Khi leo núi, không có một con số nước cố định cho mọi người; mức tham khảo phổ biến là khoảng nửa lít mỗi giờ đi bộ trong thời tiết mát, nhiều hơn khi trời nóng và dốc gắt, chia thành nhiều ngụm nhỏ thay vì uống dồn. Thước đo đáng tin nhất là màu nước tiểu và cảm giác của chính bạn, không phải số chai đã uống.
Mất nước làm bạn mệt nhanh, đau đầu, dễ chuột rút và khó phân biệt với say độ cao. Ngược lại, uống quá nhiều nước lọc trong một ngày dài đổ mồ hôi cũng có thể gây nguy hiểm. Bài viết giúp bạn ước lượng nước cho từng kiểu ngày leo, đọc dấu hiệu cơ thể và lập kế hoạch nguồn nước trước khi đi.
Vì sao leo núi mất nước nhiều hơn bạn nghĩ
Nguồn mất nước dễ thấy nhất là mồ hôi. Leo dốc với balo trên lưng khiến cơ thể sinh nhiệt liên tục, và mồ hôi là cách chính để thải nhiệt. Ở núi thấp nóng ẩm của Việt Nam, áo bạn có thể ướt sũng chỉ sau nửa giờ leo, nhất là đoạn rừng kín gió vào buổi trưa.
Nguồn thứ hai ít người để ý là hơi thở. Không khí trên cao lạnh và khô, khi bạn hít vào, phổi làm ẩm và làm ấm nó; khi thở ra, hơi ẩm ấy đi theo. Trên núi cao bạn lại thở nhanh và sâu hơn, nên lượng nước mất qua đường này tăng lên đáng kể mà không hề thấy mồ hôi. Đó là lý do người leo vùng lạnh hay bị mất nước dù cảm giác “không ra mồ hôi mấy”.
Nguồn thứ ba là đi tiểu. Ở độ cao, cơ thể có xu hướng thải nước nhiều hơn trong những ngày đầu như một phần của quá trình thích nghi. Thêm vào đó, khi trời lạnh, cảm giác khát giảm đi rõ rệt, và nhiều người cố tình uống ít để khỏi phải dừng đi vệ sinh giữa rừng hay chui ra khỏi túi ngủ ban đêm.
Gộp lại, một ngày leo núi dài có thể khiến bạn mất nước nhiều hơn hẳn một ngày làm việc bình thường, trong khi cơ chế báo khát lại kém nhạy hơn. Chờ thấy khát mới uống thường là đã muộn một nhịp.
Ước lượng nước theo kiểu ngày leo
Bảng dưới đây là mức tham khảo cho người trưởng thành đi bộ với balo nhỏ. Người to con, đổ nhiều mồ hôi hoặc đi chậm trong nắng cần nhiều hơn; trẻ em và người nhỏ người cần ít hơn nhưng phải được nhắc thường xuyên hơn.
| Kiểu ngày leo | Mức tham khảo | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trời mát, dốc vừa, có bóng rừng | Khoảng nửa lít mỗi giờ | Uống vài ngụm mỗi lần dừng ngắn |
| Trời nóng ẩm, dốc gắt, ít bóng râm | Có thể nhiều hơn rõ rệt | Kèm đồ ăn mặn để bù muối mất theo mồ hôi |
| Trên cao, lạnh và khô | Như ngày mát, dù không thấy khát | Mang bình giữ nhiệt nước ấm để dễ uống |
| Ngày nghỉ ở trại | Ít hơn ngày đi | Uống đều, theo dõi màu nước tiểu |
| Buổi tối sau ngày dài | Bù dần, không uống dồn | Canh, cháo, trà ấm cũng tính là nước |
Một cách tự đo thú vị cho người hay đi núi: cân mình trước và sau một buổi leo tập dài trong điều kiện tương tự, không tính lượng đã ăn uống. Mỗi cân giảm đi gần như tương đương một lít nước bị thiếu chưa bù. Làm vài lần, bạn sẽ biết cơ thể mình cần nhiều hay ít hơn mức chung.
Đọc dấu hiệu mất nước
Dấu hiệu mất nước đi từ nhẹ đến nặng. Thói quen tốt là tự kiểm tra mỗi lần đi vệ sinh và hỏi người đi cùng ở mỗi lần nghỉ.
| Dấu hiệu | Mức | Làm gì |
|---|---|---|
| Nước tiểu vàng sậm, ít đi tiểu hơn thường lệ | Nhẹ | Uống thêm từng ngụm đều đặn, ăn chút đồ mặn |
| Khát, môi khô, hơi đau đầu, mệt nhanh hơn | Nhẹ đến vừa | Nghỉ trong bóng râm, uống và ăn, đi chậm lại |
| Chuột rút bắp chân hoặc đùi | Vừa | Dừng, kéo giãn nhẹ, uống nước kèm đồ mặn |
| Choáng khi đứng dậy, tim đập nhanh khi nghỉ, không đi tiểu nhiều giờ | Vừa đến nặng | Dừng hẳn, nghỉ dài, bù nước từ từ, cân nhắc quay về |
| Lú lẫn, lơ mơ, ngất, không uống được | Nặng | Đưa vào chỗ mát, gọi hỗ trợ ngay |
Lưu ý quan trọng: đau đầu, mệt và chán ăn vừa có thể là mất nước vừa có thể là say độ cao. Khi ở trên khoảng 2.500 m, hãy uống nước, nghỉ và quan sát; nếu dấu hiệu không giảm sau khi đã bù đủ nước, đừng tự trấn an rằng mình chỉ khát, mà phải xử lý như say độ cao.
Uống quá nhiều nước lọc cũng nguy hiểm
Hiện tượng gì. Khi bạn đổ mồ hôi nhiều giờ liền, cơ thể mất cả nước lẫn muối. Nếu chỉ bù bằng một lượng lớn nước lọc mà không ăn gì mặn, lượng muối trong máu có thể bị pha loãng quá mức, gọi là hạ natri máu.
Ai dễ gặp. Thường là người đi chậm trong ngày rất nóng, uống liên tục vì sợ mất nước nhưng ăn ít. Người nhỏ người và người chưa quen vận động kéo dài cũng dễ bị hơn.
Dấu hiệu. Buồn nôn, đau đầu, bụng căng nước, tay chân hơi phù, lẫn lộn. Những dấu hiệu này dễ nhầm với mất nước, khiến người bệnh càng uống thêm, làm tình trạng tệ hơn.
Cách phòng. Uống theo nhịp vừa phải, đều đặn, không ép uống khi bụng đã óc ách nước. Ăn kèm đồ có muối như bánh quy mặn, cơm nắm muối vừng, lạc rang, ruốc. Bữa trưa và bữa tối có canh, cháo đậm vị.
Khi nghi ngờ. Ngừng uống thêm nước lọc, ăn đồ mặn nếu còn tỉnh táo, nghỉ ngơi. Người lú lẫn, nôn nhiều hoặc co giật cần được hỗ trợ y tế ngay, không tự xử lý trên núi.
Lập kế hoạch nước cho một ngày leo
Nước nặng, nên mang thừa quá nhiều sẽ làm bạn mệt, mang thiếu thì nguy hiểm. Kế hoạch tốt dựa vào nguồn nước dọc đường.
- Hỏi trước về nguồn nước. Hỏi người dẫn đường đoạn nào có suối, khe nước quanh năm, đoạn nào chỉ có nước mùa mưa, và đoạn dài nhất không có nước là bao lâu.
- Mang đủ cho đoạn dài nhất cộng dự phòng. Ví dụ đoạn khô dài nhất mất khoảng bốn giờ đi bộ trời mát thì cần chừng hai lít, cộng thêm nửa lít dự phòng.
- Chia nước làm hai chỗ. Một bình dễ lấy bên hông hoặc túi nước có ống hút, một bình dự phòng trong balo; tránh dồn hết vào một vật dễ thủng.
- Xử lý nước suối trước khi uống. Nước trong vắt vẫn có thể có vi khuẩn từ gia súc hay khu dân cư phía trên. Lọc, đun sôi hoặc dùng phương pháp khử khuẩn phù hợp.
- Lấy nước ở chỗ nước chảy. Tránh vũng đọng, chỗ ngay dưới bãi chăn thả hoặc khu trại, và đừng làm bẩn nguồn nước của người đi sau.
- Đặt lịch uống. Mỗi lần dừng ngắn uống vài ngụm, không chờ khát. Trẻ em và người lớn tuổi cần được nhắc trực tiếp.
- Theo dõi lượng còn lại. Khi đã dùng quá nửa mà chưa tới nửa quãng đường khô, hãy tính lại kế hoạch hoặc quay về điểm có nước.
Mùa khô ở nhiều vùng núi, suối có thể cạn hẳn. Đừng tin vào thông tin nguồn nước từ một chuyến đi mùa mưa; hãy hỏi lại người địa phương gần thời điểm bạn đi.
Tình huống giả định: núi đá vôi không có suối
Một nhóm bốn người leo một đỉnh núi đá vôi phía Bắc vào ngày cuối xuân nắng nóng. Tuyến núi đá vôi thường không có suối vì nước ngấm hết xuống khe đá. Mỗi người mang hai lít, nghĩ là đủ cho chuyến đi sáu giờ. Đến khoảng giờ thứ ba, hai người đã gần hết nước, một bạn bắt đầu chuột rút đùi trên đoạn leo đá dốc.
Trưởng nhóm quyết định dừng lại ở bóng một gốc cây lớn, gom nước của cả nhóm, chia lại theo nhu cầu, và cho bạn bị chuột rút uống chậm từng ngụm kèm một nắm lạc rang muối. Sau khi tính lại, nhóm thấy nếu đi tiếp lên đỉnh thì quãng đường về sẽ không còn đủ nước. Cả nhóm quay xuống, để lại mục tiêu đỉnh cho một buổi sáng mát hơn.
Bài học: ở tuyến không có nguồn nước, lượng nước mang theo quyết định điểm quay đầu. Nên tính trước “khi nước còn một nửa thì quay về”, giống như cách tính giờ quay đầu, để không phải tranh luận khi đang mệt. Ở tuyến đá vôi, nhóm cũng nên xuất phát sớm hơn để tránh đoạn leo đá giữa trưa, khi mặt đá hấp nắng nóng rực và lượng nước mất đi tăng lên nhanh.
Sai lầm hay gặp và khi nào phải dừng
Những thói quen sau đây xuất hiện ở rất nhiều chuyến leo, kể cả của người đã đi núi lâu.
- Uống một hơi dài ở mỗi lần nghỉ dài thay vì vài ngụm đều đặn.
- Cố uống ít để khỏi phải đi vệ sinh, nhất là ban đêm trong lều.
- Chỉ mang nước lọc, không mang đồ ăn mặn cho ngày nóng dài.
- Uống nước suối chưa xử lý vì thấy trong.
- Uống cà phê, nước ngọt có ga thay hoàn toàn cho nước.
- Bỏ qua dấu hiệu nước tiểu sẫm màu vì nghĩ không quan trọng.
- Để bình nước dưới đáy balo, mỗi lần muốn uống phải nhờ người khác lấy giúp nên ngại uống.
- Đổ hết nước dự phòng ra rửa mặt, rửa tay ở đoạn khô vì nghĩ sắp tới suối.
- Uống rượu buổi tối ở trại, khiến cơ thể mất nước thêm và ngủ kém.
Dừng leo và cân nhắc quay về khi một người trong nhóm choáng váng, không đi tiểu suốt nhiều giờ, hoặc nước của cả nhóm không đủ cho quãng đường về. Gọi hỗ trợ khi có người lú lẫn, ngất, nôn liên tục không giữ được nước. Khi gọi, nói rõ vị trí, số người, lượng nước còn lại và tình trạng người mệt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi một ngày cần mang bao nhiêu nước?
Phụ thuộc thời tiết, độ dốc và nguồn nước dọc đường. Mức tham khảo phổ biến là khoảng nửa lít mỗi giờ đi bộ trời mát. Hãy tính theo đoạn dài nhất không có nước và cộng thêm phần dự phòng.
Làm sao biết mình bị mất nước khi leo núi?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là nước tiểu vàng sậm và ít đi tiểu. Kèm theo đó có thể là khát, môi khô, đau đầu, mệt nhanh, chuột rút. Choáng váng khi đứng dậy là dấu hiệu đã khá nặng.
Nước suối trên núi có uống trực tiếp được không?
Không nên. Nước trong vắt vẫn có thể chứa vi khuẩn và ký sinh trùng từ gia súc, động vật hoặc khu dân cư phía trên. Hãy lọc, đun sôi hoặc khử khuẩn trước khi uống.
Uống nhiều nước có tránh được say độ cao không?
Không. Uống đủ nước giúp bạn bớt mệt và dễ phân biệt dấu hiệu, nhưng không ngăn được say độ cao. Lên chậm và ngủ thấp mới là cách phòng chính.
Có nên mang nước điện giải khi leo núi?
Với ngày leo dài trong nắng nóng, bù muối là cần thiết. Bạn có thể bù bằng đồ ăn mặn như bánh quy mặn, cơm nắm muối vừng, lạc rang; nước điện giải là một lựa chọn tiện lợi nhưng không bắt buộc.
Vì sao trời lạnh trên núi vẫn bị mất nước?
Vì không khí lạnh khô lấy đi hơi ẩm qua từng hơi thở, cơ thể đi tiểu nhiều hơn ở độ cao, trong khi cảm giác khát giảm khi lạnh. Nhiều người vì thế uống quá ít mà không biết.