Một nhật ký hành trình leo núi có ích không cần dài: mỗi ngày chỉ cần ghi giờ xuất phát, các mốc nghỉ, giờ đến đích, cảm giác cơ thể theo thang điểm đơn giản, thời tiết, và một hai dòng về đồ thiếu, đồ thừa. Sau năm sáu chuyến, những dòng ngắn đó cho bạn biết tốc độ leo thật của mình, thời điểm mình hay đuối sức và chuẩn bị gì là thừa, gì là thiếu.
Phần lớn người leo núi chỉ giữ lại ảnh. Ảnh nhắc bạn chỗ đẹp, nhưng không nhắc bạn đã mất bao lâu để lên dốc cuối, đã nhức đầu từ lúc nào, hay vì sao đêm đó ngủ không được. Phần dưới gồm mẫu nhật ký một trang, cách ghi trên đường mà không mất tập trung, cách dùng nhật ký để tự theo dõi cơ thể, ví dụ tính tốc độ leo và cách làm nhật ký cùng trẻ em.
Vì sao nên ghi nhật ký chứ không chỉ chụp ảnh
Trí nhớ về một chuyến leo núi thay đổi rất nhanh. Vài tuần sau, đoạn dốc làm bạn muốn bỏ cuộc thành ra "cũng không đến nỗi", và đêm lạnh run thành ra "hơi lạnh một chút". Khi lên kế hoạch cho chuyến tiếp theo, bạn dựa vào trí nhớ đã được làm đẹp đó và lại chọn một cung quá sức, lại mang thiếu áo ấm.
Nhật ký giữ lại con số và cảm giác ngay lúc nó xảy ra. Đi ba chuyến, bạn biết mình leo lên được khoảng bao nhiêu mét mỗi giờ khi mang balo ngày, mất bao lâu để xuống, đến giờ thứ mấy thì bắt đầu đuối. Đó là thông tin mà không bài viết nào, không người dẫn đường nào có sẵn cho riêng bạn.
Ở chuyến lên cao, nhật ký còn là công cụ theo dõi sức khoẻ. Đau đầu tăng dần qua từng tối, ăn ít dần, ngủ kém dần là những thay đổi khó nhận ra khi chỉ cảm nhận, nhưng hiện ra rõ khi viết thành con số trên giấy. Người dẫn đường đọc được những dòng đó cũng dễ đưa ra quyết định đúng hơn, vì họ thấy được diễn biến chứ không chỉ nghe câu "em vẫn ổn" vào buổi sáng.
Mẫu một trang nhật ký cho mỗi ngày đi
Bạn có thể kẻ sẵn mẫu này vào một cuốn sổ nhỏ trước chuyến đi, mỗi ngày một trang. Ghi ngắn, viết tắt thoải mái, miễn là chính bạn đọc lại được.
| Mục | Ghi gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngày, cung, nhóm | Tên cung, số người, có người dẫn đường không | Ngày 1, cung núi trung bình, 5 người |
| Thời tiết | Nắng, mây, mưa, gió, cảm giác nóng lạnh | Sáng sương, trưa nắng, chiều gió lạnh |
| Giờ các mốc | Xuất phát, các chỗ nghỉ dài, đỉnh, về | 6:10 đi, 8:30 nghỉ, 11:05 đỉnh, 15:40 về |
| Thang mệt 1–10 | Ở giữa buổi và cuối ngày | Giữa buổi 5, cuối ngày 8 |
| Cơ thể | Đau đầu, ăn uống, chân, vết phồng, giấc ngủ đêm trước | Không đau đầu, ăn ít bữa trưa, gót trái nóng |
| Nước và đồ ăn | Mang bao nhiêu, còn bao nhiêu khi về | Mang 2 lít, về còn nửa lít |
| Đồ | Thiếu gì, thừa gì, cái gì không dùng tới | Thiếu găng mỏng, thừa một áo phông |
| Một điều học được | Một câu duy nhất | Phải buộc chặt dây giày trước khi xuống |
Dòng cuối cùng là dòng có giá trị nhất. Nếu chỉ có thời gian ghi một thứ trong ngày, hãy ghi điều đó. Với chuyến nhiều ngày, thêm một dòng ở đầu trang: ngủ đêm trước ở đâu, độ cao khoảng bao nhiêu theo lời người dẫn đường, ngủ được mấy tiếng. Dòng này giúp bạn nối giấc ngủ với cảm giác mệt của ngày hôm sau.
Ghi trên đường lúc nào và bằng gì
Ghi giờ ở mỗi lần nghỉ dài, không ghi lúc đang đi. Đang bước mà lôi sổ ra là cách nhanh nhất để vấp ngã. Mỗi lần dừng ăn uống, ghi giờ và một hai chữ. Phần còn lại để buổi tối. Một mẹo nhỏ: ghi giờ ở mỗi lần đổ nước vào bình, vì đó cũng là mốc tự nhiên để biết mình đã uống bao nhiêu.
Sổ nhỏ và bút chì. Bút chì viết được khi giấy hơi ẩm, không bị lem khi mưa, không lo hết mực. Cho sổ vào túi zip chống nước, để ở túi trên cùng của balo.
Ghi âm ngắn bằng điện thoại. Nếu không muốn viết, đọc vài câu vào điện thoại mỗi lần nghỉ. Nhưng điện thoại hết pin thì mất tất cả, và trên núi pin là thứ quý, nên sổ giấy vẫn là bản chính.
Mười phút buổi tối. Ở lán hoặc lều, sau khi ăn và thay đồ khô, ngồi viết cho đủ trang của ngày hôm đó khi mọi thứ còn mới. Đây cũng là lúc tự hỏi mình cảm thấy thế nào.
Ghi sự thật, không ghi để khoe. Nhật ký này dành cho chính bạn. Ghi "bị bỏ lại sau cùng đoàn, rất mệt" có ích hơn nhiều so với "chinh phục thành công". Những dòng thật thà đó là thứ giúp bạn chọn đúng cung ở lần sau.
Dùng nhật ký để tự theo dõi cơ thể khi lên cao
Ở những chuyến lên núi trên 2.000 m, mỗi tối chấm điểm ba thứ dưới đây theo thang 0 đến 3. Điều quan trọng không phải con số một hôm mà là xu hướng qua các ngày.
| Mục theo dõi | Thang điểm | Khi nào phải báo và xuống |
|---|---|---|
| Đau đầu | 0 không đau, 1 nhẹ, 2 vừa, 3 nặng | Đau tăng dần qua các tối, hoặc không giảm sau khi nghỉ |
| Ăn uống | 0 ăn bình thường, 3 không ăn được | Chán ăn kèm buồn nôn, nôn |
| Giấc ngủ | 0 ngủ được, 3 gần như thức trắng | Khó thở khi nằm, phải ngồi dậy mới thở được |
| Mức mệt | 0 khoẻ, 3 kiệt sức | Mệt cả khi nghỉ, không đi thẳng được |
Nếu tổng điểm tăng lên qua từng ngày, hãy báo người dẫn đường, không lên cao thêm. Đi loạng choạng, khó thở cả khi ngồi yên, lú lẫn là dấu hiệu nặng: phải đưa người đó xuống thấp có người kèm và gọi hỗ trợ ngay, không chờ đến sáng.
Đọc lại nhật ký để tính tốc độ leo của chính bạn
Sau vài chuyến, nhật ký cho bạn một con số rất hữu ích: tốc độ leo lên tính bằng mét độ cao mỗi giờ. Cách tính như sau.
- Lấy độ chênh cao của một đoạn bạn đã đi, theo người dẫn đường hoặc bản đồ. Ví dụ: từ điểm xuất phát lên đỉnh chênh khoảng 800 m.
- Lấy thời gian thật đã đi đoạn đó từ nhật ký, trừ các lần nghỉ dài. Ví dụ: đi từ 6:10 đến 11:05, nghỉ dài tổng cộng 35 phút, vậy thời gian đi là khoảng 4 giờ 20 phút.
- Chia độ chênh cao cho thời gian: 800 m chia cho khoảng 4,3 giờ, được khoảng 185 m mỗi giờ.
- Làm tương tự với đường xuống. Nhiều người xuống nhanh hơn lên, nhưng người đau gối có khi xuống chậm gần bằng lên.
- Khi chọn cung mới, lấy độ chênh cao chia cho tốc độ của mình, cộng thêm thời gian nghỉ, cộng thêm dự phòng. Ví dụ: cung chênh 1.200 m, chia 185 m mỗi giờ được khoảng 6,5 giờ đi lên, cộng nghỉ và dự phòng thì nên tính 8 giờ chỉ riêng chiều lên.
- So con số đó với thời gian người dẫn đường ước lượng. Nếu chênh nhiều, hãy hỏi lại họ hoặc chọn cung khác.
Tốc độ này thay đổi theo balo nặng hay nhẹ, trời nóng hay mát, độ cao, và theo thể lực của bạn qua thời gian. Ghi tiếp qua nhiều chuyến, bạn sẽ thấy con số tăng lên khi tập đều, và giảm xuống rõ rệt khi lên cao.
Nhật ký cho gia đình và trẻ em
Trẻ thích nhật ký leo núi nếu nó không giống bài tập ở trường. Mục tiêu là để con nhớ và kể lại chuyến đi, không phải để chấm điểm.
- Cho con một cuốn sổ riêng, khổ nhỏ, có trang trắng để vẽ. Con vẽ con vật, cái cây, con suối con thấy; bố mẹ ghi giúp vài chữ bên cạnh nếu con chưa biết viết.
- Thay vì hái lá, hái hoa để ép vào sổ, cho con vẽ lại hoặc tả bằng lời. Cây cỏ trên núi nên ở lại trên núi.
- Hỏi con ba câu buổi tối: hôm nay con thấy gì lạ, lúc nào con vui nhất, lúc nào con mệt nhất. Ghi lại nguyên lời con nói.
- Không ghi kiểu "con đi được bao nhiêu cây số" hay so sánh với lần trước, với anh chị. Trẻ cần nhớ chuyến đi bằng niềm vui, không bằng thành tích.
- Sau vài chuyến, đọc lại cùng con. Con sẽ tự nhận ra mình đi xa hơn, ít mệt hơn, mà không cần ai nói ra.
- Bố mẹ có thể ghi thêm ở trang của mình: con mệt lúc nào, đói lúc nào, mặc gì là vừa. Đó là thông tin quý cho chuyến sau.
Nhiều gia đình giữ những cuốn sổ này nhiều năm. Khi con lớn, chúng trở thành câu chuyện của cả nhà.
Sai lầm và lưu ý an toàn khi ghi nhật ký
- Ghi lúc đang đi đoạn khó. Cất sổ, cất điện thoại khi đi đoạn trơn, dốc, sát mép. Chỉ ghi lúc đã dừng hẳn ở chỗ an toàn.
- Chia sẻ vị trí theo thời gian thực lên mạng xã hội công khai. Hãy gửi lịch trình cho người thân, không đăng công khai nơi bạn đang ở và khi nào bạn vắng nhà.
- Nhầm nhật ký với lịch trình gửi người ở nhà. Người ở nhà cần bản lịch trình trước chuyến đi: cung nào, đi với ai, khi nào về, khi nào thì báo tìm kiếm. Nhật ký không thay được việc đó.
- Ghi để tô đẹp. Nhật ký ghi "ổn" mọi ngày không giúp gì cho chuyến sau. Ghi thật cả những lúc mệt, sợ, muốn bỏ cuộc.
- Để sổ ướt, mất trang. Túi zip, bút chì, và chụp ảnh lại các trang sau mỗi chuyến khi về nhà.
- Không đọc lại. Nhật ký chỉ có giá trị khi bạn đọc lại trước chuyến tiếp theo. Dành nửa giờ trước mỗi chuyến để đọc trang "một điều học được" của các chuyến trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký leo núi nên ghi bằng sổ hay điện thoại?
Sổ giấy nhỏ và bút chì là bản chính vì không phụ thuộc pin, viết được khi giấy hơi ẩm. Điện thoại dùng để ghi âm nhanh hoặc chụp lại các trang sổ khi về. Trên núi, pin điện thoại nên để dành cho liên lạc và đèn.
Ghi nhật ký có làm chậm cả nhóm không?
Không, nếu bạn chỉ ghi giờ và vài chữ ở những lần nghỉ dài vốn đã có trong lịch trình. Phần chi tiết để dành cho buổi tối ở lán hoặc lều, mất khoảng mười phút.
Tốc độ leo bao nhiêu mét mỗi giờ là bình thường?
Không có con số chung đúng cho mọi người vì phụ thuộc thể lực, balo, độ dốc và độ cao. Điều có ích là biết tốc độ của chính bạn qua nhiều chuyến và so sánh nó với ước lượng của người dẫn đường trước khi chọn cung.
Có nên ghi nhật ký cả khi leo núi trong ngày không?
Có, vì chuyến trong ngày là nơi bạn học nhanh nhất về nhịp đi và tốc độ của mình. Chỉ cần ghi giờ các mốc, thang mệt, nước còn lại và một điều học được.
Làm sao để trẻ thích ghi nhật ký leo núi?
Cho con vẽ thay vì viết, để con chọn điều muốn ghi, và không biến nó thành bài tập hay chấm điểm. Hỏi con những câu mở như hôm nay con thấy gì lạ, rồi ghi nguyên lời con nói.
Dùng nhật ký theo dõi say độ cao thế nào?
Mỗi tối chấm điểm đau đầu, ăn uống, giấc ngủ, mức mệt theo thang 0 đến 3. Nếu điểm tăng dần qua các ngày, báo người dẫn đường và không lên cao thêm. Dấu hiệu nặng thì xuống thấp và gọi hỗ trợ ngay.