người đi đầu dừng chờ ở mọi chỗ lối mờ, người chặn cuối luôn ở sau cùng, gọi tên đếm người ở mỗi chỗ dừng và thống nhất tín hiệu còi trước khi xuất phát.