Khi trên tuyến không có nhà vệ sinh, cách đúng là đi xa suối, xa lối mòn và bãi lán khoảng 60 m trở lên, đào một hố nhỏ sâu cỡ 15 đến 20 cm, lấp kỹ sau khi dùng và mang giấy vệ sinh đã dùng xuống núi trong túi kín. Nếu lán có nhà vệ sinh, luôn dùng nhà vệ sinh, kể cả khi nó không sạch như bạn muốn.
Chủ đề này ít ai nói ra nhưng lại là nguồn ô nhiễm dễ thấy nhất ở các cung leo đông người: giấy trắng vương sau tảng đá, mùi ở quanh bãi nghỉ, suối đầu nguồn bị bẩn. Phần dưới hướng dẫn từng bước, kèm cách xử lý ngày kinh nguyệt, khi bị tiêu chảy và những chỗ tuyệt đối không nên chọn.
Vì sao chuyện đi vệ sinh trên núi cần cách làm riêng
Ở dưới thấp, đất ấm, ẩm và nhiều vi sinh vật nên chất thải phân huỷ khá nhanh. Trên núi cao, đất mỏng, nhiều đá, nhiệt độ thấp, quá trình này chậm hơn rõ rệt. Một bãi nghỉ được hàng trăm người dùng mỗi mùa mà ai cũng ra sau tảng đá gần nhất sẽ thành điểm bẩn kéo dài, có mùi và có ruồi.
Mối lo lớn nhất là nguồn nước. Nhiều lán trên núi lấy nước từ khe suối gần đó, và người leo núi phía dưới cũng lọc nước từ chính dòng ấy. Chất thải để quá gần suối, khi mưa xuống sẽ trôi thẳng vào nguồn nước, mang theo vi khuẩn gây tiêu chảy. Một người bị tiêu chảy trên núi không chỉ mệt mà còn mất nước nhanh, có khi phải dừng cả chuyến.
Cuối cùng là chuyện tôn trọng người khác và người dân địa phương. Nhiều khu rừng quanh bản là nơi người dân đi lấy củi, chăn thả, có những khu rừng được cộng đồng giữ gìn riêng. Đi vệ sinh bừa bãi ở đó là thiếu tôn trọng, dù bạn không cố ý.
Chọn chỗ: khoảng cách và địa hình
Quy tắc dễ nhớ là khoảng 60 m, tương đương chừng 70 đến 80 bước chân người lớn, tính từ suối, hồ, lối mòn và chỗ dựng lều.
| Nên chọn | Không nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Đất có lớp mùn, dưới tán cây | Bãi đá trơ, khe đá | Đất mùn có vi sinh vật giúp phân huỷ; khe đá không đào được và giữ chất thải lâu |
| Chỗ cao hơn, xa dòng nước | Lòng suối cạn, rãnh thoát nước | Suối cạn mùa khô sẽ có nước khi mưa, cuốn chất thải đi |
| Khuất tầm nhìn, cách lối mòn | Sau tảng đá lớn sát bãi nghỉ | Ai cũng chọn tảng đá đó, chỗ ấy thành điểm bẩn |
| Nơi bằng phẳng, đứng vững | Mép vực, sườn dốc trơn | Ngồi xổm trên dốc trơn dễ trượt ngã, nhất là lúc trời tối |
| Trong tầm gọi của đoàn | Đi quá sâu vào rừng một mình | Lạc hoặc trượt chân mà không ai biết là rủi ro thật |
Trên sống núi trống hay khu đỉnh núi đá, không có đất để đào, hãy tận dụng nhà vệ sinh ở lán trước khi lên, hoặc dùng túi vệ sinh chuyên dụng để mang chất thải xuống. Trên những tuyến đông người, tính trước giờ đi vệ sinh ở lán là thói quen của người leo núi có kinh nghiệm.
Đào hố và dùng đúng cách, từng bước
Bạn chỉ cần một bay xúc nhỏ gọn, một túi có khoá kéo đựng giấy đã dùng và nước rửa tay. Bộ đồ này nên để ở ngăn ngoài balo, lấy ra được nhanh.
- Báo cho người trong đoàn bạn đi hướng nào, đặc biệt khi trời tối hoặc sương mù.
- Chọn chỗ theo bảng trên, dùng gót giày hoặc bay xúc gạt lớp lá khô sang một bên, để dành.
- Đào hố đường kính cỡ một bàn tay, sâu khoảng 15 đến 20 cm, tới lớp đất có màu sẫm.
- Sau khi dùng, cho giấy vệ sinh vào túi có khoá kéo; không bỏ giấy xuống hố.
- Dùng que nhỏ khuấy nhẹ chất thải với đất trong hố để phân huỷ nhanh hơn, bỏ que vào hố.
- Lấp đất lại, nén nhẹ, phủ lớp lá khô lên để chỗ đó trông như chưa ai động tới.
- Rửa tay bằng nước và xà phòng hoặc dung dịch rửa tay khô, xa nguồn nước.
Đi tiểu đơn giản hơn: chọn chỗ đất trống hoặc đá, tránh tưới lên cây cỏ non, giữ cùng khoảng cách với suối. Trên tuyến đông người, tránh dồn vào một chỗ quen thuộc để không tạo mùi.
Giấy vệ sinh, khăn ướt và túi đựng: nhỏ nhưng hay sai
Mang giấy đã dùng xuống, không chôn. Giấy vệ sinh chôn nông thường bị động vật đào lên hoặc mưa làm lộ ra, và vì trên cao phân huỷ chậm, những mảnh giấy trắng ấy nằm đó rất lâu. Bỏ giấy vào túi có khoá kéo, bọc thêm một lớp túi tối màu, mang xuống cùng rác.
Khăn ướt không bao giờ được để lại. Phần lớn khăn ướt có sợi tổng hợp, gần như không phân huỷ trong đất. Nếu bạn dùng khăn ướt, coi nó như rác nhựa và luôn mang xuống.
Mẹo giảm mùi cho túi đựng. Cho vào túi một ít bột cà phê đã dùng, phơi khô, hoặc vài lá trà khô. Túi kín hai lớp gần như không có mùi trong một hai ngày.
Không đốt giấy. Đốt giấy vệ sinh nghe có vẻ gọn nhưng giấy cháy dở, tro bay, và vào mùa khô đây là nguyên nhân gây cháy cỏ. Nhiều khu bảo tồn cấm hẳn việc này.
Ngày kinh nguyệt và những tình huống đặc biệt
Phụ nữ hoàn toàn có thể leo núi trong ngày kinh nguyệt nếu chuẩn bị chu đáo. Mang đủ băng vệ sinh hoặc tampon cho số ngày, cộng thêm phần dự phòng; nếu đã quen dùng cốc nguyệt san, đây là lựa chọn ít rác. Mọi đồ đã dùng gói trong giấy, bỏ vào túi kín tối màu và mang xuống, không chôn và không đốt. Khi đổ cốc nguyệt san, đào hố như với chất thải, xa suối, rồi rửa cốc bằng nước sạch mang theo.
Khi bị tiêu chảy trên núi, bạn sẽ phải đi vệ sinh nhiều lần và gấp. Hãy tìm trước một khu phù hợp gần lán để không phải chạy xa trong đêm, mang đèn đội đầu, báo người đi cùng. Quan trọng hơn chuyện chỗ nào là chuyện bù nước: uống từng ngụm đều, theo dõi màu nước tiểu, nếu kèm sốt, lả người, chóng mặt hoặc không giữ được nước uống, cần dừng leo, xuống thấp và gọi hỗ trợ y tế.
Với trẻ nhỏ đi cùng, tập cho trẻ quen việc đi vệ sinh ở lán trước khi lên dốc, và luôn có người lớn đi kèm khi phải ra ngoài, nhất là lúc trời tối.
Bộ đồ vệ sinh cá nhân nên mang: nhỏ, nhẹ, lấy ra nhanh
Gom tất cả vào một túi riêng màu dễ nhận, để ở ngăn ngoài hoặc ngăn nắp balo. Lúc cần, bạn không phải lục tung cả balo giữa đường.
- Bay xúc gọn. Loại nhựa cứng hoặc kim loại nhẹ, có mép đủ sắc để cắt qua rễ cỏ; một chiếc bay giúp đào hố đủ sâu trong một hai phút.
- Giấy vệ sinh cuộn nhỏ. Rút lõi giấy, ép dẹt, đựng trong túi có khoá kéo để không ướt khi mưa.
- Hai túi có khoá kéo, một túi tối màu. Một túi đựng giấy sạch, một túi đựng giấy đã dùng, bọc ngoài bằng túi tối màu cho kín đáo.
- Dung dịch rửa tay khô và một chai xà phòng nhỏ. Đủ dùng cho cả chuyến, xà phòng chọn loại phân huỷ sinh học.
- Khăn vải nhỏ. Dùng lau tay, lau mặt, phơi khô trên balo khi đi; ít rác hơn khăn ướt.
- Đồ cho ngày kinh nguyệt nếu cần. Đủ số ngày cộng thêm phần dự phòng, kèm túi kín riêng.
- Đèn đội đầu. Luôn để trong tầm tay khi ngủ ở lán, phòng lúc phải ra ngoài ban đêm.
Cả bộ chỉ nặng vài trăm gam. Nếu đi theo đoàn, có thể dùng chung một bay xúc cho hai ba người, nhưng mỗi người nên tự giữ túi giấy đã dùng của mình.
Kiểm tra bộ đồ này cùng lúc kiểm tra đèn và áo mưa trước khi rời nhà. Quên bay xúc là lý do phổ biến khiến người ta đi vệ sinh qua loa sau tảng đá.
Nhà vệ sinh ở lán trại: dùng sao cho người sau còn dùng được
Nhiều lán trên các cung leo phổ thông có nhà vệ sinh đơn giản: hố xí khô, hố có nắp, hoặc nhà vệ sinh dội nước bằng gáo. Những công trình này thường được dựng và giữ bằng công sức của người địa phương, nước phải dẫn từ xa, chất thải phải xử lý thủ công. Chúng không sạch như ở thành phố, nhưng tốt hơn nhiều so với việc cả trăm người cùng ra sau lán mỗi ngày.
Với hố xí khô, không đổ nước, không bỏ rác, giấy hay đồ vệ sinh phụ nữ vào hố nếu có biển dặn hoặc chủ lán nhắc; nhiều nơi để sẵn thùng tro, mùn cưa để rắc lên sau khi dùng, hãy làm theo. Với nhà vệ sinh dội nước, dùng tiết kiệm vì nước trên núi quý, dội vừa đủ, không xả giấy nếu có thùng riêng.
Nếu nhà vệ sinh quá bẩn, cách tốt là báo nhẹ nhàng với chủ lán thay vì bỏ ra ngoài đi bừa. Đi giày khi vào, mang đèn nếu trời tối, giữ cửa đóng để gió không thổi bay đồ. Những việc nhỏ như vậy giúp nhà vệ sinh dùng được cho đoàn đến sau.
Sai lầm hay gặp và an toàn khi đi vệ sinh ngoài trời
Phần lớn tai nạn liên quan tới việc đi vệ sinh xảy ra ban đêm hoặc khi đi quá xa đoàn. Bảng dưới đây gom lại những gì nên tránh.
| Sai lầm | Hệ quả | Cách làm đúng |
|---|---|---|
| Đi một mình ra xa lúc nửa đêm | Lạc, trượt ngã, không ai biết | Báo người cùng lán, mang đèn, đi trong tầm gọi |
| Chọn mép dốc cho kín đáo | Trượt chân trên đất ẩm, đá rơi | Chọn chỗ bằng, đứng vững dù kém kín hơn |
| Đi ngay cạnh suối cho tiện rửa | Làm bẩn nguồn nước của cả tuyến | Lấy nước ra xa ít nhất 60 m rồi mới rửa |
| Nhịn quá lâu vì ngại | Đau bụng, mệt, dễ uống ít nước để đỡ phải đi | Lên kế hoạch dùng nhà vệ sinh ở lán, uống đủ nước |
| Để giấy lại sau tảng đá | Điểm bẩn tồn tại cả mùa | Luôn có túi đựng giấy trong túi áo hay ngăn ngoài |
Nhịn đi vệ sinh để rồi uống ít nước là thói quen nguy hiểm, nhất là ở độ cao lớn, nơi mất nước làm bạn mệt và đau đầu nhanh hơn. Uống đủ nước quan trọng hơn sự ngại ngùng.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải đào hố khi đi vệ sinh trên núi không?
Nếu có nhà vệ sinh ở lán hoặc trên tuyến thì luôn dùng nhà vệ sinh. Khi không có, đào hố nhỏ sâu khoảng 15 đến 20 cm và lấp lại là cách giảm mùi, giảm ruồi và giúp chất thải phân huỷ nhanh hơn. Trên đỉnh đá không đào được, nên dùng túi vệ sinh chuyên dụng mang xuống.
Đi vệ sinh cách suối bao xa là đủ?
Mốc thường dùng là khoảng 60 m, tương đương 70 đến 80 bước chân người lớn, tính từ suối, hồ và cả những rãnh có thể thành dòng chảy khi mưa. Cũng nên giữ khoảng cách tương tự với lối mòn và chỗ dựng lều để không ai vô tình đi qua.
Giấy vệ sinh có phân huỷ được nếu chôn không?
Giấy có phân huỷ nhưng trên núi lạnh và đất mỏng thì rất chậm, lại hay bị động vật đào lên. Khăn ướt thì gần như không phân huỷ. Vì vậy cách đúng là cho giấy đã dùng vào túi kín, mang xuống núi bỏ cùng rác.
Phụ nữ leo núi trong ngày kinh nguyệt cần chuẩn bị gì thêm?
Mang đủ băng vệ sinh, tampon hoặc cốc nguyệt san cho số ngày cộng phần dự phòng, vài túi kín tối màu, giấy, nước rửa tay và một chiếc khăn nhỏ. Đồ đã dùng gói kín mang xuống. Nếu bạn thấy đau bụng nhiều hay mệt hơn thường lệ, hãy báo người dẫn đường để điều chỉnh nhịp đi.
Ban đêm ở lán muốn đi vệ sinh thì làm thế nào cho an toàn?
Mang đèn đội đầu, đi dép hoặc giày có đế bám, báo một người cùng lán và đi theo lối quen đã xem lúc trời còn sáng. Không đi xa ra sống núi hay mép dốc. Nếu trời có sương mù dày, đi cùng một người khác và giữ tầm nhìn về phía lán.
Có nên dùng xà phòng để rửa tay sau khi đi vệ sinh trên núi không?
Nên rửa tay, vì đây là cách đơn giản nhất phòng tiêu chảy trên núi. Dùng ít xà phòng loại phân huỷ sinh học hoặc dung dịch rửa tay khô, và rửa ở xa suối, đổ nước rửa lên đất chứ không đổ vào dòng nước.