TotCung.comTột Cùng
An toàn và sự cố trên núi

Ong đốt, rắn cắn khi leo núi: phòng tránh trong rừng và sơ cứu đúng cách

Cách tránh tổ ong và rắn trên đường rừng, xử lý khi bị ong đốt nhiều vết hay rắn cắn: giữ bất động, không rạch, không hút, không garô, đưa tới cơ sở y tế sớm nhất.

Close view of a trekking pole tapping the ground ahead on a leafy forest trail as a Vietnamese hiker in long trousers and gaiters walks slowly, warm afternoon light

Bị rắn cắn trên núi, hãy đưa người bị nạn ra xa con rắn, giữ họ nằm yên, cố định chi bị cắn như khi gãy xương, tháo nhẫn và đồng hồ, rồi đưa tới cơ sở y tế sớm nhất; không rạch, không hút, không garô thắt chặt, không đắp lá. Bị ong đốt, hãy rời khỏi khu vực tổ ngay, gạt bỏ ngòi còn dính trên da và theo dõi dấu hiệu dị ứng toàn thân như khó thở, sưng môi, choáng, vì đó là lúc phải cấp cứu.

Phần lớn người đi rừng không bao giờ bị rắn cắn, và phần lớn vết ong đốt chỉ gây đau, sưng tại chỗ. Nhưng hai tình huống này có điểm chung: những gì nhóm làm trong nửa giờ đầu, cả đúng lẫn sai, ảnh hưởng nhiều tới kết quả. Bài này tập trung vào cách phòng tránh trên đường mòn, nhận biết ca nặng, và những việc nên làm, không nên làm trong khi chờ đưa người xuống.

Phòng tránh rắn trên đường rừng

Rắn thường tránh người. Phần lớn vết cắn xảy ra khi người vô tình giẫm lên, thò tay vào chỗ rắn nằm, hoặc cố bắt, đuổi rắn. Vài thói quen dưới đây giảm phần lớn nguy cơ:

  • Mặc quần dài, giày cổ cao, xà cạp hoặc ghệt chân khi đi qua cỏ cao, rừng rậm, bãi đá. Lớp vải dày cản được một phần vết cắn.
  • Nhìn chỗ đặt chân và chỗ đặt tay. Không thò tay vào hốc đá, hốc cây, đống lá; khi bám đá, nhìn lên mặt đá trước khi đặt tay.
  • Gõ gậy xuống đất phía trước khi đi qua cỏ cao; rắn cảm nhận rung động và thường bỏ đi.
  • Không bước qua khúc gỗ đổ mà không nhìn phía bên kia. Bước lên khúc gỗ rồi mới bước xuống.
  • Đi đêm phải có đèn soi đường; nhiều loài rắn hoạt động về đêm, nhất là mùa nóng ẩm.
  • Gặp rắn thì đứng yên rồi lùi chậm, đi vòng xa. Không đuổi, không ném đá, không cố bắt để chụp ảnh.
  • Ở lán trại: giũ giày và túi ngủ trước khi dùng, kéo kín khoá lều, không để đồ ăn vương vãi thu hút chuột, vì chuột kéo theo rắn.

Không cần biết tên từng loài rắn mới tránh được rắn. Cách xử lý ban đầu cho mọi vết rắn cắn trên đường rừng là như nhau: coi như có thể có nọc độc cho tới khi nhân viên y tế nói khác.

Sơ cứu rắn cắn trong khi chờ đưa đi

Mục tiêu của sơ cứu là làm chậm nọc độc lan đi và đưa người bị nạn tới nơi có điều trị nhanh nhất. Làm theo thứ tự:

  1. Đưa người bị nạn ra xa con rắn vài mét, để không ai bị cắn thêm. Không cố bắt hay giết rắn; nếu an toàn, chụp một tấm ảnh từ xa.
  2. Cho người bị nạn nằm hoặc ngồi yên, trấn an. Vận động làm nọc lan nhanh hơn, nên tránh để họ tự đi nếu có thể khiêng.
  3. Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ, giày chật ở chi bị cắn trước khi chỗ đó sưng lên.
  4. Cố định chi bị cắn bằng nẹp như khi gãy xương, giữ ở mức ngang tim hoặc hơi thấp hơn. Nếu nhóm đã được hướng dẫn cách băng ép rộng bản cho vết cắn của một số loài rắn, có thể áp dụng, nhưng tuyệt đối không thắt garô chặt.
  5. Ghi lại giờ bị cắn, vị trí vết cắn, các dấu hiệu xuất hiện theo thời gian như sưng lan tới đâu, sụp mi, khó nuốt, khó thở, chảy máu chân răng.
  6. Gọi hỗ trợ và tổ chức đưa xuống ngay, bằng cáng hoặc khiêng nếu được. Báo rõ là rắn cắn để bên dưới chuẩn bị đưa thẳng tới cơ sở y tế đủ khả năng.

Chỉ cơ sở y tế mới điều trị được nọc rắn. Mọi việc ở trên chỉ để mua thêm thời gian, vì vậy đừng mất thời gian vào các cách dân gian trong khi lẽ ra đã có thể bắt đầu đi xuống.

Những việc tuyệt đối không làm khi bị rắn cắn

Nhiều cách xử lý truyền miệng làm vết thương nặng hơn và chậm trễ việc đưa đi. Bảng dưới liệt kê những điều hay gặp và lý do không nên làm.

Việc không làmVì sao
Rạch vết cắn cho chảy máuGây chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương gân và mạch, không lấy được nọc ra
Hút nọc bằng miệngKhông hiệu quả và có thể làm người hút bị nhiễm nọc qua vết xước trong miệng
Thắt garô chặt phía trên vết cắnCắt máu nuôi chi, có thể gây hoại tử, khi tháo ra nọc ồ ạt vào máu
Đắp lá, đắp các bài dân gian, chườm đáGây nhiễm trùng, bỏng lạnh, làm chậm việc đưa đi
Cho uống rượu hoặc chất kích thíchLàm khó theo dõi tri giác và có thể làm tình trạng xấu đi
Để người bị nạn tự đi bộ nhanh xuống núiVận động mạnh làm nọc lan nhanh hơn
Cố bắt hoặc giết rắn để mang theoThêm người bị cắn; rắn vừa chết vẫn có thể cắn theo phản xạ

Nếu nhóm không có người được huấn luyện sơ cứu, chỉ cần nhớ ba việc: giữ yên, cố định chi, đi viện sớm. Ba việc đó đã đủ đúng hơn hầu hết cách dân gian.

Ong đốt: phòng tránh và nhận biết khi nào nguy hiểm

Nghe tiếng vo ve dày đặc thì dừng và lùi. Tổ ong vò vẽ, ong đất thường treo trên cành thấp, trong bụi rậm hoặc dưới đất ven lối mòn. Người đi đầu nghe hoặc thấy ong bay ra vào một chỗ thì báo cả nhóm dừng, lùi lại và đi vòng xa.

Bị ong tấn công thì chạy khỏi khu vực, che đầu mặt. Đừng đứng đập ong, đừng nhảy xuống nước chờ. Chạy thẳng ra xa vài chục mét, kéo áo che đầu, mặt và cổ, vì ong đuổi theo một đoạn rồi thường bỏ.

Gạt bỏ ngòi, đừng bóp. Ong mật để lại ngòi trên da. Dùng mép thẻ cứng hoặc móng tay gạt ngang để lấy ra, tránh bóp bằng hai ngón vì có thể ép thêm nọc vào. Rửa chỗ đốt bằng nước sạch, chườm lạnh để giảm sưng.

Dấu hiệu dị ứng toàn thân là cấp cứu. Nổi mẩn khắp người, sưng môi lưỡi mặt, khàn tiếng, khó thở, thở rít, choáng váng, buồn nôn nhiều sau khi bị đốt, dù chỉ một vết, là phản ứng dị ứng nặng có thể đe doạ tính mạng. Gọi cấp cứu ngay, đưa người xuống nhanh nhất, để người đó ngồi nếu khó thở hoặc nằm nếu choáng.

Bị đốt nhiều vết thì phải đi viện dù thấy ổn. Bị đốt hàng chục vết, nhất là bởi ong vò vẽ, ong đất, nọc có thể gây tổn thương nội tạng sau nhiều giờ dù lúc đầu chỉ thấy đau. Đừng chủ quan nghỉ ngơi qua đêm trên núi.

Người có tiền sử dị ứng ong phải báo trước chuyến đi. Họ cần hỏi bác sĩ trước về việc chuẩn bị cho chuyến đi, và cả nhóm cần biết để phản ứng nhanh.

Vắt, kiến, rết và những vết đốt nhỏ khác

Rừng ẩm mùa mưa ở nhiều vùng núi có vắt. Vắt không truyền nọc độc nhưng vết cắn chảy máu lâu và dễ nhiễm trùng nếu gãi. Mặc tất chống vắt kéo cao qua ống quần, buộc ống quần, kiểm tra chân sau mỗi lần dừng nghỉ. Khi vắt bám, đừng giật mạnh; dùng móng tay luồn vào đầu nhỏ đang hút, đẩy ngang cho vắt nhả ra. Rửa sạch và giữ khô vết cắn.

Kiến, rết, bọ cạp hay trú dưới đá, dưới vỏ cây mục, trong giày để ngoài lều. Giũ giày và quần áo trước khi mặc, nhìn kỹ trước khi ngồi lên đá hay khúc gỗ. Vết đốt thường gây đau rát, sưng tại chỗ, có thể chườm lạnh và theo dõi.

Quy tắc chung cho mọi vết đốt, cắn trên núi: rửa sạch, chườm lạnh, không gãi, không đắp lá, theo dõi dấu hiệu lan rộng hoặc dị ứng toàn thân. Sưng đỏ lan nhanh, sốt, mủ, đau tăng dần sau một hai ngày là dấu hiệu nhiễm trùng cần đi khám khi xuống núi.

Theo dõi người bị cắn, bị đốt trong lúc chờ

Trong thời gian chờ người lên hỗ trợ hoặc trên đường khiêng xuống, hãy cử một người chỉ làm việc theo dõi và ghi lại. Bảng dưới gom các dấu hiệu cần để ý và việc cần làm ngay khi thấy.

Dấu hiệuGợi ý điều gìLàm gì ngay
Sưng lan dần lên khỏi chỗ cắn, da bầm tímNọc đang tác động tại chỗĐánh dấu mép sưng bằng bút kèm giờ, nới mọi chỗ bó chặt
Sụp mi, nhìn đôi, khó nuốt, nói khóNọc tác động lên thần kinhBáo người phía dưới, đẩy nhanh việc đưa xuống, chuẩn bị hỗ trợ thở
Chảy máu chân răng, máu không cầm ở vết cắnNọc ảnh hưởng tới đông máuKhông rạch, không châm, đưa đi khẩn
Khó thở, thở rít, sưng môi lưỡi sau ong đốtDị ứng nặngGọi cấp cứu, để người ngồi dậy cho dễ thở
Choáng, da tái lạnh, vã mồ hôiCó thể sốcCho nằm, kê cao chân nếu không khó thở, giữ ấm
Ngừng thở, không đáp ứngNguy kịchÉp tim thổi ngạt nếu đã được học, tiếp tục cho tới khi có người tiếp nhận

Ghi chép theo giờ tưởng như thừa, nhưng khi tới cơ sở y tế, nó giúp nhân viên y tế biết diễn tiến nhanh hay chậm để quyết định điều trị. Một tờ giấy trắng và cây bút trong túi sơ cứu là đủ.

Tình huống giả định và câu hỏi nên hỏi người dẫn đường

Nhóm đang đi qua đoạn rừng thấp gần bản thì một bạn kêu bị cắn ở bắp chân, thấy một con rắn trườn vào bụi. Hai vết răng nhỏ, chảy ít máu. Người dẫn đường bảo bạn đó ngồi xuống, cả nhóm lùi khỏi bụi rậm. Một người tháo giày và tất bên chân bị cắn, người khác lấy hai gậy và áo cuộn làm nẹp cố định từ đầu gối xuống bàn chân. Một người ghi giờ và chụp ảnh vết cắn. Nhóm gọi xuống bản nhờ người lên khiêng; trong lúc chờ, hai người dìu bạn đó đi chậm từng đoạn ngắn về phía bản vì còn cách chưa tới một giờ đi bộ, và đường xe lên tới bản.

Điều nhóm không làm: không rạch, không hút, không thắt dây chặt ở đùi, không đi tìm con rắn. Tới bản, người bị nạn được chở thẳng tới bệnh viện tuyến tỉnh thay vì nghỉ lại chờ xem có sưng không.

Trước những cung rừng thấp, nóng ẩm, hãy hỏi người dẫn đường: khu này hay gặp loài rắn nào, mùa nào nhiều ong làm tổ ven đường, cơ sở y tế gần nhất có điều trị rắn cắn ở đâu và mất bao lâu để tới, nhóm sẽ khiêng người bằng gì nếu cần. Câu trả lời giúp bạn biết cung này đòi hỏi chuẩn bị đến đâu.

Câu hỏi thường gặp

Bị rắn cắn có nên hút nọc ra không?

Không. Hút bằng miệng không lấy được nọc ra đáng kể và có thể làm người hút bị nhiễm qua vết xước trong miệng. Hãy giữ người bị nạn nằm yên, cố định chi bị cắn và đưa tới cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Có nên thắt garô khi bị rắn cắn không?

Không thắt garô chặt. Garô cắt máu nuôi chi, có thể gây hoại tử và khi tháo ra nọc vào máu ồ ạt. Chỉ cố định chi bằng nẹp, và chỉ băng ép rộng bản khi nhóm đã được hướng dẫn đúng cách.

Làm sao biết rắn cắn có độc hay không?

Trên núi không thể chắc chắn. Có loài rắn độc mà vết cắn ban đầu ít đau, ít sưng. Hãy coi mọi vết rắn cắn là có thể có nọc cho tới khi nhân viên y tế đánh giá, và chụp ảnh rắn từ xa nếu an toàn.

Bị ong đốt khi nào phải đi cấp cứu?

Khi xuất hiện khó thở, thở rít, sưng môi lưỡi mặt, nổi mẩn khắp người, choáng váng sau khi bị đốt, dù chỉ một vết. Bị đốt nhiều vết, nhất là hàng chục vết ong vò vẽ, cũng cần đi viện dù lúc đầu thấy ổn.

Gặp tổ ong trên đường mòn thì xử lý thế nào?

Người đi đầu báo cả nhóm dừng, lùi lại thật chậm, không la hét, không ném đá hay chọc tổ. Bàn với người dẫn đường để đi vòng xa. Nếu ong đã tấn công, chạy thẳng ra xa và che đầu mặt.

Mặc gì để tránh rắn và vắt khi đi rừng?

Quần dài vải dày, giày cổ cao, xà cạp hoặc ghệt chân, tất chống vắt kéo cao qua ống quần. Kết hợp với thói quen nhìn chỗ đặt chân, đặt tay và gõ gậy phía trước khi đi qua cỏ cao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138