Nghỉ khi leo núi đúng cách là nghỉ đứng ngắn một hai phút thường xuyên để hơi thở và nhịp tim dịu lại, nghỉ ngồi dài mười đến mười lăm phút sau mỗi chặng lớn để ăn uống, và luôn nghỉ ở chỗ an toàn, kín gió. Ăn và uống theo lịch chứ không chờ tới khi đói, khát, vì lúc thấy đói khát thì cơ thể đã thiếu từ trước.
Nhiều người nghĩ đi núi giỏi là đi một mạch không nghỉ, hoặc ngược lại, cứ mệt là ngồi bệt xuống bất kỳ đâu. Cả hai đều làm chuyến đi nặng nề hơn. Nghỉ là một kỹ năng: nghỉ bao lâu, ở đâu, làm gì trong lúc nghỉ quyết định bạn còn bao nhiêu sức ở cuối ngày. Phần dưới giải thích nguyên lý, đưa ra lịch nghỉ mẫu, cách chọn chỗ dừng và những dấu hiệu cho thấy nghỉ thôi không đủ.
Vì sao nghỉ ngắn thường xuyên tốt hơn nghỉ dài thất thường
Khi bạn dừng lại sau một đoạn dốc, nhịp tim và hơi thở hạ xuống rất nhanh trong một hai phút đầu, rồi chậm dần. Nghĩa là phần lớn lợi ích của việc nghỉ đến trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó. Nghỉ thêm nhiều phút nữa không giúp hồi sức bao nhiêu mà lại làm cơ nguội đi, mồ hôi trên lưng bắt đầu lạnh, khớp cứng lại. Lúc đứng dậy, bạn phải mất thêm mười phút đi chậm mới vào lại nhịp.
Vì vậy người đi núi có kinh nghiệm chia nghỉ thành hai loại rõ ràng. Nghỉ ngắn thì đứng, không tháo balo, chỉ thở, uống ngụm nước, nhìn quanh. Nghỉ dài thì có mục đích: ăn, chỉnh giày, thay áo, đi vệ sinh, xem lại lịch trình. Lẫn lộn hai loại này là nguyên nhân của cảnh cả nhóm ngồi bệt mười lăm phút ở giữa dốc mà không ai ăn gì.
Còn một lý do nữa: nghỉ đều đặn giúp bạn không bao giờ đi tới mức kiệt sức. Cơ thể hồi phục rất nhanh từ trạng thái hơi mệt, nhưng rất chậm từ trạng thái kiệt quệ. Dừng sớm một chút luôn rẻ hơn dừng muộn.
Lịch nghỉ mẫu cho một ngày đi núi khoảng bảy tám giờ
Đây là khung tham khảo, không phải quy định. Người dẫn đường sẽ điều chỉnh theo độ dốc, thời tiết, sức của nhóm và chỗ có thể dừng trên tuyến.
| Thời điểm | Kiểu nghỉ | Làm gì |
|---|---|---|
| Sau mười lăm hai mươi phút đầu | Dừng ngắn ba năm phút | Cởi bớt áo vì người đã nóng, chỉnh dây giày, chỉnh balo |
| Mỗi hai mươi lăm đến bốn mươi phút trên dốc | Nghỉ đứng một hai phút | Thở đều, uống vài ngụm nước, không tháo balo |
| Khoảng mỗi một tiếng rưỡi đến hai tiếng | Nghỉ ngồi mười mười lăm phút | Ăn nhẹ, uống, đi vệ sinh, kiểm tra chân |
| Giữa ngày, ở chỗ kín gió | Nghỉ ăn trưa hai mươi đến bốn mươi phút | Ăn bữa chính, mặc thêm áo khi ngồi, xem lại giờ quay đầu |
| Trước đoạn khó hoặc đường xuống dài | Dừng chuẩn bị năm phút | Buộc lại giày, chỉnh gậy, ăn thêm chút đồ ngọt |
| Cuối ngày, còn khoảng một giờ | Nghỉ ngắn chủ động | Ăn chút đồ, kiểm tra đèn, gom nhóm lại sát nhau |
Trên núi cao, các mốc nghỉ dày hơn vì không khí loãng làm người mệt nhanh hơn. Ở rừng nhiệt đới nóng ẩm, nghỉ trong bóng râm dài hơn một chút và uống nhiều hơn. Nguyên tắc chung không đổi: nghỉ trước khi kiệt.
Chọn chỗ dừng nghỉ
Chỗ nghỉ không chỉ để ngồi cho êm mà phải an toàn cho cả nhóm và không cản đường người khác. Danh sách dưới đây giúp chọn nhanh.
- Không nghỉ ngay dưới vách đá, khe núi hay bãi đá vụn, nơi đá có thể rơi xuống.
- Không nghỉ trên bãi bồi sát mép suối, nhất là khi trời đang mưa ở thượng nguồn.
- Không đứng trên sống núi trống trải hoặc đỉnh nhọn khi có dông, sấm sét hoặc mây đen kéo đến.
- Tránh nghỉ ngay giữa lối mòn hẹp, chặn đường người khác; tạt sang một bên chỗ đất bằng.
- Chọn chỗ khuất gió vào mùa lạnh, sau tảng đá hoặc dưới tán cây; chọn bóng râm vào ngày nóng.
- Ngồi lên balo hoặc tấm lót cách nhiệt, không ngồi thẳng trên đá lạnh, đất ướt.
- Kiểm tra quanh chỗ ngồi xem có tổ kiến, tổ ong, gai, đá chênh vênh không.
Khi rời chỗ nghỉ, người chặn cuối nhìn lại một vòng để chắc không ai bỏ quên gậy, mũ, chai nước hay rác. Thói quen nhìn lại này cũng là lúc nhặt nốt vỏ bánh kẹo rơi vãi.
Ăn và uống theo nhịp, không chờ đói khát
Uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên. Uống vài ngụm mỗi lần nghỉ ngắn tốt hơn uống ực nửa chai mỗi lần nghỉ dài. Lượng cần uống phụ thuộc thời tiết, độ dốc và người, nên quan sát nước tiểu: vàng sẫm và ít là dấu hiệu bạn uống chưa đủ.
Ăn vặt chia nhỏ. Đi núi đốt nhiều năng lượng liên tục. Thay vì một bữa trưa thật to, chia đồ ăn thành nhiều phần nhỏ: bánh, trái cây khô, xôi nắm, lạc, kẹo. Ăn một ít ở mỗi lần nghỉ dài.
Bù muối khi ra nhiều mồ hôi. Ngày nóng ẩm, mồ hôi mang theo muối. Đồ ăn có vị mặn như lạc rang muối, bánh quy mặn, cơm nắm muối vừng giúp hạn chế chuột rút và mệt lả.
Để đồ ăn trong tầm tay. Đồ ăn vặt và chai nước nên ở túi bên balo hoặc túi đai hông, lấy được mà không cần tháo balo. Đồ ăn càng khó lấy, bạn càng lười ăn.
Ăn trước đoạn khó. Trước một con dốc dài, một bãi đá hay đường xuống, ăn chút đồ ngọt và uống nước. Năng lượng cần có trong người trước khi bạn bắt đầu gắng sức, không phải giữa chừng.
Nghỉ theo thời tiết: nóng ẩm, lạnh, gió và mưa
Cùng một lần dừng chân, cách nghỉ phải đổi theo thời tiết. Ở núi Việt Nam, một ngày có thể đi qua cả rừng nóng ẩm dưới thấp lẫn sống núi lạnh gió phía trên.
| Thời tiết | Rủi ro khi nghỉ | Cách nghỉ |
|---|---|---|
| Nóng ẩm, nắng gắt | Say nắng, mất nước, mất muối | Nghỉ trong bóng râm, nới áo, uống nhiều hơn, ăn đồ mặn; không nghỉ dưới nắng trưa |
| Lạnh, sương mù | Người nguội nhanh, run lạnh | Mặc áo ấm ngay khi dừng, ngồi trên balo, nghỉ ngắn hơn, uống nước ấm nếu có |
| Gió mạnh trên sống núi | Mất nhiệt rất nhanh, đồ bị thổi bay | Xuống phía khuất gió vài bước rồi mới nghỉ, giữ chặt đồ nhẹ |
| Mưa | Ướt cả người lẫn đồ, khó giữ ấm | Nghỉ đứng dưới tán cây lớn, không mở balo lâu, ăn nhanh, đi tiếp sớm |
| Dông, sấm sét | Sét đánh ở chỗ cao, trống trải | Không nghỉ trên đỉnh hay sống núi; xuống thấp, tránh cây đơn độc |
Trong một chuyến đi dài, nên xếp áo ấm hoặc áo gió ở ngăn trên cùng của balo, lấy ra trong vài giây. Áo nằm dưới đáy balo là áo bạn sẽ lười lấy, và lúc lười lấy thường là lúc cần nhất.
Tình huống giả định: buổi chiều cạn sức
Một nhóm bạn trẻ đi tuyến một ngày, buổi sáng hào hứng đi một mạch hai tiếng không nghỉ, chỉ uống nước khi khát. Tới trưa, cả nhóm ngồi ăn một bữa thật no ở chỗ có gió lùa, nghỉ gần một giờ. Đứng dậy đi tiếp, ai cũng thấy chân nặng, người lạnh run, bụng no căng. Đến giữa chiều, một người chuột rút bắp chân, một người choáng nhẹ khi đứng lên.
Người dẫn cho nhóm dừng ở chỗ khuất gió, mọi người mặc thêm áo, chia cho hai người đó đồ ăn mặn và ngọt, uống thêm nước, nghỉ hai mươi phút. Sau đó cả nhóm đi tiếp với nhịp nghỉ đứng mỗi khoảng nửa giờ, ăn vặt mỗi lần nghỉ dài. Họ về muộn hơn dự kiến nhưng không ai phải dìu.
Nếu buổi sáng nhóm nghỉ ngắn đều, ăn vặt từ sớm, ăn trưa vừa phải ở chỗ kín gió và mặc áo ngay khi ngồi xuống, phần lớn những rắc rối buổi chiều đã không xảy ra. Mệt buổi chiều thường được gây ra từ buổi sáng.
Sai lầm hay gặp khi nghỉ
Những lỗi dưới đây làm cho nghỉ trở thành lý do khiến chuyến đi nặng hơn.
- Ngồi bệt ở mỗi lần dừng, kể cả khi chỉ cần đứng thở một phút.
- Ngồi nghỉ lâu ở chỗ gió lùa mà không mặc thêm áo, người lạnh đi nhanh.
- Chỉ uống nước khi thấy khát, chỉ ăn khi thấy đói.
- Ăn một bữa trưa quá no, rồi phải leo dốc ngay sau đó.
- Người nhanh nghỉ trước, người chậm tới thì cả nhóm đi tiếp.
- Nghỉ dưới chân vách đá hoặc sát mép suối.
- Tháo giày khi nghỉ ở chỗ ẩm, chân sưng lên khó xỏ lại, hoặc bị côn trùng đốt.
Nhớ một câu: nghỉ ngắn để thở, nghỉ dài để ăn, mặc áo ngay khi ngồi xuống, cởi áo ngay trước khi đi tiếp. Câu sau nghe ngược đời nhưng đúng: bắt đầu đi tiếp trong trạng thái hơi lạnh, vì chỉ năm phút leo dốc là người đã nóng lên, còn mặc nguyên áo ấm mà đi thì mồ hôi sẽ làm ướt lớp áo trong, tới lần nghỉ sau lại lạnh hơn.
An toàn: khi nào nghỉ thôi không đủ
Nghỉ chỉ giúp được khi mệt là do gắng sức. Nếu sau khi nghỉ ngồi đủ lâu, ăn uống đầy đủ mà một người vẫn thở dốc khi ngồi yên, đau đầu tăng dần, buồn nôn, lú lẫn, đi loạng choạng, run lạnh không dứt hoặc ngược lại người nóng ran không ra mồ hôi, đó là dấu hiệu của vấn đề khác: say độ cao, hạ thân nhiệt, say nắng hoặc bệnh lý có sẵn. Lúc đó không nên đi tiếp lên cao.
Hãy cho người đó nghỉ ở chỗ an toàn, giữ ấm hoặc làm mát tuỳ tình huống, báo người dẫn đường, và đưa xuống thấp có người đi kèm nếu ở vùng núi cao. Nếu triệu chứng nặng hoặc không cải thiện, liên hệ hỗ trợ y tế với thông tin về vị trí và tình trạng. Đừng để người mệt đi một mình, kể cả khi người đó nói mình tự xuống được.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi bao lâu thì nên nghỉ một lần?
Trên dốc, nghỉ đứng ngắn một hai phút sau khoảng hai mươi lăm đến bốn mươi phút đi. Nghỉ ngồi dài mười đến mười lăm phút khoảng mỗi một tiếng rưỡi đến hai tiếng. Người dẫn đường sẽ điều chỉnh theo độ dốc và sức nhóm.
Nghỉ ngồi lâu có tốt không?
Không hẳn. Phần lớn hồi sức đến trong vài phút đầu, nghỉ quá lâu làm cơ nguội, người lạnh và khó vào lại nhịp. Nghỉ dài nên có mục đích rõ ràng như ăn uống, chỉnh giày, thay áo.
Khi leo núi nên uống nước như thế nào?
Uống từng ngụm nhỏ ở mỗi lần nghỉ thay vì chờ khát mới uống nhiều. Ngày nóng và đường dốc cần uống nhiều hơn. Nước tiểu vàng sẫm và ít là dấu hiệu bạn đang uống chưa đủ.
Ăn gì khi nghỉ trên đường leo núi?
Đồ ăn chia nhỏ, dễ ăn, có cả ngọt và mặn: bánh, trái cây khô, xôi hoặc cơm nắm, lạc rang. Ăn một ít ở mỗi lần nghỉ dài và trước đoạn khó, không dồn hết vào một bữa trưa quá no.
Vì sao ngồi nghỉ trên núi lại thấy lạnh run?
Khi dừng lại, cơ thể ngừng sinh nhiệt nhiều trong khi mồ hôi trên người bay hơi và gió lùa. Mặc thêm áo ngay khi ngồi xuống, chọn chỗ khuất gió, ngồi trên balo hoặc tấm lót để tránh mất nhiệt.
Khi nào mệt không còn là mệt bình thường?
Khi đã nghỉ và ăn uống đủ mà vẫn thở dốc lúc ngồi yên, đau đầu tăng dần, buồn nôn, lú lẫn, loạng choạng hoặc run không dứt. Lúc đó không đi tiếp lên cao, báo người dẫn đường và liên hệ hỗ trợ nếu không đỡ.