TotCung.comTột Cùng
Leo núi có trách nhiệm

Không để lại dấu vết khi leo núi: 7 nguyên tắc và cách làm trên đường mòn Việt Nam

Bảy nguyên tắc không để lại dấu vết áp vào đường mòn Việt Nam: lên kế hoạch, đi và cắm trại trên nền chắc, xử lý chất thải, giữ nguyên tự nhiên, lửa, động vật, người.

A small group of Vietnamese hikers walking single file on a narrow grassy ridge path, seen from behind and above, low clouds drifting below, cool blue morning light

Không để lại dấu vết là bộ bảy nguyên tắc giúp một cung đường núi trông gần như nguyên vẹn sau khi đoàn bạn đi qua: chuẩn bị trước, đi và dựng lều trên nền chắc, mang chất thải xuống, để nguyên những gì thuộc về núi, hạn chế lửa, tôn trọng động vật và nhường không gian cho người khác. Đây không phải luật cấm, mà là thói quen thực hành mà người leo núi lâu năm ở nhiều nước dùng chung.

Ở Việt Nam, các cung đường nổi tiếng thường có lượng người đi dồn vào vài tháng mùa khô, cộng thêm lán trại cố định và người dân sống ngay chân núi. Vì vậy cách áp dụng cũng cần điều chỉnh: bớt bàn chuyện cắm trại hoang dã, thêm chuyện rác ở lán, đi tắt trên sườn dốc mùa mưa và cách cư xử ở bản. Phần dưới đi qua từng nguyên tắc, kèm việc cụ thể bạn làm được ngay từ chuyến tới.

Không để lại dấu vết là gì và vì sao một người cũng tạo khác biệt

Ý tưởng gốc rất đơn giản: mỗi người đi núi để lại một chút dấu, một vỏ kẹo, một vết giày ra khỏi lối mòn, một cành cây bẻ làm gậy. Một dấu nhỏ không đáng kể, nhưng khi nhân với vài nghìn lượt người trong một mùa, sườn núi bắt đầu thay đổi: lối mòn rộng ra gấp đôi, hai bên lối trơ đất, khu lán có mùi, suối đầu nguồn đục hơn.

Núi cao chịu tổn thương chậm hồi phục hơn vùng thấp. Ở độ cao lớn, mùa sinh trưởng của cây cỏ ngắn, đất mỏng và lạnh, nên một vạt cỏ bị giẫm nát có thể cần nhiều năm mới phủ lại. Cùng một hành động, ở đồi thấp gần thành phố có khi chỉ để lại vệt mờ, nhưng trên sống núi cao lại là vết sẹo kéo dài.

Nguyên tắc này cũng không đòi hỏi bạn phải hoàn hảo. Mục tiêu là giảm thiểu, không phải tuyệt đối. Một đoàn biết mình đang làm gì, mang theo vài thứ đơn giản như túi rác dư, bay xúc nhỏ và một bình nước để rửa xa suối, đã giải quyết được phần lớn tác động. Phần còn lại là thói quen: dừng lại một giây trước khi bước ra khỏi lối mòn, trước khi bẻ một cành cây hay ném một thứ gì xuống vực.

Bảy nguyên tắc và việc cụ thể trên núi Việt Nam

Bảng dưới đây giữ nguyên tinh thần bảy nguyên tắc, nhưng ghi lại thành việc làm hợp với đường mòn trong nước, nơi lán trại và bản làng thường nằm ngay trên tuyến.

Nguyên tắcÝ chínhViệc cụ thể bạn làm được
Lên kế hoạch và chuẩn bịBiết trước quy định, thời tiết, sức mìnhHỏi ban quản lý về tuyến được phép, đóng gói lại đồ ăn để bớt bao bì, chọn ngày ít người
Đi và dựng lều trên nền chắcGiữ tác động trong lối mòn và bãi có sẵnĐi giữa lối kể cả khi lầy, dựng lều ở bãi đã dùng, không san phẳng đất mới
Xử lý chất thải đúng cáchMang xuống những gì đã mang lênTúi rác riêng cho mỗi người, đi vệ sinh xa suối, mang giấy vệ sinh đã dùng xuống
Để nguyên những gì bạn thấyĐá, hoa, cây, cổ vật thuộc về chỗ của chúngKhông hái lan, không đào cây con, không khắc tên lên đá hay thân cây
Hạn chế tác động của lửaLửa trại để lại vết lâu và dễ gây cháy rừngDùng bếp nhỏ thay lửa, chỉ đốt ở chỗ cho phép, dập tắt bằng nước tới khi nguội tay
Tôn trọng động vật hoang dãQuan sát từ xa, không cho ănCất đồ ăn kín, không đuổi theo để chụp ảnh, đi nhẹ khi qua khu có tiếng chim
Quan tâm người cùng đườngNúi là không gian chungNói nhỏ, không mở loa, nhường đường cho người đi lên, xin phép trước khi chụp người dân

Bạn không cần thuộc tên gọi từng nguyên tắc. Chỉ cần nhớ câu hỏi chung: nếu người đi sau mình mười phút nhìn thấy chỗ này, họ có biết vừa có một đoàn đi qua không. Câu trả lời càng gần chữ "không" thì đoàn của bạn càng làm tốt.

Chuẩn bị trước chuyến đi quyết định phần lớn tác động

Bóc bớt bao bì ngay ở nhà. Gói bánh, mì, đồ ăn vặt mua về thường có hộp giấy, khay nhựa, túi nhỏ bên trong. Dồn chúng vào túi có khoá kéo từ tối hôm trước, bạn mang lên núi ít rác hơn hẳn và balo cũng gọn hơn. Rác sinh ra trên núi ít đi bao nhiêu thì việc mang xuống nhẹ đi bấy nhiêu.

Hỏi quy định trước, không đoán. Mỗi vườn quốc gia, khu bảo tồn có tuyến được phép, giờ mở cửa, quy định về lửa và cắm trại riêng. Gọi hỏi ban quản lý hoặc người dẫn đường địa phương từ trước vài ngày giúp bạn không bị lúng túng ở trạm kiểm soát và không vô tình đi vào vùng đang khoanh lại để rừng hồi phục.

Chọn ngày, chọn quy mô đoàn. Đoàn càng đông, tác động càng dồn vào một chỗ: bãi lán chật, lối mòn bị giẫm lan sang hai bên, tiếng ồn lớn hơn. Nếu đi đông, chia thành các nhóm nhỏ xuất phát cách nhau. Tránh những ngày lễ dài khi cung đường quá tải nếu bạn có thể chọn.

Mang thêm vài món nhỏ. Hai túi rác dày, một bay xúc gọn để đào hố vệ sinh, một túi kín đựng giấy đã dùng, một chai nước rửa tay. Bốn món này nặng không đáng kể nhưng là thứ quyết định bạn có làm được các nguyên tắc còn lại hay không.

Đi đúng lối và dựng lều đúng chỗ

Lối mòn là chỗ đã bị nén chặt, cây cỏ đã chấp nhận mất. Giữ bước chân trong lối, kể cả khi giữa lối có vũng bùn, là cách giữ cho tổn thương không lan sang hai bên. Người mới hay né vũng nước bằng cách bước lên mép cỏ, sau một mùa mưa, lối mòn từ một mét rộng thành ba mét và chia nhánh rối rắm. Giày tốt và xà cạp chống bùn giúp bạn tự tin đi thẳng qua vũng.

Ở đoạn dốc ngoằn ngoèo, lối mòn được làm thành đường zic zac để giảm độ dốc và giảm nước xói. Đi tắt thẳng xuống giữa hai khúc cua có vẻ nhanh hơn, nhưng mỗi lần như vậy là thêm một rãnh cho nước mưa chảy, và vài mùa sau sườn đồi bị xẻ thành mương.

Khi dựng lều, chọn bãi đã có người dùng, nền đất cứng, sỏi hoặc lá khô. Không nhổ cỏ, không đào rãnh quanh lều, không chặt cành để làm cọc. Trên sống núi trống, ưu tiên khu lán cố định nếu có, vừa an toàn hơn trước gió, vừa không mở thêm bãi mới trên vạt cỏ núi cao vốn mọc rất chậm.

Để nguyên những gì thuộc về núi

Đây là nguyên tắc dễ hiểu nhưng hay bị bỏ qua nhất, vì từng việc nhỏ đều có vẻ vô hại.

  • Không hái hoa, không đào cây con. Lan, đỗ quyên và nhiều cây bụi núi cao mọc chậm, một số loài được pháp luật bảo vệ. Chụp ảnh là đủ.
  • Không nhặt đá làm kỷ niệm. Một viên đá không đáng gì, nhưng hàng nghìn người cùng nhặt thì bãi đá đẹp trên đỉnh dần biến mất.
  • Không khắc, viết, vẽ lên đá và thân cây. Vết khắc trên vỏ cây mở đường cho nấm và sâu, vết sơn trên đá ở lại hàng chục năm.
  • Không xếp thêm ụ đá theo ý mình. Trên một số tuyến, ụ đá là dấu chỉ đường; xếp thêm ụ giả có thể khiến người sau đi lạc.
  • Không mang hạt giống, cây lạ lên núi. Đất bám đế giày từ vùng khác có thể mang theo hạt cỏ lạ; gõ sạch đế giày trước khi vào tuyến là thói quen tốt.
  • Không di dời công trình, dấu mốc. Cột mốc, biển chỉ dẫn, bậc đá, dây bám đều có lý do ở đúng chỗ đó.

Nếu bạn muốn một thứ để nhớ chuyến đi, hãy chụp ảnh, ghi vài dòng nhật ký về thời tiết và cảm giác trên đỉnh, hoặc mang về một túi rác người khác bỏ lại. Đó là món kỷ niệm mà người giữ núi quý nhất.

Tình huống giả định trên núi: làm gì cho đúng

Những tình huống dưới đây đều rất hay gặp trên các cung leo phổ thông. Đọc trước để khi gặp, bạn không phải nghĩ lâu.

Tình huốngPhản xạ dễ mắcCách xử lý có trách nhiệm
Lối mòn ngập bùn dài vài chục métĐi men lên mép cỏ hai bênĐi thẳng giữa lối, dùng gậy giữ thăng bằng, chấp nhận giày bẩn
Thấy rác của người khác ở bãi nghỉBỏ qua vì không phải của mìnhNhặt những món nhẹ, bỏ vào túi rác dư mang xuống
Trời lạnh, cả đoàn muốn đốt lửaGom cành cây sống quanh lánHỏi quy định; nếu được phép, chỉ dùng củi khô rơi sẵn, đốt nhỏ ở chỗ đã có vết lửa
Khỉ hoặc chim tiến lại gần xin ănNém cho một miếng bánh để chụp ảnhCất đồ ăn, lùi lại, đi tiếp; không cho ăn dù chỉ một lần
Đoàn khác đang nghỉ trên đỉnh hẹpMở loa, gọi nhau ầm ĩ, chen chụp ảnhChờ lượt, nói nhỏ, chụp nhanh rồi nhường chỗ

Điểm chung của các phản xạ sai là chúng đều tiện cho mình trong vài phút. Điểm chung của cách xử lý đúng là chúng tốn thêm chút công nhưng giữ được cung đường cho mùa sau.

Sai lầm hay gặp và khi nào an toàn được đặt lên trước

Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ rác hữu cơ như vỏ chuối, vỏ cam, hạt hướng dương thì cứ để lại vì "tự phân huỷ". Ở trên cao, trời lạnh và khô, những thứ này phân huỷ rất chậm, lại thu hút chuột và khỉ tới gần lán. Sai lầm thứ hai là để người dẫn đường hay người mang đồ "lo hết" chuyện rác, trong khi họ đã phải gánh phần đồ nặng nhất.

Có những lúc nguyên tắc không để lại dấu vết phải nhường cho an toàn. Khi có người say độ cao nặng, hạ thân nhiệt hay chấn thương, việc đầu tiên là đưa người xuống thấp và gọi hỗ trợ, kể cả nếu phải đi ra khỏi lối mòn, bỏ lại một số đồ hay đốt lửa để giữ ấm trong tình huống khẩn cấp. Khi dông sét kéo tới trên sống núi trống, bạn rời chỗ cao nhanh nhất có thể chứ không đứng chọn bãi cỏ nào ít bị giẫm.

Sau khi tình huống đã qua, bạn có thể báo lại với ban quản lý hoặc người dẫn đường về những gì đã để lại, để họ thu dọn khi điều kiện cho phép. Trách nhiệm với núi và trách nhiệm với con người không mâu thuẫn, chỉ là có thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Câu hỏi thường gặp

Không để lại dấu vết có phải là luật bắt buộc ở Việt Nam không?

Bảy nguyên tắc này là bộ thói quen thực hành, không phải một văn bản luật. Tuy vậy, nhiều việc trong đó trùng với quy định thật của các vườn quốc gia và khu bảo tồn như cấm khai thác cây rừng, cấm đốt lửa ngoài nơi cho phép, cấm xả rác. Vì vậy làm theo nguyên tắc cũng giúp bạn không vi phạm quy định nơi mình đến.

Đi theo tour có người dẫn thì có cần tự lo những việc này không?

Có. Người dẫn đường giúp bạn biết lối và quy định, nhưng rác của bạn, cách bạn đi trên lối mòn và cách bạn cư xử ở bản là phần việc của chính bạn. Đoàn nào mỗi người tự lo phần mình thì người dẫn đường có thêm thời gian lo an toàn cho cả đoàn.

Rác hữu cơ như vỏ trái cây có cần mang xuống không?

Nên mang xuống. Trên núi cao trời lạnh, khô nên vỏ trái cây phân huỷ chậm hơn nhiều so với ở đồng bằng, lại thu hút động vật tới bãi nghỉ và làm chúng quen xin ăn. Bỏ vỏ vào túi kín riêng, mang xuống cùng các loại rác khác là cách gọn nhất.

Chụp ảnh trên núi có ảnh hưởng gì tới môi trường không?

Bản thân việc chụp ảnh không gây hại, nhưng cách chụp thì có: bước ra khỏi lối mòn để tìm góc, giẫm lên thảm cỏ hay hoa, trèo lên cột mốc, đuổi theo động vật. Chụp từ trong lối hoặc từ chỗ đất đá trống, giữ khoảng cách với động vật là đủ để có ảnh đẹp mà không để lại vết.

Nếu thấy người khác xả rác hay hái cây trên núi thì nên làm gì?

Nhắc nhẹ bằng giọng thân thiện thường hiệu quả hơn chỉ trích, nhiều người làm vì chưa biết. Nếu là việc nghiêm trọng như chặt cây, đốt lửa ở nơi cấm hay bẫy động vật, hãy báo cho người dẫn đường hoặc ban quản lý khu rừng thay vì tự đối đầu, nhất là khi đang ở nơi vắng.

Trẻ nhỏ đi cùng thì dạy nguyên tắc này thế nào cho dễ nhớ?

Giao cho trẻ một việc cụ thể như giữ túi rác của cả nhà, đếm xem gặp bao nhiêu loại hoa mà không hái bông nào, hoặc tìm dấu đường để cả nhà đi đúng lối. Trẻ nhớ bằng việc làm tốt hơn bằng lời dặn, và tự hào khi được giao trách nhiệm thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138