Khi leo núi mà nghe tiếng sấm, bạn đã ở trong tầm sét đánh và phải rời ngay đỉnh, sống núi và chỗ trống để xuống chỗ thấp hơn, có rừng cây đều, tránh cây đơn độc và vũng nước. Cách an toàn nhất là không để mình còn ở trên cao khi dông tới: xuất phát sớm, lên đỉnh trước trưa và quay đầu khi thấy mây dông dựng đứng.
Sét trên núi nguy hiểm vì người leo thường là vật cao nhất trong vùng trống, ở xa chỗ trú kiên cố và xa cơ sở y tế. Bài này giải thích cách nhận biết dông từ sớm, quy tắc đếm giây giữa chớp và sấm, chỗ nào nên trú, chỗ nào tuyệt đối tránh, tư thế cuối cùng khi sét đánh rất gần, và cách sơ cứu người bị sét.
Vì sao dông trên núi hay tới vào buổi chiều
Vào những ngày nắng nóng mùa hè, mặt đất và sườn núi hấp thu nhiệt suốt buổi sáng. Không khí sát sườn núi nóng lên, nhẹ đi và bị đẩy lên cao dọc theo sườn dốc. Lên cao, nó lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mây. Nếu đủ ẩm, đám mây tiếp tục lớn thẳng đứng thành mây dông, thường từ cuối buổi sáng đến buổi chiều. Đó là lý do nhiều người dẫn đường muốn nhóm rời đỉnh trước giữa trưa trong mùa mưa.
Ở vùng núi phía Bắc, dông nhiệt kiểu này hay gặp trong mùa mưa, khoảng từ cuối mùa xuân đến hết mùa hè. Mùa khô ít dông hơn nhưng không phải không có, nhất là khi có không khí lạnh tràn về gặp không khí nóng ẩm. Dự báo thời tiết cho thành phố dưới chân núi chỉ cho bạn khung chung; trên núi dông có thể tới sớm hơn và cục bộ hơn.
Điều quan trọng cần hiểu: sét có thể đánh xa đám mây đang mưa nhiều cây số. Bạn có thể đứng dưới nắng mà vẫn trong tầm sét. Vì vậy không chờ mưa tới mới chạy; tiếng sấm đầu tiên đã là lời báo đủ.
Dấu hiệu dông đang tới và việc cần làm
Bảng dưới xếp theo mức độ, từ dấu hiệu sớm khi còn nhiều thời gian tới dấu hiệu sét đã ở ngay trên đầu.
| Dấu hiệu | Mức độ | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Mây tích trắng phát triển nhanh, đỉnh phồng như súp lơ trước trưa | Sớm | Bàn lại kế hoạch, cân nhắc rút ngắn chặng, đặt giờ quay đầu sớm hơn |
| Mây chuyển xám đen ở chân, đỉnh loe ngang như cái đe | Rõ | Bắt đầu rời đỉnh và sống núi ngay, không chờ chụp ảnh |
| Gió đổi hướng đột ngột, trời tối sầm, nhiệt độ tụt nhanh | Gần | Đi nhanh xuống chỗ thấp, cất gậy kim loại vào balo khi tới chỗ trú |
| Nghe sấm, đếm từ chớp tới sấm dưới khoảng 30 giây | Nguy hiểm | Đã trong tầm sét, tới chỗ trú tốt nhất có thể trong vài phút |
| Tóc dựng, da ngứa ran, nghe tiếng rè rè trên gậy hoặc đá | Rất gần | Rời chỗ đó ngay lập tức, nếu không kịp thì ngồi tư thế cuối cùng |
Cách đếm: thấy chớp thì bắt đầu đếm giây cho tới khi nghe sấm. Âm thanh đi khoảng một cây số trong ba giây, nên 30 giây tương đương khoảng mười cây số. Nhiều hướng dẫn an toàn khuyên tìm chỗ trú khi khoảng đếm dưới 30 giây và chờ ít nhất 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới quay lại chỗ trống.
Chỗ nên trú và chỗ phải tránh
Tốt nhất: nhà kiên cố hoặc xe ô tô đóng kín. Lán đá, nhà trạm kiểm lâm có tường và mái chắc chắn bảo vệ tốt. Lều trại, chòi tre, mái che hở không phải chỗ trú an toàn khỏi sét, chỉ che được mưa.
Chấp nhận được: rừng cây cao đều nằm ở chỗ thấp. Trong rừng có nhiều cây cao tương đương nhau, nguy cơ một người bị đánh trực tiếp giảm đi. Chọn chỗ giữa các cây, cách thân cây ít nhất vài mét, không đứng sát thân cây cao nhất.
Tránh đỉnh, sống núi, mỏm đá nhô. Đây là những điểm cao nhất, nơi sét hay đánh. Xuống khỏi sống dù chỉ vài chục mét theo phương thẳng đứng cũng tốt hơn ở lại.
Tránh cây đơn độc giữa đồi trống. Cây cao đứng riêng hút sét, và dòng điện có thể nhảy sang người đứng gần hoặc lan qua mặt đất quanh gốc.
Tránh hang nông và mái đá hẹp. Hang sâu rộng có thể an toàn, nhưng hốc nông hay mái đá chìa ra lại dễ để dòng điện nhảy qua khe hở, đi xuyên qua người đang ngồi bên trong.
Tránh nước, dây cáp, lan can kim loại. Suối, vũng nước, đoạn đường có xích sắt hay dây cáp bám đá dẫn điện đi xa. Rời khỏi chúng trước khi dông tới.
Tư thế cuối cùng khi sét đã ở ngay trên đầu
Không có tư thế nào làm bạn an toàn ngoài trời khi có sét. Tư thế dưới đây chỉ giảm rủi ro một phần, dành cho lúc bạn thật sự không còn chỗ nào để đi.
- Cất gậy và mọi vật dài lên trên đầu, đặt balo có khung kim loại cách xa vài mét.
- Ngồi xổm hoặc ngồi trên tấm lót cách điện như tấm xốp, cuộn dây hoặc balo không có khung kim loại.
- Khép hai bàn chân sát nhau, để dòng điện lan trên mặt đất ít có cơ hội đi vào chân này ra chân kia.
- Cúi đầu, hai tay ôm gối hoặc bịt tai để giảm tổn thương do tiếng nổ.
- Nếu đi theo nhóm, giãn ra mỗi người cách nhau vài chục mét nhưng vẫn nhìn thấy nhau, để một lần sét không làm cả nhóm bị thương và còn người sơ cứu được cho người khác.
- Giữ nguyên cho tới khi khoảng đếm giữa chớp và sấm dài ra rõ rệt, rồi tiếp tục xuống thấp.
Đừng nằm sấp xuống đất: diện tích tiếp xúc lớn hơn làm bạn dễ bị dòng điện lan trên mặt đất đi qua người. Và đừng dùng thời gian quý báu để chụp ảnh tia chớp.
Sơ cứu người bị sét đánh
Người bị sét đánh không còn tích điện, bạn có thể chạm vào họ ngay. Trước khi tới gần, hãy nhìn xem dông còn ở trên đầu không; nếu còn, đưa người bị nạn và cả nhóm tới chỗ an toàn hơn nếu di chuyển được, vì sét có thể đánh lại cùng khu vực.
Kiểm tra theo thứ tự: người đó có đáp lại khi gọi không, có thở không. Sét có thể làm tim và nhịp thở ngừng đột ngột, và với người bị sét đánh, ép tim thổi ngạt kịp thời cho kết quả tốt hơn nhiều ca ngừng tim khác. Nếu người đó không thở, bắt đầu ép tim thổi ngạt nếu bạn đã được học, đồng thời cử người gọi cấp cứu. Khi có nhiều người cùng bị sét, ưu tiên người nằm im không thở trước, vì người còn kêu la được là đang thở.
Người tỉnh lại sau khi bị sét vẫn cần được đưa xuống và đi khám dù trông không sao: họ có thể bị bỏng ở chỗ kim loại chạm da, ù tai, choáng, lú lẫn, gãy xương do ngã. Giữ ấm, không cho tự đi đường khó một mình, và ghi lại thời điểm bị sét để báo cho nhân viên y tế.
Tình huống giả định trên sống núi trưa mùa hè
Nhóm bốn người còn khoảng bốn mươi phút nữa tới đỉnh. Mới mười một giờ, nhưng phía tây đám mây trắng đã dựng thành cột cao, chân mây sẫm lại. Người dẫn đường đề nghị quay về khu rừng trúc đã đi qua cách đó hai mươi phút. Một bạn tiếc đỉnh, muốn lên nhanh rồi xuống. Quyết định đúng là quay về: chặng sống núi trống dài bốn mươi phút đi lên và ít nhất ba mươi phút đi xuống, tổng cộng hơn một giờ phơi mình ở chỗ cao nhất khi dông đang hình thành.
Vào tới rừng, nhóm ngồi giãn cách, cất gậy, mặc áo mưa và ăn trưa. Mười hai giờ rưỡi sấm bắt đầu, đếm khoảng mười lăm giây. Mưa to kéo dài gần một giờ. Sau khi tiếng sấm cuối cùng qua khoảng nửa giờ, nhóm bàn lại: còn đủ thời gian lên đỉnh và xuống trước tối không, đường đá sau mưa có trơn quá không. Nếu không chắc, xuống luôn và hẹn ngày khác.
Trước chuyến đi mùa mưa, nên hỏi người dẫn đường: dông ở cung này thường tới lúc mấy giờ, đoạn trống dài nhất mất bao lâu để đi qua, chỗ trú gần nhất trên cung là ở đâu, và giờ quay đầu cố định của nhóm là mấy giờ.
Sai lầm hay gặp và cách chuẩn bị cho chuyến leo mùa dông
Phần lớn ca gặp nạn vì sét trên núi không do xui rủi thuần tuý mà do một chuỗi quyết định nhỏ dồn người leo lên chỗ cao đúng giờ dông. Những lỗi hay gặp:
- Xuất phát muộn. Rời lán lúc tám, chín giờ sáng ở cung có chặng sống núi dài nghĩa là bạn sẽ ở trên cao đúng khung giờ dông hay hình thành. Trong mùa mưa, nhiều nhóm rời lán từ lúc trời còn tối để lên đỉnh sớm.
- Chỉ xem dự báo cho thành phố dưới chân núi. Hãy xem thêm dự báo theo giờ cho khu vực đỉnh nếu có, và chú ý dòng khả năng có dông chứ không chỉ lượng mưa.
- Tiếc đỉnh khi đã gần. Câu “chỉ còn mười lăm phút nữa” làm nhiều nhóm ở lại trên sống thêm cả giờ, vì còn phải chụp ảnh và đi xuống.
- Trú dưới cây to nhất cho đỡ ướt. Đây là lựa chọn tệ nhất trong rừng thưa hay đồi cỏ.
- Cả nhóm ngồi chụm vào nhau. Ấm hơn nhưng một lần sét có thể làm nhiều người bị thương cùng lúc và không còn ai sơ cứu.
- Quay lại chỗ trống ngay khi mưa ngớt. Sét vẫn có thể đánh ở rìa sau của cơn dông dù trời đã sáng hơn.
Trước chuyến đi, thống nhất trong nhóm ba điều: giờ quay đầu cố định, chỗ trú gần nhất trên từng chặng trống, và ai là người có quyền ra lệnh rút khi dông tới. Bàn trước ở nhà dễ hơn nhiều so với tranh luận giữa sống núi khi sấm đã rền.
Câu hỏi thường gặp
Đang leo núi nghe tiếng sấm có cần lo không?
Có. Nếu nghe được tiếng sấm thì bạn đã nằm trong tầm sét có thể đánh tới. Hãy bắt đầu rời đỉnh, sống núi và chỗ trống ngay, không chờ tới khi mưa rơi hoặc thấy chớp trên đầu mới chạy.
Trú trong lều có tránh được sét không?
Không. Lều chỉ che mưa gió, không bảo vệ khỏi sét, cọc và khung lều còn là vật dẫn. Nếu đang cắm trại trên sống núi khi dông tới, hãy rời lều xuống chỗ thấp hơn có rừng cây đều.
Có nên vứt gậy leo núi bằng kim loại khi có sét không?
Nên cất gậy vào balo hoặc để cách xa vài mét khi ngồi trú. Gậy không tự hút sét từ xa, nhưng cầm vật dài giơ cao ở chỗ trống làm bạn thành điểm cao hơn và tăng rủi ro.
Chạm vào người vừa bị sét đánh có bị giật không?
Không. Cơ thể người bị sét không giữ lại điện, bạn có thể chạm vào và sơ cứu ngay. Hãy kiểm tra hơi thở, ép tim thổi ngạt nếu họ không thở và cử người gọi cấp cứu.
Sau cơn dông bao lâu thì quay lại sống núi được?
Nhiều hướng dẫn khuyên chờ ít nhất ba mươi phút sau tiếng sấm cuối cùng. Ngoài sét, hãy xét thêm đường đá trơn sau mưa, suối dâng và thời gian còn lại trước khi trời tối.
Mùa nào trên núi phía Bắc hay có dông?
Dông hay gặp nhất trong mùa mưa, khoảng từ cuối mùa xuân tới hết mùa hè, thường hình thành từ cuối buổi sáng đến chiều. Mùa khô ít hơn nhưng vẫn có khi không khí lạnh tràn về gặp khí nóng ẩm.