Trên núi, lửa trại chỉ nên đốt khi nơi đó cho phép, trời không khô hanh, gió nhẹ, và bạn có sẵn chỗ đã từng có vết lửa; trong mọi trường hợp khác, bếp nhỏ để nấu và quần áo ấm để giữ nhiệt là lựa chọn an toàn hơn. Một đốm lửa thoát ra trong mùa khô có thể thành đám cháy cả sườn núi chỉ trong vài giờ.
Lửa trại gắn với hình ảnh những đêm trên núi, nhưng nó cũng là nguồn tác động lâu nhất mà người leo núi để lại: vết cháy đen trên đá, cây bụi bị chặt làm củi, và nguy cơ cháy rừng. Phần dưới giúp bạn quyết định có nên đốt lửa hay không, nếu đốt thì làm sao cho gọn, và cách dập lửa đúng trước khi rời đi.
Vì sao lửa trại cần cân nhắc kỹ trên núi cao
Ở vùng núi cao, cây gỗ mọc chậm, nhiều cây bụi chỉ cao ngang người dù đã nhiều năm tuổi. Củi khô rơi trên mặt đất là một phần của đất rừng, cung cấp chỗ ở cho côn trùng và trả lại chất dinh dưỡng khi mục. Khi mỗi đoàn lên núi đều gom củi, quanh bãi lán dần trơ trụi, rồi người ta bắt đầu bẻ cành cây sống.
Vết lửa trên đá và đất cũng để lại rất lâu. Một vòng đá đen, tro và than vụn nằm trên vạt cỏ núi có thể mất nhiều mùa mới mờ đi. Khi mỗi đoàn lại chọn một chỗ mới để đốt, bãi cắm trại lốm đốm những vết cháy.
Rủi ro lớn nhất là cháy rừng. Vùng núi phía Bắc có mùa khô hanh kéo dài, cỏ tranh và lá thông khô bắt lửa rất nhanh. Gió trên sống núi thường mạnh và đổi hướng đột ngột vào chiều tối, đúng lúc người ta nhóm lửa. Một tàn lửa bay ra khỏi vòng đá là đủ để bắt đầu một đám cháy mà đoàn nhỏ không có cách nào dập.
Quyết định nhanh: có nên đốt lửa tối nay không
Trả lời lần lượt các câu dưới đây. Chỉ cần một câu rơi vào cột "không đốt" thì hãy dùng bếp và áo ấm thay lửa.
| Câu hỏi | Có thể đốt nếu | Không đốt nếu |
|---|---|---|
| Quy định nơi này thế nào? | Ban quản lý hoặc chủ lán cho phép, có chỗ đốt riêng | Có lệnh cấm, hoặc bạn không rõ quy định |
| Thời tiết những ngày qua? | Đã có mưa gần đây, đất và cỏ còn ẩm | Khô hanh nhiều ngày, cỏ giòn, lá thông khô dày |
| Gió lúc này? | Lặng hoặc gió nhẹ, ổn định | Gió giật, gió đổi hướng, đang ở trên sống núi trống |
| Có sẵn chỗ đã từng đốt? | Có vòng đá, hố lửa cũ ở bãi lán | Phải mở chỗ đốt mới trên cỏ |
| Củi lấy ở đâu? | Cành khô rơi sẵn, nhỏ cỡ cổ tay, nhặt rải rác | Phải bẻ cành sống, chặt cây, gom củi sát bãi |
| Có nước để dập? | Có sẵn vài lít nước gần chỗ đốt | Nước khan hiếm, suối ở xa |
Nếu bạn đi cùng người dẫn đường địa phương, hỏi họ trước khi nhóm lửa. Người địa phương biết rõ mùa nào cỏ dễ cháy, chỗ nào gió hay quẩn, và cũng là người chịu hậu quả nặng nhất nếu cháy rừng xảy ra quanh bản.
Nếu được phép đốt: dựng lửa nhỏ và giữ nó trong tầm kiểm soát
Lửa nhỏ đủ ấm tay và nhìn đẹp, lửa to chỉ tốn củi và khó kiểm soát. Làm theo thứ tự sau.
- Dùng đúng hố lửa hoặc vòng đá có sẵn; dọn sạch lá khô, cỏ khô trong vòng vài bước chân quanh đó.
- Đặt sẵn một nồi hoặc vài chai nước cạnh chỗ đốt trước khi nhóm lửa.
- Chỉ dùng cành khô đã rơi, nhỏ cỡ cổ tay trở xuống, nhặt rải rác chứ không gom ở một chỗ.
- Giữ ngọn lửa thấp, không cao quá đầu gối; không cho thêm củi khi gió bắt đầu giật.
- Luôn có ít nhất một người thức trông lửa; không để lửa cháy khi cả đoàn đi ngủ hay rời bãi.
- Không đốt rác nhựa, vỏ hộp, giấy bạc trong lửa trại.
- Đốt cho củi cháy thành tro hết thay vì để lại những khúc than cháy dở.
Một mẹo của người hay cắm trại: ước lượng số củi đủ dùng trong một hai giờ, nhặt đủ rồi dừng. Lửa trại không cần cháy suốt đêm; khi mọi người đã vào túi ngủ, đó là lúc dập lửa.
Dập lửa đúng cách trước khi rời đi
Phần lớn đám cháy từ lửa trại bắt đầu vào sáng hôm sau, khi than bên dưới lớp tro tưởng đã tắt gặp gió.
- Đổ nước lên toàn bộ tro và than, không chỉ những chỗ còn đỏ.
- Dùng que khuấy đều tro và than, lật những khúc củi cháy dở để nước ngấm vào mặt dưới.
- Đổ nước lần nữa, khuấy tiếp tới khi không còn tiếng xèo và không còn hơi bốc lên.
- Đưa mu bàn tay lại gần, rồi chạm nhẹ vào tro: chỉ khi tro nguội như đất mới coi là đã tắt.
- Nếu thiếu nước, trộn đất ẩm vào tro và khuấy kỹ; không chỉ lấp đất lên trên vì than vẫn âm ỉ bên dưới.
- Mang than cháy dở và rác lẫn trong tro xuống núi; rải tro đã nguội ra rộng nếu chỗ đó không phải hố lửa cố định.
Quy tắc dễ nhớ: tro phải nguội tới mức bạn đặt được cả bàn tay lên. Nếu chưa dám đặt tay, lửa chưa tắt hẳn.
Bếp nhỏ thay lửa trại: an toàn hơn và ít dấu vết hơn
Bếp gas mini hoặc bếp cồn. Bếp nhỏ nấu nước nhanh, không cần củi, không để lại vết cháy. Đặt bếp trên mặt đá phẳng hoặc đất trống, chắn gió bằng tấm chắn chuyên dụng hoặc balo, không đặt trên cỏ khô.
Không nấu trong lều kín. Bếp cháy trong không gian kín sinh khí độc không màu không mùi và có thể làm cháy lều trong vài giây. Nấu ở tiền sảnh lều mở thoáng hoặc ra ngoài, kể cả khi trời lạnh.
Giữ ấm không cần lửa. Ăn bữa tối nóng, uống nước ấm, thay quần áo khô, đội mũ len, chui vào túi ngủ sớm. Một bình nước nóng đặt trong túi ngủ giúp ấm hơn ngồi bên lửa mà không gây khói.
Ánh sáng thay ánh lửa. Đèn đội đầu chỉnh ánh sáng ấm, hoặc một đèn treo nhỏ trong lán, đủ để cả đoàn ngồi trò chuyện. Tắt bớt đèn còn giúp bạn ngắm được bầu trời đầy sao trên cao.
Mùa khô hanh trên núi: đọc dấu hiệu nguy cơ cháy
Vùng núi phía Bắc có mùa khô kéo dài nhiều tháng, nguy cơ cháy thường cao nhất vào cuối mùa khô, khi cỏ tranh, lá thông và cây bụi đã khô qua nhiều tuần không mưa. Núi Tây Nguyên có mùa khô riêng, lệch với phía Bắc, nên đừng mang kinh nghiệm vùng này áp cho vùng kia. Lịch mùa chỉ là mốc chung; điều quyết định là thời tiết thực tế mấy ngày trước chuyến đi.
Trên đường, bạn tự đọc được nguy cơ qua vài dấu hiệu. Cỏ bóp giòn, gãy vụn trong tay. Lá khô dưới chân dày và kêu răng rắc. Đất nứt, bụi bay khi gió thổi. Độ ẩm buổi chiều thấp, môi và da khô nhanh. Gió trên sống núi mạnh, đổi hướng thất thường. Gặp vài dấu hiệu như vậy cùng lúc, hãy coi như hôm nay không phải ngày để đốt lửa, dù quy định nơi đó có cho phép.
Ngoài lửa trại, những nguồn lửa nhỏ cũng đáng để ý: tàn thuốc lá, que diêm ném đi khi chưa tắt, bếp đặt trên cỏ khô, mảnh kính có thể hội tụ nắng. Người hút thuốc trong đoàn nên đứng trên đá hoặc đất trống, dập tàn kỹ và mang đầu lọc xuống trong hộp kín.
Nếu chính quyền địa phương hoặc ban quản lý rừng thông báo cấp nguy cơ cháy cao, có thể họ sẽ hạn chế người vào rừng. Hãy tôn trọng các thông báo này và đổi lịch, vì đội chữa cháy rừng đã phải trực trong những ngày đó.
Sai lầm hay gặp với lửa và bếp trên núi
Phần lớn sự cố lửa trên núi đến từ những việc tưởng là nhỏ, làm theo thói quen ở nhà.
| Sai lầm | Hệ quả có thể gặp | Cách làm đúng |
|---|---|---|
| Dựng lửa sát gốc cây hoặc dưới tán thấp | Lửa bén lên cành, rễ cháy âm ỉ dưới đất | Chỉ đốt ở chỗ đất trống, có vòng đá, xa tán cây |
| Vứt bình gas rỗng vào lửa | Bình còn khí có thể nổ, văng mảnh kim loại | Mang bình rỗng xuống núi, không đốt, không chọc thủng |
| Nấu ăn trong lều kín vì lạnh | Ngộ độc khí, cháy lều trong vài giây | Nấu ở tiền sảnh mở thoáng hoặc ra ngoài |
| Đốt rác chung với củi | Khói độc, rác cháy dở, tàn nhựa bay | Rác mang xuống, lửa chỉ dùng củi khô |
| Chỉ lấp đất lên than khi rời đi | Than âm ỉ, gặp gió sáng hôm sau bùng lại | Dập nước, khuấy, thử bằng tay tới khi nguội |
| Để lửa cháy khi cả đoàn đi ngủ | Gió đêm thổi tàn ra cỏ khô | Dập lửa trước khi người cuối cùng vào lều |
Nếu đoàn có trẻ nhỏ, chỉ định một người lớn chỉ lo việc trông trẻ quanh lửa và bếp, không kiêm việc nấu ăn. Bỏng do bếp nhỏ bị đổ là tai nạn khá hay gặp ở bãi cắm trại.
Tình huống giả định và khi nào phải rời đi ngay
Đêm thứ nhất ở lán trên một sống núi phía Tây Bắc, tháng khô hanh. Cả đoàn lạnh và muốn đốt lửa. Chủ lán cho biết đã nhiều ngày không mưa và gió đêm hay giật. Cách xử lý hợp lý là không đốt: nấu nước nóng bằng bếp, mọi người thay đồ khô, mặc lớp áo ấm, uống nước nóng và ngủ sớm. Nếu có người run nhiều, môi tím, nói líu lưỡi, đó là dấu hiệu hạ thân nhiệt cần ủ ấm ngay và báo người dẫn đường.
Nếu bạn thấy khói hoặc lửa lan ngoài tầm kiểm soát, dù là do đoàn mình hay ai khác, không cố dập một đám cháy đã lan rộng. Rời đi theo hướng ngược chiều gió, tránh đi lên dốc vì lửa lan lên dốc rất nhanh, di chuyển về phía khu đất trống, đá hoặc khe suối. Khi tới chỗ an toàn, báo ngay cho người dẫn đường, chủ lán hoặc chính quyền địa phương, nêu vị trí và hướng gió.
Đừng quay lại lấy đồ. Lều, balo đều có thể mua lại; một vài phút chần chừ trong đám cháy rừng thì không có cơ hội thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Có được đốt lửa trại ở vườn quốc gia không?
Mỗi vườn quốc gia và khu bảo tồn có quy định riêng, nhiều nơi cấm hoặc chỉ cho đốt ở chỗ quy định, đặc biệt vào mùa khô. Hãy hỏi ban quản lý hoặc người dẫn đường trước chuyến đi. Nếu không chắc, coi như không được phép và dùng bếp nhỏ thay lửa.
Lửa trại cần cách lều bao xa?
Nên đặt lều ở phía trên gió và cách chỗ đốt lửa vài mét trở lên, đủ để tàn lửa không bay tới. Vải lều, túi ngủ và áo khoác tổng hợp bắt lửa rất nhanh và có thể chảy nhựa. Không phơi đồ sát lửa và không để bình gas gần vòng đá.
Làm sao biết lửa trại đã tắt hẳn?
Đổ nước, khuấy, đổ thêm nước tới khi không còn tiếng xèo, không còn hơi bốc lên, rồi đưa mu bàn tay lại gần và chạm vào tro. Khi tro nguội như đất, bạn đặt cả bàn tay được, lúc đó mới coi là đã tắt. Lấp đất lên trên mà chưa dập nước thì than vẫn có thể âm ỉ.
Bếp gas mini dùng trên núi cao có gì cần lưu ý?
Trời lạnh làm gas bốc hơi kém, lửa yếu; giữ bình gas trong túi ngủ hay túi áo trước khi nấu sẽ giúp lửa đều hơn. Luôn nấu ở chỗ thoáng, đặt bếp vững trên đá phẳng, chắn gió nhưng không bọc kín bình gas. Bình đã dùng mang xuống, không vứt vào lửa.
Gặp đám cháy rừng khi đang leo thì nên làm gì?
Không cố dập đám cháy đã lan rộng. Di chuyển ngược chiều gió, tránh đi lên dốc, hướng tới khu đất trống, bãi đá hoặc khe suối. Giữ cả đoàn bên nhau, bỏ lại đồ nặng nếu cần. Khi đã an toàn, báo ngay cho người dẫn đường, chủ lán hoặc chính quyền địa phương về vị trí và hướng gió.
Không có lửa trại thì giữ ấm ban đêm trên núi bằng cách nào?
Ăn bữa tối nóng, thay quần áo khô ngay khi tới lán, mặc thêm lớp giữ nhiệt và mũ len, chui vào túi ngủ phù hợp nhiệt độ. Một chai nước nóng trong túi ngủ giúp ấm nhanh. Nếu có người run không dừng, nói líu lưỡi hay lơ mơ, cần ủ ấm khẩn và báo người dẫn đường.