Muốn đi lên dốc không hụt hơi, bạn cần đi chậm hơn mình tưởng: bước ngắn chừng nửa bàn chân đến một bàn chân, thở đều theo nhịp bước, và giữ tốc độ ở mức vẫn nói được trọn một câu. Trên đoạn rất dốc, dùng bước nghỉ — khoá thẳng chân sau trong tích tắc để xương gánh sức nặng thay cho cơ — thay vì đi nhanh rồi đứng thở dốc.
Phần lớn người mới mệt rũ không phải vì thiếu sức mà vì sai nhịp: lao lên hai mươi phút đầu, tim đập dồn, rồi phải dừng liên tục. Người đi núi lâu năm trông như đi chậm nhưng gần như không dừng, nên tới nơi sớm hơn và còn sức cho đường xuống. Mục dưới đây đi từ nguyên lý, cách đếm nhịp, kỹ thuật bước nghỉ đến bảng tự kiểm và lúc nên dừng hẳn.
Vì sao đi nhanh lên dốc lại tới nơi chậm hơn
Khi bạn leo dốc, cơ đùi và mông phải nâng toàn bộ khối lượng cơ thể cộng với balo lên cao theo từng bước. Nếu bước dài và nhanh, nhu cầu năng lượng vượt quá lượng ô xy phổi và tim kịp đưa tới, cơ chuyển sang đốt năng lượng theo cách tạo nhiều sản phẩm gây mỏi. Cảm giác bắp chân nặng như đeo chì, thở hồng hộc và tim đập thình thịch là dấu hiệu bạn đã vượt ngưỡng đó.
Vượt ngưỡng một lần thì cơ thể cần vài phút đứng nghỉ mới hồi lại, và mỗi lần hồi lại không trọn vẹn. Sau bốn năm lần như vậy, sức chân tụt hẳn, trong khi người đi đều vẫn còn dư. Đó là lý do quy tắc đầu tiên của đường dốc là không bao giờ để mình thở hổn hển. Lên cao, không khí loãng hơn nên ngưỡng này đến sớm hơn nữa; nhịp bạn đi thoải mái ở đồi thấp có thể trở thành quá sức ở độ cao lớn.
Một nguyên lý khác: bước ngắn giữ cho trọng tâm nằm gần bàn chân trụ. Bước dài buộc bạn phải đẩy người lên bằng một cú co duỗi mạnh của đùi, giống như leo bậc thang cao. Bước ngắn biến con dốc thành nhiều bậc thấp, mỗi bậc tốn ít sức hơn và cơ được nghỉ xen giữa.
Tự kiểm nhịp: bảng dấu hiệu và cách chỉnh
Không cần đồng hồ đo nhịp tim, bạn vẫn đọc được cơ thể mình bằng mấy dấu hiệu đơn giản. Bảng dưới dùng được ngay trên đường mòn, kể cả khi cả nhóm đang đi.
| Dấu hiệu | Bạn đang ở đâu | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Nói được trọn câu, thở bằng mũi được | Nhịp bền, giữ được nhiều giờ | Giữ nguyên, đây là nhịp chuẩn cho dốc dài |
| Nói được nhưng phải ngắt câu giữa chừng | Gần ngưỡng | Rút bước ngắn lại, chưa cần dừng |
| Chỉ nói được vài chữ, thở bằng miệng dồn dập | Vượt ngưỡng | Chuyển sang bước nghỉ ngay, thở ra mạnh |
| Choáng, tim đập đập vào tai, buồn nôn | Quá sức hoặc có vấn đề khác | Dừng, ngồi xuống, báo người dẫn đường |
| Chân run, bước hụt, vấp nhiều | Mỏi cơ hoặc thiếu năng lượng | Nghỉ, ăn chút đồ ngọt, uống nước |
Phép thử nói chuyện có giá trị vì nó không phụ thuộc thể lực từng người: người khoẻ và người yếu đều có chung dấu hiệu khi vượt ngưỡng của chính mình. Trong nhóm, người dẫn đường hay hỏi vu vơ một câu để nghe người khác trả lời có hụt hơi hay không.
Bước nghỉ: kỹ thuật cho đoạn dốc đứng
Bước nghỉ là kỹ thuật kinh điển của người leo núi cao, nhưng dùng tốt cả trên những con dốc đất ở rừng nhiệt đới. Ý tưởng là có một khoảnh khắc ngắn mỗi bước mà cơ chân sau được thả lỏng hoàn toàn.
- Bước chân trước lên một khoảng ngắn, đặt cả bàn chân xuống nếu mặt đất cho phép, đầu gối chân trước vẫn hơi chùng, chưa dồn trọng lượng.
- Chân sau duỗi thẳng và khoá gối nhẹ, toàn bộ sức nặng dồn lên chân sau; lúc này xương chịu lực, cơ đùi chân sau được nghỉ.
- Giữ tư thế đó nửa giây đến một giây, thở ra một hơi dài.
- Chuyển trọng lượng sang chân trước, đứng thẳng lên trên chân trước, rồi lặp lại với chân kia.
- Trên đoạn rất dốc hoặc ở độ cao lớn, có thể thở hai hơi mỗi bước; dốc vừa thì một hơi mỗi bước là đủ.
Thoạt đầu bước nghỉ trông chậm đến sốt ruột. Nhưng thử một đoạn dốc mười lăm phút bằng bước nghỉ rồi so với cách đi thường, phần lớn người sẽ thấy mình lên tới nơi mà không phải đứng lại lần nào.
Thở và bước khớp nhau
Thở ra chủ động. Người mới hay chỉ chú ý hít vào, nhưng thở ra hết hơi cũ mới tạo chỗ cho hơi mới. Trên dốc đứng, thử thở ra mạnh qua môi mím nhẹ, như thổi nguội một thìa canh, rồi để hơi vào tự nhiên.
Đếm nhịp đơn giản. Dốc vừa: hít vào hai bước, thở ra hai bước. Dốc đứng: một bước một hơi. Không cần đếm suốt chặng, chỉ dùng khi thấy nhịp bắt đầu rối, đếm vài chục bước là cơ thể tự vào guồng.
Thả lỏng vai và tay. Vai nhô lên, tay nắm chặt quai balo là tốn sức vô ích và làm ngực khó nở. Thỉnh thoảng hạ vai xuống, lắc nhẹ hai tay.
Nhìn xa hai ba mét. Nhìn ngay mũi giày làm bạn cúi gập, ngực bị ép. Nhìn lên phía trước một đoạn ngắn để chọn chỗ đặt chân và giữ lưng thẳng hơn.
Dùng gậy như tay vịn. Nếu có gậy, rút ngắn gậy khi lên dốc, chống ngang tầm bước chân trước, đẩy nhẹ để chia bớt việc cho tay và vai.
Lên dốc trên từng loại mặt đường
Cùng một độ dốc nhưng mặt đường khác nhau thì cách đặt chân cũng khác. Bảng dưới gom những kiểu mặt đường hay gặp ở núi Việt Nam, từ dốc đất rừng đến bậc đá trên sống núi.
| Mặt đường | Đặt chân thế nào | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Dốc đất khô, bậc do rễ cây | Bước lên bậc thấp, đặt cả bàn chân lên phần đất phẳng giữa hai rễ | Giẫm lên mặt rễ cây nghiêng, nhất là khi rễ ẩm |
| Dốc đất ướt, bùn | Đá mũi giày vào đất tạo bậc nhỏ, đi mép đường nơi có cỏ giữ đất | Đi giữa rãnh nước chảy, nơi bùn sâu và trơn nhất |
| Bậc đá lớn | Tìm đường vòng qua bậc thấp hơn, dùng tay chống gối để đẩy người lên | Bước một bậc cao ngang hông, dồn hết sức vào một chân |
| Cỏ dốc dài | Đi zíc zắc, mép trong bàn chân ấn vào sườn dốc | Lao thẳng lên, bàn chân nghiêng theo dốc dễ trượt |
| Đá vụn rời | Bước ngắn, đặt chân lên viên đá to nằm yên, dồn lực từ từ | Đặt chân lên đá nhỏ lăn được hoặc đá chưa thử |
Điểm chung của mọi mặt đường là chọn bậc thấp và chuyển trọng lượng từ từ. Khi đi sau người khác, bạn có thể đặt chân đúng chỗ họ vừa đặt, nhưng vẫn phải tự nhìn, vì chiều cao và sải chân mỗi người khác nhau.
Tình huống giả định: con dốc đất dài trước khi lên sống núi
Nhóm năm người bắt đầu đoạn dốc đất đỏ trong rừng, ước chừng phải leo liền hơn một giờ mới lên sống núi. Hai người trẻ đi đầu với tốc độ như đi bộ ngoài phố, mười phút sau đã đứng chống gối thở. Người dẫn đường đổi đội hình: người chậm nhất lên đi thứ hai, ngay sau người dẫn, cả nhóm theo nhịp của người đó.
Người dẫn rút bước ngắn bằng nửa bàn chân, đi bước nghỉ trên những bậc đất cao, cứ khoảng hai mươi lăm đến ba mươi phút thì đứng nghỉ một hai phút để uống ngụm nước, không ngồi, không tháo balo. Cả nhóm lên tới sống núi mà không ai phải dừng giữa dốc. Hai người trẻ ngạc nhiên vì tổng thời gian còn ngắn hơn lúc họ tự đi.
Điều đáng học ở đây là nhịp của nhóm thuộc về người chậm nhất. Để người yếu đi cuối và cố đuổi theo là cách nhanh nhất khiến họ kiệt sức, và khi một người kiệt sức thì cả nhóm phải dừng.
Sai lầm hay gặp khi lên dốc
Những lỗi dưới đây lặp lại ở hầu hết nhóm đi núi lần đầu, và đều sửa được ngay trong chuyến đi.
- Đi nhanh ở nửa giờ đầu vì còn khoẻ, rồi trả giá cả ngày sau đó.
- Bước dài trên bậc đất cao thay vì tìm bậc thấp hơn ở mép đường mòn.
- Chỉ tiếp đất bằng mũi chân khi dốc vừa, làm bắp chân căng rất nhanh; nên đặt cả bàn chân khi có thể.
- Dừng nghỉ lâu giữa dốc, cơ nguội đi, mồ hôi lạnh, đi tiếp còn nặng hơn.
- Nhịn uống vì sợ phải đi vệ sinh, đến giữa trưa mới khát và chuột rút.
- Nói chuyện liên tục bằng giọng to trên dốc đứng, lãng phí hơi thở.
- Siết dây đai hông quá lỏng, toàn bộ sức nặng balo đè lên vai, ngực khó thở.
Cách sửa chung là chậm lại trước khi mệt chứ không phải sau khi mệt. Nếu bạn phải tự hỏi mình có đang đi nhanh quá không, câu trả lời thường là có.
Khi nào dừng hẳn, quay đầu hoặc gọi hỗ trợ
Hụt hơi do gắng sức sẽ dịu đi sau vài phút đứng nghỉ. Nếu nghỉ rồi mà vẫn thở dốc khi ngồi yên, đau tức ngực, choáng váng, môi tái hoặc nhịp tim không hạ, đó không còn là chuyện kỹ thuật bước chân. Hãy dừng, báo người dẫn đường hoặc trưởng nhóm, và không cố lên tiếp. Ở độ cao lớn, khó thở cả khi nghỉ còn có thể là dấu hiệu say độ cao nặng; cách xử lý an toàn nhất là xuống thấp cùng người đi kèm và liên hệ hỗ trợ y tế.
Hãy đặt sẵn một giờ quay đầu trước khi đi: nếu tới giờ đó chưa tới đỉnh hoặc điểm nghỉ đêm, cả nhóm quay lại, dù đỉnh trông rất gần. Đi chậm không có lỗi, nhưng đi chậm mà không có giờ quay đầu thì dễ bị tối trên đường xuống. Giờ quay đầu nên tính ngược từ lúc trời tối, cộng thêm khoảng thời gian dự phòng cho đường xuống chậm hơn dự kiến, vì cuối ngày ai cũng mệt và đi chậm hơn buổi sáng. Người có bệnh tim mạch, huyết áp hoặc hô hấp nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi và cho người dẫn đường biết từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đi lên dốc nên bước dài hay bước ngắn?
Bước ngắn, khoảng nửa bàn chân đến một bàn chân trên đoạn dốc đứng. Bước ngắn giữ trọng tâm gần chân trụ, chia con dốc thành nhiều bậc thấp nên cơ đùi đỡ mỏi và hơi thở đều hơn hẳn.
Bước nghỉ có làm chuyến đi chậm hơn không?
Trên từng bước thì chậm hơn, nhưng tổng thời gian thường nhanh hơn vì bạn gần như không phải dừng đứng thở. Kỹ thuật này hợp nhất với dốc đứng kéo dài và đoạn ở độ cao lớn, còn đường bằng thì không cần.
Làm sao biết mình đang đi quá sức?
Thử nói một câu trọn vẹn. Nếu phải ngắt giữa câu để lấy hơi, bạn đang sát ngưỡng; nếu chỉ nói được vài chữ thì đã vượt ngưỡng. Rút ngắn bước và chuyển sang bước nghỉ ngay lúc đó.
Thở bằng mũi hay bằng miệng khi leo dốc?
Dốc vừa thì thở bằng mũi được là dấu hiệu nhịp tốt. Dốc đứng hoặc lên cao thì thở bằng cả miệng là bình thường, miễn là bạn chủ động thở ra hết hơi và giữ nhịp đều theo bước chân.
Có nên ngồi xuống nghỉ giữa con dốc dài không?
Nên nghỉ ngắn đứng một hai phút, không tháo balo, uống ngụm nước rồi đi tiếp. Ngồi lâu giữa dốc làm cơ nguội và mồ hôi lạnh đi, khi đứng dậy đi tiếp sẽ thấy nặng nề hơn.
Người hay hụt hơi có nên đi đầu nhóm không?
Nên đi ngay sau người dẫn đường để cả nhóm theo nhịp của họ. Đặt người chậm ở cuối khiến họ phải đuổi theo, nhanh kiệt sức và cuối cùng cả nhóm vẫn phải dừng chờ.