Phù phổi độ cao và phù não độ cao là hai thể nặng của bệnh độ cao. Phù phổi lộ ra bằng khó thở ngay cả khi nghỉ, ho, mệt lả; phù não lộ ra bằng đi loạng choạng, lú lẫn, buồn ngủ li bì. Cả hai đều cần một việc trước tiên: đưa người bệnh xuống thấp ngay, có người đi kèm, và gọi hỗ trợ.
Hai thể này hiếm gặp ở người lên cao từ từ, nhưng khi xảy ra thì diễn tiến nhanh, có thể tử vong trong vài giờ nếu người bệnh tiếp tục ở lại độ cao. Bài viết giúp bạn nhận ra dấu hiệu từ sớm, làm phép thử đơn giản ngay trong lều, và nắm các nguyên tắc đưa người xuống. Nội dung dành cho người leo núi phổ thông, không thay cho huấn luyện sơ cứu vùng núi và không bàn chuyện thuốc men.
Hai thể nặng của bệnh độ cao là gì
Phần lớn người lên cao chỉ gặp say độ cao thể nhẹ: đau đầu, chán ăn, ngủ kém. Ở một số ít người, phản ứng với không khí loãng đi xa hơn. Ở phổi, các mạch máu co lại không đều, áp lực tăng, dịch rỉ vào các phế nang, nơi lẽ ra chỉ chứa không khí. Đó là phù phổi độ cao. Người bệnh như đang “chết đuối từ bên trong”, càng ngày càng hụt hơi.
Ở não, mạch máu giãn và để dịch thoát ra, não sưng lên trong hộp sọ cứng. Đó là phù não độ cao. Nó thường đi sau say độ cao thể nhẹ bị bỏ qua: đau đầu nặng dần, rồi người bệnh bắt đầu đi lảo đảo, nói lẫn, thờ ơ, cuối cùng là hôn mê.
Hai thể này hay gặp nhất ở độ cao trên khoảng 3.000 m, đặc biệt khi lên nhanh, nhưng đã có ca ở thấp hơn. Phù phổi có thể xuất hiện mà không có đau đầu báo trước, thường vào đêm thứ hai ở độ cao mới. Một người có thể mắc cả hai cùng lúc.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: cả hai đều cải thiện rõ khi xuống thấp, và đều xấu đi nếu ở lại. Không có biện pháp nào trên núi thay được việc xuống.
Nhận biết phù phổi độ cao
Phù phổi độ cao thường bắt đầu kín đáo, dễ bị nhầm với mệt hay cảm lạnh. Hãy chú ý sự thay đổi theo thời gian, nhất là khi so sánh một người với chính họ ngày hôm trước.
| Giai đoạn | Dấu hiệu | Gợi ý phân biệt |
|---|---|---|
| Sớm | Hụt hơi khi gắng sức nhiều hơn hẳn người khác trong nhóm; hồi sức rất chậm sau khi dừng; ho khan | Người khác nghỉ vài phút là thở đều, người này vẫn thở dốc |
| Đang tiến triển | Khó thở cả khi ngồi nghỉ; ho nhiều, nhất là khi nằm; mệt lả, đi chậm hẳn; tim đập nhanh lúc nghỉ | Không thể nằm thẳng mà phải ngồi dậy cho dễ thở |
| Nặng | Tiếng lọc xọc trong ngực nghe được khi áp tai; ho ra bọt, có khi lẫn màu hồng; môi và đầu ngón tay tím tái | Cần xuống ngay, không chờ trời sáng nếu đường đi an toàn |
Một mẹo dùng được ngay: so sánh. Nếu cả nhóm cùng nghỉ năm phút mà chỉ một người vẫn thở hổn hển, môi tái, đó là người cần được hỏi han và theo dõi sát. Đừng để câu “chắc tại em yếu” khép lại cuộc nói chuyện; yếu thì càng nên nghỉ và xuống.
Nhận biết phù não độ cao và phép thử bước gót chạm mũi
Dấu hiệu đặc trưng nhất của phù não độ cao là mất thăng bằng khi đi, xuất hiện trước cả khi người bệnh lú lẫn rõ. Một phép thử đơn giản giúp phát hiện sớm, làm được ngay trong trại.
- Chọn chỗ bằng phẳng, an toàn. Vạch một đường thẳng tưởng tượng dài khoảng ba bốn mét trên nền đất phẳng, xa mép vực, đá trơn.
- Đứng sát bên người được thử. Luôn có người sẵn sàng đỡ, vì người bệnh có thể ngã.
- Yêu cầu đi theo đường thẳng, gót chân trước chạm mũi chân sau. Đi chậm, nhìn về phía trước, tay buông thả tự nhiên.
- Quan sát. Người khoẻ đi được dù hơi chao. Người bị phù não thường không giữ được đường thẳng, phải dang tay, bước lệch ra ngoài hoặc suýt ngã.
- Hỏi vài câu đơn giản. Hôm nay là thứ mấy, đang ở đâu, tên của người đi cùng. Trả lời chậm, lẫn lộn là dấu hiệu đáng lo.
- Kết luận theo hướng an toàn. Nếu kết quả không rõ ràng, coi như dương tính và chuẩn bị đưa xuống.
Những dấu hiệu khác của phù não độ cao gồm đau đầu dữ dội không đỡ khi nghỉ, nôn nhiều, thay đổi tính cách như thờ ơ, cáu bẳn, ngủ li bì khó đánh thức. Người bệnh thường không nhận ra mình có vấn đề, nên quyết định phải do người đi cùng đưa ra.
Nguyên tắc xử lý: xuống thấp là trên hết
Xuống ngay, không chờ. Khi nghi phù phổi hoặc phù não, việc đầu tiên là đưa người bệnh xuống thấp. Đừng chờ sáng hôm sau để “xem thế nào” nếu đường xuống an toàn với đèn pin và người dẫn đường. Thường chỉ cần xuống vài trăm mét đến một nghìn mét là người bệnh đỡ rõ.
Không bao giờ để đi một mình. Người bệnh luôn có ít nhất một, tốt nhất là hai người khoẻ đi kèm, mang theo đèn, nước, áo ấm và phương tiện liên lạc. Người bị phù não có thể ngã ở bất kỳ bước nào.
Hạn chế gắng sức của người bệnh. Với phù phổi, mỗi bước gắng sức làm tình trạng tệ hơn. Mang balo giúp, đi chậm, nếu có thể thì dìu hoặc khiêng. Để người bệnh ngồi nửa người khi nghỉ thay vì nằm thẳng.
Giữ ấm. Lạnh làm mạch máu phổi co thêm. Mặc đủ ấm, che gió, ủ ấm trong mỗi lần dừng.
Gọi hỗ trợ sớm. Báo người dẫn đường, ban quản lý khu vực hoặc đội cứu hộ ngay khi quyết định xuống. Gọi sớm cho đội hỗ trợ thời gian di chuyển lên gặp đoàn.
Thiết bị y tế là của người được huấn luyện. Một số đoàn leo núi cao mang bình ôxy hoặc thiết bị hỗ trợ chuyên dụng. Chúng giúp kéo dài thời gian, nhưng chỉ người được huấn luyện mới dùng, và chúng không thay được việc xuống thấp.
Chuẩn bị trước để không lúng túng khi có chuyện
Đêm xảy ra sự cố là lúc mọi người mệt, lạnh, hoảng. Những việc sau cần được làm từ trước khi rời chân núi.
- Biết rõ trại hoặc điểm thấp hơn gần nhất, thời gian đi xuống ban ngày và ban đêm.
- Phân công trước ai là người đi kèm người bệnh, ai ở lại với nhóm.
- Mỗi người có đèn đội đầu và pin dự phòng; đường xuống ban đêm không có đèn là không đi được.
- Ghi sẵn thông tin liên lạc của ban quản lý khu vực, đội cứu hộ, nơi bắt được sóng điện thoại.
- Biết những thông tin cứu hộ cần: vị trí, số người, tình trạng người bệnh, thời tiết, hướng đi dự định.
- Có bảo hiểm phù hợp với hoạt động leo núi cao nếu đi ở nước ngoài, và hiểu điều kiện cứu hộ của nó.
- Trao đổi trong nhóm quy tắc: nghi ngờ là xuống, không bỏ phiếu lại giữa đêm.
Câu hỏi nên hỏi người dẫn đường trước chuyến đi: “Nếu ai đó cần xuống lúc nửa đêm, chúng ta xuống đường nào, ai đi cùng, và bao lâu thì tới chỗ thấp hơn?” Nếu người dẫn đường chưa từng nghĩ tới câu hỏi này, hãy cân nhắc lại chuyến đi.
Tình huống giả định: đêm thứ hai ở trại cao
Một đoàn trekking ở nước ngoài ngủ đêm thứ hai ở trại khoảng 4.300 m. Từ chiều, một thành viên ho khan, đi chậm hơn mọi người, nhưng nói là do cảm lạnh. Mười một giờ đêm, người cùng lều thấy bạn ấy ngồi dậy thở dốc, nói rằng nằm xuống là không thở được. Áp tai vào lưng, nghe tiếng lọc xọc.
Người dẫn đường được đánh thức. Sau vài phút hỏi han và quan sát, quyết định được đưa ra: đưa bạn ấy xuống ngay trại thấp hơn ở khoảng 3.800 m, đường mòn rõ, mất khoảng hai giờ đi bộ ban đêm. Hai người đi kèm, một người mang balo của người bệnh. Họ đi rất chậm, nghỉ thường xuyên, người bệnh ngồi nửa người mỗi lần dừng. Một người ở lại báo tin cho phần còn lại của đoàn và liên lạc với ban quản lý khi bắt được sóng.
Tới trại thấp hơn, bạn ấy đã thở dễ hơn. Sáng hôm sau tiếp tục xuống và được đưa đi khám. Nếu đoàn chờ tới sáng, sáu bảy tiếng ở lại độ cao có thể khiến tình trạng chuyển nặng. Điều làm nên khác biệt là người cùng lều đã để ý và không bỏ qua tiếng ho “cảm lạnh”.
Sai lầm hay gặp khiến tình trạng chuyển nặng
Phần lớn các ca nặng không phải do thiếu thiết bị, mà do chậm quyết định. Những sai lầm dưới đây lặp lại ở rất nhiều câu chuyện cứu hộ.
- Nghĩ là cảm lạnh, viêm phế quản. Ho và khó thở trên cao phải được coi là phù phổi cho tới khi chứng minh được điều ngược lại.
- Chờ sáng. Đêm là lúc tình trạng xấu đi nhanh nhất vì người bệnh nằm và nhịp thở chậm lại.
- Chờ trực thăng thay vì đi xuống. Thời tiết, giờ giấc có thể khiến cứu hộ trên không không tới được. Nếu đi xuống được, hãy đi.
- Để người bệnh tự xuống một mình. Người bị phù não có thể lạc đường hoặc ngã ở đoạn dễ nhất.
- Tin vào lời “em ổn rồi”. Người bị phù não không tự đánh giá được mình.
- Đi lên một đoạn để xuống bằng đường khác. Bất kỳ việc lên thêm nào lúc này đều nguy hiểm.
- Quay lên ngay khi vừa đỡ. Người từng bị phù phổi hay phù não trong chuyến cần được bác sĩ đánh giá trước khi bàn chuyện lên cao trở lại.
Một câu dễ nhớ của người leo núi: nghi ngờ thì xuống, càng sớm càng tốt, và không đi một mình.
Câu hỏi thường gặp
Phù phổi độ cao khác gì say độ cao thông thường?
Say độ cao thông thường gây đau đầu, chán ăn, mệt và thường tự đỡ khi nghỉ. Phù phổi độ cao là dịch tích trong phổi, gây khó thở ngay cả khi nghỉ, ho, mệt lả, và chỉ cải thiện khi xuống thấp.
Phù phổi độ cao thường xảy ra khi nào?
Thường ở độ cao trên khoảng 3.000 m, sau khi lên nhanh, và hay gặp nhất vào đêm thứ hai ở độ cao mới. Nó có thể xuất hiện mà không có đau đầu báo trước, nên khó thở bất thường là dấu hiệu cần chú ý.
Làm sao biết một người bị phù não độ cao?
Dấu hiệu nổi bật là đi loạng choạng, không đi được theo đường thẳng gót chạm mũi, kèm đau đầu dữ dội, lú lẫn, buồn ngủ li bì hoặc thay đổi tính cách. Người bệnh thường không tự nhận ra.
Cần xuống thấp bao nhiêu khi nghi phù phổi hoặc phù não?
Thường xuống vài trăm mét đến khoảng một nghìn mét là thấy cải thiện, nhưng nguyên tắc là xuống tới khi người bệnh đỡ rõ và tiếp tục tìm hỗ trợ y tế. Không lên lại trong chuyến đó.
Leo núi ở Việt Nam có bị phù phổi độ cao không?
Rất hiếm vì núi Việt Nam đều dưới 3.200 m và thời gian ở độ cao thường ngắn. Nguy cơ chủ yếu đặt ra khi bạn đi trekking hoặc leo núi cao ở nước ngoài, nơi ngủ nhiều đêm trên 3.000 m.
Có thể chờ cứu hộ trên núi thay vì tự đưa người xuống không?
Chỉ nên chờ khi việc đi xuống thực sự không an toàn, ví dụ bão tuyết hay đường quá nguy hiểm ban đêm. Còn lại, hãy vừa gọi hỗ trợ vừa đưa người bệnh xuống, vì mỗi giờ ở lại độ cao đều có thể làm tình trạng xấu đi.