TotCung.comTột Cùng
Độ cao và cơ thể

Không khí loãng trên núi cao: vì sao càng lên cao càng khó thở

Trên núi cao tỷ lệ ôxy trong không khí vẫn vậy, nhưng áp suất giảm nên mỗi hơi thở vào phổi ít ôxy hơn. Giải thích dễ hiểu và cách đi bộ, thở cho đỡ mệt.

Close-up side view of a Vietnamese man in a wool beanie breathing out visible vapor on a windswept rocky summit at sunrise, face turned away, pale gold light

Trên núi cao, không khí vẫn chứa khoảng 21% ôxy như ở đồng bằng; thứ thay đổi là áp suất. Áp suất giảm khiến không khí “loãng” ra, mỗi lần hít vào phổi nhận ít phân tử ôxy hơn, nên tim và phổi phải làm việc nhiều hơn để cơ thể có đủ ôxy.

Hiểu đúng nguyên lý này giúp bạn bớt hoang mang khi thở dốc trên dốc núi, biết cái gì là bình thường và cái gì là báo động. Bài viết giải thích bằng ngôn ngữ đời thường, kèm vài con số phổ biến, cách thở và nhịp đi phù hợp, và những dấu hiệu cho thấy khó thở không còn là chuyện thích nghi.

“Không khí loãng” thực ra là gì

Hãy hình dung bầu khí quyển như một chồng chăn bông xếp lên nhau. Lớp dưới cùng bị cả chồng đè lên nên nén chặt nhất; càng lên trên, lớp chăn càng xốp vì có ít lớp đè lên hơn. Không khí cũng vậy: ở mực nước biển, nó bị cả khối khí quyển phía trên nén lại, nên dày đặc. Lên núi, phần khí đè lên ít đi, các phân tử khí giãn ra, mỗi lít không khí chứa ít phân tử hơn.

Tỷ lệ các chất khí trong hỗn hợp gần như không đổi trong tầng khí quyển sát mặt đất: ôxy vẫn khoảng một phần năm. Nhưng vì tổng số phân tử trong mỗi hơi thở giảm, số phân tử ôxy đi vào phổi cũng giảm theo. Cái cơ thể cảm nhận không phải là “thiếu ôxy trong không khí”, mà là “áp lực đẩy ôxy vào máu yếu đi”.

Đây là lý do mở cửa sổ, quạt mạnh hay hít thật sâu cũng không đưa bạn về cảm giác như ở đồng bằng. Muốn có lại áp suất cũ, chỉ có cách xuống thấp hoặc dùng thiết bị chuyên dụng mà các đoàn leo núi rất cao mang theo.

Áp suất giảm theo độ cao: vài mốc dễ nhớ

Các con số dưới đây là giá trị gần đúng, đủ để hình dung. Áp suất thực tế còn dao động theo thời tiết, mùa và vĩ độ, nên đừng xem chúng là số đo chính xác cho một ngọn núi cụ thể.

Độ caoÁp suất so với mực nước biểnCảm nhận thường gặp
Mực nước biển100%Mốc so sánh
Khoảng 1.500 mKhoảng 85%Hầu như không nhận ra khi nghỉ, thở dốc hơn chút khi leo
Khoảng 3.000 mKhoảng 70%Leo dốc thấy hụt hơi rõ, tim đập nhanh; ngủ có thể chập chờn
Khoảng 5.500 mKhoảng 50%Mỗi bước đều nặng nề; cơ thể không thích nghi trọn vẹn để sống lâu dài
Đỉnh Everest, khoảng 8.849 mKhoảng một phần baVùng mà người leo gọi là “vùng tử thần”; phần lớn phải dùng bình ôxy

Fansipan 3.143 m nằm quanh mức bảy phần mười áp suất mặt biển. Nghĩa là trên đỉnh, mỗi hơi thở của bạn mang vào ít hơn chừng ba phần mười lượng ôxy so với khi đứng ở bãi biển, đủ để leo vài bậc đá cũng thấy ngực phập phồng.

Cơ thể phản ứng ra sao khi thiếu áp suất ôxy

Phản ứng đầu tiên đến gần như tức thì: các cảm biến ở mạch máu vùng cổ nhận ra máu nghèo ôxy hơn và ra lệnh cho bạn thở nhanh, sâu hơn. Cùng lúc, tim đập nhanh hơn để bơm máu đi nhiều lần hơn mỗi phút. Đó là lý do nhịp tim lúc nghỉ trên núi cao hơn ở nhà, và bạn thấy hụt hơi với những việc rất nhẹ như buộc dây giày hay chui ra khỏi lều.

Thở nhanh cũng có cái giá: bạn thải nhiều khí cácbônic hơn, làm máu thay đổi độ cân bằng; thận cần vài ngày để điều chỉnh lại. Trong vài ngày đến vài tuần tiếp theo, cơ thể tăng dần lượng hồng cầu và thay đổi cách mô dùng ôxy. Đó là quá trình thích nghi, và nó không thể ép nhanh hơn bằng ý chí.

Ban đêm, khi ngủ, trung tâm điều khiển hô hấp “lơi” ra, nên nhiều người thở theo kiểu ngắt quãng: vài nhịp thở sâu, rồi ngừng chốc lát, rồi lại thở. Người nằm cạnh có thể hoảng, nhưng ở độ cao đây thường là hiện tượng bình thường, miễn là người đó tỉnh dậy bình thường, không lú lẫn, không khó thở khi thức.

Cảm giác khát, đi tiểu nhiều hơn và chán ăn nhẹ cũng là phản ứng thường gặp. Không khí lạnh và khô trên cao lấy đi hơi nước qua mỗi hơi thở ra, nên bạn mất nước nhiều hơn mà không để ý vì không đổ mồ hôi đầm đìa như leo núi ở vùng thấp.

Cách thở và giữ nhịp đi cho đỡ mệt

Không thể “luyện phổi” để không bị ảnh hưởng, nhưng có thể đi sao cho cơ thể không bị đẩy quá giới hạn. Những thói quen dưới đây được người dẫn đường vùng núi dùng hằng ngày.

  1. Đi chậm từ đầu. Mười lăm phút đầu tiên nên chậm hơn mức bạn muốn; cơ thể cần thời gian khởi động hệ hô hấp.
  2. Dùng phép thử nói chuyện. Nếu vẫn nói được trọn một câu ngắn mà không phải ngắt để thở, nhịp đó bền được nhiều giờ.
  3. Ghép hơi thở với bước chân. Trên dốc gắt, thử hít vào một bước, thở ra một bước; dốc vừa thì hai bước một nhịp. Nhịp đều giúp bạn không bị hụt hơi đột ngột.
  4. Thở ra chủ động. Đẩy hơi ra mạnh qua miệng, như thổi nhẹ một ngọn nến, để phổi trống chỗ cho lần hít vào sau.
  5. Bước ngắn trên dốc. Bước dài đòi hỏi cơ đùi bùng sức, tiêu tốn ôxy; bước ngắn đều đặn tiết kiệm hơn nhiều.
  6. Nghỉ ngắn, nghỉ đều. Dừng một đến hai phút mỗi lần, đứng tựa gậy, thay vì đi tới khi kiệt sức rồi ngồi bệt mười lăm phút.
  7. Không nín thở khi vượt bậc cao. Đây là thói quen phổ biến khi trèo đá hoặc bậc thang, khiến bạn choáng ngay sau đó.

Người đi cuối đoàn nên là người có kinh nghiệm, quan sát xem ai thở hắt ra thành tiếng, ai bắt đầu im lặng bất thường. Im lặng đột ngột ở người hay nói chuyện là dấu hiệu nên hỏi han.

Những hiện tượng đời thường đổi khác trên cao

Nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn. Ở khoảng 3.000 m, nước sôi quanh 90°C thay vì 100°C. Mì, cơm nấu lâu chín hơn và trà pha kém đậm. Nấu bằng nồi có nắp, ngâm gạo trước, mang theo đồ ăn chín sẵn sẽ tiết kiệm nhiên liệu.

Túi đồ ăn kín bị phồng lên. Áp suất bên ngoài giảm, khí trong túi giãn ra. Chai nhựa đậy kín từ dưới chân núi cũng căng cứng; mở nắp nhẹ tay để tránh trào.

Ánh nắng gắt hơn. Không khí loãng lọc tia cực tím kém hơn, nên da và mắt chịu tác động mạnh hơn dù trời mát. Đội mũ, đeo kính râm và che da là việc của cả ngày, không phải chỉ buổi trưa.

Lửa bếp yếu hơn. Ít ôxy hơn cũng có nghĩa ngọn lửa cháy kém. Che gió cho bếp và đun nước trong chỗ thoáng nhưng khuất gió, tuyệt đối không đun trong lều kín.

Tai ù khi lên xuống nhanh. Đi xe lên đèo hay xuống dốc nhanh, áp suất ngoài tai thay đổi trước khi phía trong kịp cân bằng. Nuốt nước bọt, ngáp hoặc nhai chút đồ ăn giúp tai thông lại. Nếu ù tai kèm đau nhói kéo dài sau khi đã xuống thấp, nên đi khám tai mũi họng.

Kem, dầu trong lọ dễ trào. Lọ kem chống nắng, lọ kem dưỡng da hay chai nước rửa tay đóng kín ở dưới thấp sẽ đẩy ra một ít khi mở nắp trên cao. Bọc các lọ này trong túi zip riêng để không dây ra quần áo và túi ngủ.

Thể lực có vẻ “tụt”. Quãng đường bạn đi nhẹ nhàng ở công viên trở nên nặng nề. Đây là phản ứng sinh lý bình thường, không phải bạn yếu đi; hãy chỉnh kỳ vọng về tốc độ ngay từ khi lập kế hoạch.

Tình huống giả định: hai người, một con dốc

Hai người bạn cùng leo một con dốc đá dài trên độ cao gần 3.000 m. Người thứ nhất quen chạy bộ, đi bước dài, nhịp nhanh, cứ mười phút lại dừng thở hổn hển rồi ngồi xuống nghỉ lâu. Người thứ hai đi bước ngắn, ghép hơi thở với bước chân, hiếm khi dừng quá hai phút. Sau một giờ, người thứ hai lên tới mỏm đá trước và vẫn còn sức chụp ảnh, trong khi người thứ nhất đến muộn với cảm giác đau đầu và tim đập dồn.

Điều khác biệt không nằm ở thể lực mà ở cách dùng ôxy. Bước dài và nhịp nhanh đẩy cơ bắp vào trạng thái cần ôxy vượt khả năng cung cấp, cơ thể phải trả “nợ” bằng những lần nghỉ dài. Nhịp đều giữ mức tiêu thụ trong giới hạn mà phổi và tim đáp ứng được ở độ cao đó.

Nếu bạn có đồng hồ đo nhịp tim, hãy nhìn con số theo xu hướng chứ đừng so với lúc tập ở nhà. Cùng một mức gắng sức, nhịp tim trên cao luôn cao hơn; điều đáng để ý là nhịp tim lúc nghỉ buổi sáng có giảm dần qua các ngày hay không. Giảm dần là dấu hiệu cơ thể đang thích nghi tốt; tăng dần kèm mệt mỏi là lý do để nghỉ thêm một ngày.

Bài học rút ra cho cả nhóm: trên núi cao, đi cùng nhau theo nhịp của người chậm nhất không chỉ là phép lịch sự, mà là cách giữ cho người khoẻ nhất khỏi tự làm mình kiệt sức.

Khó thở bình thường và khó thở báo động

Thở dốc khi leo là chuyện đương nhiên trên núi cao. Điều cần biết là ranh giới giữa phản ứng thích nghi và dấu hiệu bệnh, để quyết định đúng lúc.

Bạn thấyThường làLàm gì
Thở dốc khi leo, hồi lại sau vài phút nghỉBình thườngĐi chậm lại, ghép nhịp thở với bước chân
Thở ngắt quãng lúc ngủ, tỉnh dậy vẫn bình thườngThường gặp ở độ caoNgủ đầu cao hơn một chút, giữ ấm, theo dõi
Khó thở ngay cả khi ngồi yên hoặc nằm nghỉBáo độngDừng leo, báo cả nhóm, chuẩn bị xuống thấp
Ho dai dẳng, có tiếng lọc xọc trong ngực, mệt lảNguy hiểmXuống ngay có người đi kèm, gọi hỗ trợ cứu hộ
Môi, đầu ngón tay tím tái, lú lẫnNguy hiểmXuống ngay, giữ ấm, hạn chế để người bệnh tự gắng sức

Người có bệnh tim mạch, bệnh phổi hoặc thiếu máu nên hỏi bác sĩ trước khi đi núi cao, vì áp suất ôxy giảm sẽ làm các bệnh này lộ rõ hơn. Đây là việc nên làm vài tuần trước chuyến đi, không phải lúc đã tới chân núi.

Câu hỏi thường gặp

Trên núi cao có ít ôxy hơn không?

Tỷ lệ ôxy trong không khí vẫn khoảng 21% như ở đồng bằng. Thứ giảm là áp suất, nên mỗi lần hít vào phổi nhận ít phân tử ôxy hơn. Kết quả với cơ thể giống như thiếu ôxy, nhưng nguyên nhân là không khí loãng.

Ở độ cao 3.000 m thì không khí loãng cỡ nào?

Ở khoảng 3.000 m, áp suất còn chừng bảy phần mười so với mực nước biển. Bạn sẽ thấy hụt hơi rõ khi leo dốc, tim đập nhanh hơn và có thể ngủ không sâu trong một hai đêm đầu.

Tập thể dục nhiều có giúp thở tốt hơn trên núi cao không?

Thể lực tốt giúp bạn bền hơn và hồi sức nhanh hơn, nhưng không thay đổi được áp suất không khí. Người khoẻ vẫn cần lên chậm và cho cơ thể thời gian thích nghi như mọi người khác.

Vì sao nấu ăn trên núi cao lâu chín?

Vì áp suất thấp làm nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn, khoảng 90°C ở độ cao 3.000 m. Nước sôi nhưng không đủ nóng nên gạo, mì cần lâu hơn. Nồi có nắp kín và ngâm gạo trước sẽ giúp nhanh hơn.

Thở ngắt quãng khi ngủ trên núi có nguy hiểm không?

Ở độ cao, thở ngắt quãng khi ngủ là hiện tượng thường gặp và thường không nguy hiểm nếu người đó tỉnh dậy bình thường. Nếu kèm khó thở khi thức, lú lẫn hoặc ho nhiều thì cần xuống thấp và tìm hỗ trợ.

Hít thở sâu liên tục có bù được không khí loãng không?

Thở sâu và đều có giúp, nhưng chỉ ở mức nhất định. Thở dồn dập quá mức còn gây chóng mặt, tê đầu ngón tay. Nhịp thở đều ghép với bước chân hiệu quả hơn nhiều so với cố hít thật mạnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138