Nhiều người ở tuổi sáu mươi, bảy mươi vẫn đi núi được, với ba điều kiện: đã hỏi bác sĩ về chuyến đi cụ thể, chọn cung đường rộng và dốc thoải có chỗ nghỉ, và đi theo nhịp của người lớn tuổi nhất chứ không theo nhịp của con cháu. Tuổi tác không phải thước đo duy nhất; tim mạch, huyết áp, khớp gối, thăng bằng và thói quen vận động mới là những thứ quyết định.
Đưa cha mẹ đi núi thường là chuyến đi nhiều cảm xúc với cả nhà, nhưng cũng là chuyến cần chuẩn bị kỹ hơn. Người lớn tuổi hồi phục chậm, dễ lạnh, dễ mất thăng bằng ở đường xuống, và hay giấu mệt để con cháu không lo. Phần dưới gồm những câu nên hỏi bác sĩ, cách chọn cung, sáu tuần tập cùng nhau, nhịp đi trên đường, đồ cần thêm và các dấu hiệu phải dừng.
Những câu nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi
Mang theo mô tả cụ thể về chuyến đi: số giờ trên dốc, độ cao, có ngủ lại trên núi không, nhiệt độ dự kiến. Hỏi chung chung "đi núi được không" thường chỉ nhận được câu trả lời chung chung.
- Với tình trạng tim mạch, huyết áp hiện tại, đi dốc liên tục năm sáu giờ có an toàn không? Nhịp tim, mức mệt như thế nào thì phải dừng?
- Ngủ một đêm ở nơi lạnh, độ cao hơn mức quen thuộc có ảnh hưởng gì đến bệnh đang có không?
- Khớp gối, khớp háng có chịu được đường xuống dốc dài không, cần tập gì trước?
- Có những dấu hiệu nào riêng với bệnh của cha mẹ mà cả nhà cần để ý trên đường?
- Cần mang theo những gì bác sĩ đã dặn dùng hằng ngày, và nếu lỡ quên thì phải làm gì?
- Mắt, thăng bằng có ảnh hưởng đến việc đi trên đá, rễ cây không?
- Sau chuyến đi, cần theo dõi gì trong vài ngày đầu?
Ghi lại câu trả lời và để cả nhà cùng đọc. Người dẫn đường cũng nên biết những điểm chính về sức khoẻ của người lớn tuổi trong nhóm, để họ chọn chỗ nghỉ và tốc độ phù hợp.
Cung nên chọn và nên tránh
Tiêu chí dưới đây giúp bạn đọc mô tả một cung đường theo góc nhìn của người lớn tuổi. Một cung có nhiều dòng ở cột phải là cung nên để dành cho dịp khác.
| Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|
| Đường rộng, có bậc đá hoặc lối mòn bằng phẳng | Đường hẹp, đá lởm chởm, nhiều rễ cây trồi lên |
| Dốc thoải, kéo dài | Dốc ngắn nhưng đứng, phải bám tay hoặc dây |
| Có lán nghỉ, ghế đá, bóng râm dọc đường | Đi liền nhiều giờ qua đồi trọc không chỗ trú |
| Có lối quay về, có đường xe chạy gần | Cung một chiều, đã qua đèo thì không về được |
| Độ cao vừa phải, ngủ ở nơi quen khí hậu | Ngủ đêm ở độ cao lớn ngay ngày đầu |
| Mùa khô, trời mát | Mùa mưa, đường trơn, suối có thể lên nhanh |
Một lựa chọn hay bị bỏ qua là đi một đoạn của cung lớn rồi quay về, thay vì cả cung. Cha mẹ vẫn thấy rừng, thấy núi, và cả nhà không phải lo tính giờ về. Ví dụ, đi tới lán nghỉ đầu tiên hay thác nước giữa đường, ăn trưa ở đó rồi quay lại, trong khi những người trẻ muốn lên đỉnh có thể đi tiếp cùng người dẫn đường, miễn là luôn có một người khoẻ, biết đường ở lại đi cùng cha mẹ về chân núi.
Sáu tuần tập cùng cha mẹ trước chuyến đi
Tập cùng nhau vừa giúp cha mẹ khoẻ lên, vừa giúp con cháu biết sức thật của cha mẹ. Đây là lịch nhẹ cho người lớn tuổi đã được bác sĩ đồng ý.
- Tuần một và hai: đi bộ 30–40 phút mỗi buổi, bốn buổi một tuần, trên đường bằng. Chú ý xem cha mẹ đi bao lâu thì bắt đầu chậm lại.
- Tuần ba: thêm đoạn dốc nhẹ hoặc vài tầng cầu thang, đi lên và đi xuống chậm. Tập dùng hai cây gậy ngay từ tuần này.
- Tuần bốn: một buổi đi bộ dài hai giờ ở công viên có đồi hoặc đường làng có dốc, mang balo nhẹ chỉ có nước.
- Tuần năm: đi thử một đồi thấp, một đến hai giờ, mặc và mang đúng đồ sẽ dùng trong chuyến đi thật.
- Tuần sáu: giảm bớt, chỉ đi bộ nhẹ, ngủ đủ, kiểm tra đồ.
- Cả sáu tuần: mỗi ngày vài phút tập thăng bằng như đứng một chân có vịn ghế, bước lên xuống một bậc thấp, vì ngã là rủi ro lớn nhất của người lớn tuổi trên núi.
Nếu đến tuần năm, buổi đi đồi thấp khiến cha mẹ mệt hai ba ngày, hãy đổi chuyến đi thật sang cung nhẹ hơn hoặc lùi lịch, đừng cố theo kế hoạch ban đầu.
Nhịp đi và nghỉ trên đường
Người lớn tuổi nhất đi thứ hai trong hàng. Người dẫn đường hoặc người khoẻ đi đầu, giữ nhịp theo người phía sau mình. Cha mẹ đi ngay sau, không phải cố đuổi theo ai. Một người con đi ngay sau cha mẹ để đỡ khi cần.
Bước ngắn, đều, không vội. Nhịp đúng là nhịp người lớn tuổi vừa đi vừa nói được thành câu. Thở dốc đến mức không nói được là đã đi quá nhanh.
Nghỉ đứng thường xuyên, nghỉ ngồi ít và ngắn. Dừng một hai phút đứng tại chỗ mỗi khi thấy hơi thở gấp lên. Ngồi lâu làm cơ thể nguội đi, đứng dậy khó hơn và dễ lạnh.
Đường xuống đi chậm hơn đường lên. Dùng hai cây gậy, hạ gậy dài hơn, bước ngang ở đoạn dốc đứng, đặt cả bàn chân xuống. Người con đi phía dưới, gần đủ để đỡ.
Ăn uống theo giờ, không chờ đói khát. Người lớn tuổi thường ít thấy khát. Hãy nhắc uống nước mỗi lần dừng, ăn chút gì mỗi giờ.
Hỏi bằng câu cụ thể. Thay vì hỏi "bố có mệt không", hãy hỏi "gối bố thế nào", "bố thấy thở có khó hơn lúc nãy không". Người lớn tuổi hay trả lời "không sao" cho câu hỏi chung chung.
Tình huống giả định: mẹ sáu mươi lăm tuổi và đường xuống dài
Một gia đình đưa người mẹ sáu mươi lăm tuổi đi một ngọn núi trung bình trong ngày. Bà đã tập sáu tuần, lên đỉnh chậm nhưng đều, vui vẻ. Trên đường xuống, sau khoảng một giờ, bà bắt đầu bước ngắn lại, đặt chân dè dặt, nhưng khi được hỏi chỉ nói "mẹ không sao".
Người con đi phía sau để ý bà bắt đầu xuống từng bậc bằng một chân trước rồi kéo chân kia theo, dấu hiệu gối đã đau. Cả nhóm dừng ở một khoảng đất bằng, bà ngồi nghỉ mười phút, uống nước, ăn chút bánh. Người dẫn đường chỉnh gậy cho bà dài thêm, buộc chặt lại dây giày cho chân không trượt về phía mũi giày, và chỉ cách bước ngang ở các đoạn dốc. Người con đi ngay phía dưới, sát bên.
Phần đường còn lại mất gấp rưỡi thời gian dự kiến, nên nhóm về đến chân núi khi trời bắt đầu tối, may mà ai cũng mang đèn đội đầu. Bài học gia đình rút ra: với người lớn tuổi, phải tính đường xuống lâu hơn đường lên, giờ rời đỉnh phải sớm hơn nhóm người trẻ, và câu "không sao" cần được kiểm chứng bằng mắt.
Đồ cần thêm và sai lầm hay gặp
Người lớn tuổi cần mang thêm vài món mà người trẻ thường bỏ qua. Bên cạnh đó là những sai lầm của chính con cháu trong lúc muốn chiều cha mẹ.
- Thêm một lớp áo ấm và mũ len, kể cả khi dưới chân núi trời nóng. Người lớn tuổi mất nhiệt nhanh khi dừng nghỉ, nhất là ở đỉnh có gió.
- Hai cây gậy đã chỉnh đúng chiều cao và đã tập dùng ở nhà, không phải mua mới ở chân núi.
- Giày cổ vừa ôm cổ chân, đế bám, đã đi quen, không dùng giày thể thao đế mòn hay dép.
- Những gì bác sĩ đã dặn dùng hằng ngày, chia làm hai phần để ở hai balo khác nhau, phòng khi một balo bị ướt hay thất lạc.
- Kính râm và kính đọc, vì ánh nắng trên núi chói hơn và người lớn tuổi cần nhìn rõ chỗ đặt chân.
- Sai lầm: đặt lịch quá dày. Đi núi buổi sáng rồi chiều đi tiếp chỗ khác làm người lớn tuổi không kịp hồi sức. Sau chuyến đi núi nên để trống nửa ngày nghỉ.
- Sai lầm: chọn chuyến theo ý con cháu. Cung con cháu thích chưa chắc là cung cha mẹ thích. Hãy hỏi cha mẹ muốn thấy gì: rừng thông, ruộng bậc thang, thác nước hay chỉ là không khí mát.
- Sai lầm: đi chung đoàn đông với người trẻ. Nhịp của đoàn sẽ kéo cha mẹ đi nhanh hơn sức. Chuyến riêng của gia đình hoặc một nhóm nhỏ hợp hơn nhiều.
Với người lớn tuổi, một chuyến đi trọn vẹn thường là chuyến về đến nhà vẫn còn sức kể chuyện, chứ không phải chuyến lên được nơi cao nhất.
An toàn: dấu hiệu ở người lớn tuổi và việc phải làm
Với người lớn tuổi, đừng chờ dấu hiệu rõ mới hành động. Dừng sớm luôn rẻ hơn dừng muộn.
| Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|
| Đau, tức ngực, khó thở cả khi đứng yên | Dừng hẳn, cho ngồi nghỉ, không cho đi tiếp, gọi hỗ trợ ngay |
| Chóng mặt, mặt tái, vã mồ hôi lạnh | Cho ngồi hoặc nằm chỗ an toàn, uống nước, theo dõi; không đỡ thì gọi hỗ trợ |
| Run, nói chậm, tay chân lạnh | Thay đồ khô, thêm áo, che gió, cho ăn uống ấm nếu tỉnh; quay về |
| Đau gối, đi lệch, bước kéo lê | Nghỉ, chỉnh gậy, đi chậm; đau tăng thì tính đường về ngắn nhất |
| Trượt ngã, đập đầu hoặc hông | Không vội đỡ dậy, hỏi đau ở đâu, nếu đau hông hay lơ mơ thì giữ nằm yên và gọi hỗ trợ |
| Lú lẫn, nói lạc đề, khác thường | Dừng ngay, không lên cao thêm, đưa xuống thấp có người kèm, gọi hỗ trợ |
Trước chuyến đi, cả nhà nên thống nhất một người được quyền quyết định quay về, và quyết định đó không cần bàn lại. Người lớn tuổi hay ngại làm cả nhà mất vui nên sẽ không tự đề nghị.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 60 tuổi có leo Fansipan đường bộ được không?
Có người làm được, nhưng đây là cung dài, độ cao 3.143 m, thường đi hai ngày một đêm. Chỉ nên tính đến khi người đó vận động đều nhiều năm, đã đi núi trung bình nhiều lần và bác sĩ đồng ý với chuyến đi cụ thể này.
Cha mẹ có huyết áp cao thì có đi núi được không?
Phụ thuộc vào mức kiểm soát hiện tại và ý kiến bác sĩ. Hãy hỏi bác sĩ với mô tả chuyến đi cụ thể, độ cao, số giờ trên dốc, nhiệt độ. Trên đường, mọi dấu hiệu như đau đầu dữ dội, chóng mặt, tức ngực đều là lý do dừng ngay.
Người lớn tuổi nên dùng một hay hai cây gậy?
Hai cây gậy thường tốt hơn, vì chia lực đều cho hai tay, giữ thăng bằng tốt ở đường xuống và giảm tải cho gối. Nên tập dùng gậy ở nhà vài tuần trước để quen nhịp tay chân.
Có nên cho cha mẹ ngủ lại trên núi không?
Chỉ nên khi chỗ ngủ có lán kín gió, có đủ chăn hoặc túi ngủ ấm, và cha mẹ đã quen ngủ ở nơi lạ. Người lớn tuổi dễ lạnh về đêm và hay phải dậy đi vệ sinh, nên đường ra nhà vệ sinh cũng phải an toàn.
Làm sao biết cha mẹ đang cố quá sức?
Quan sát hơn là hỏi: bước ngắn lại, đi lệch, thở dốc không nói được thành câu, ít nói hẳn, mặt tái. Khi thấy những dấu hiệu này, dừng lại nghỉ và cân nhắc quay về, dù cha mẹ vẫn nói không sao.
Chuyến đi đầu tiên với cha mẹ nên dài bao lâu?
Tốt nhất là chuyến nửa ngày, hai đến bốn giờ trên đường dễ, có lối quay về. Sau chuyến đó, xem cha mẹ hồi phục mất bao lâu rồi mới tính chuyến dài hơn.