Ngủ trên núi cao thường chập chờn vì không khí loãng làm nhịp thở ban đêm trở nên ngắt quãng, cộng với lạnh, nền đất cứng và việc phải dậy đi vệ sinh. Phần lớn là bình thường; bạn có thể ngủ khá hơn bằng cách chuẩn bị chỗ nằm ấm và cách nhiệt tốt, ăn tối ấm, đi vệ sinh trước khi ngủ và không dùng đồ uống có cồn.
Tuy vậy, có những kiểu giấc ngủ không còn bình thường và là dấu hiệu bệnh độ cao hoặc ngộ độc khí do bếp. Bài này giải thích vì sao ngủ ở độ cao khó, cách chuẩn bị một đêm ở trại cho đỡ vật vã, và những lúc phải đánh thức người nằm cạnh để kiểm tra.
Vì sao ngủ ở độ cao lại khó
Khi thức, bạn thở nhanh và sâu hơn để bù cho không khí loãng. Khi ngủ, trung tâm điều khiển hô hấp trong não bớt nhạy, nhịp thở chậm lại, lượng ôxy trong máu giảm xuống. Cơ thể phản ứng bằng vài nhịp thở sâu và nhanh, làm khí cácbônic giảm quá mức, rồi não lại “nghỉ” thở trong chốc lát. Vòng lặp này gọi là thở chu kỳ, khiến bạn chợt tỉnh giấc với cảm giác hụt hơi.
Bên cạnh đó là những thứ rất đời thường: nền đất lạnh hút nhiệt qua lưng, túi ngủ không đủ ấm, tiếng gió đập vào lều, người cùng lều trở mình. Trong những ngày đầu ở cao, cơ thể còn đi tiểu nhiều hơn, nên ai cũng phải chui ra khỏi túi ngủ ít nhất một lần trong đêm lạnh.
Tâm lý cũng góp phần. Đêm trước ngày lên đỉnh, nhiều người hồi hộp, lo lắng về giờ dậy, về thời tiết, khó ngủ dù cơ thể rất mệt. Biết trước rằng ngủ chập chờn là bình thường giúp bạn bớt lo, và chính việc bớt lo cũng giúp ngủ dễ hơn. Thường từ đêm thứ hai hoặc thứ ba ở cùng một độ cao, giấc ngủ đã đỡ chập chờn hơn rõ rệt.
Ngủ ít không có nghĩa là bạn không thể đi tiếp ngày hôm sau. Nằm nghỉ yên trong túi ngủ ấm, nhắm mắt, dù không ngủ sâu, vẫn giúp cơ thể hồi phục một phần.
Thở ngắt quãng ban đêm: bình thường hay đáng lo
Người nằm cạnh nghe ai đó ngừng thở vài giây rồi thở dồn thường hoảng hốt. Bảng sau giúp phân biệt những gì thường gặp với những gì cần hành động.
| Bạn quan sát thấy | Thường là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Vài nhịp thở sâu, rồi ngừng thở ngắn, rồi lại thở; người đó tỉnh dậy bình thường | Thở chu kỳ, thường gặp ở độ cao | Không cần đánh thức; kê đầu cao hơn một chút có thể đỡ |
| Tự tỉnh giấc vì hụt hơi, ngồi dậy vài nhịp là thở đều lại | Thường gặp, nhất là đêm đầu | Nằm lại, giữ ấm, thở chậm đều |
| Khó thở cả khi đã ngồi dậy, ho nhiều | Báo động phù phổi độ cao | Đánh thức trưởng nhóm, chuẩn bị xuống thấp |
| Rất khó đánh thức, khi tỉnh thì lú lẫn, nói lẫn | Nguy hiểm: bệnh độ cao nặng hoặc ngộ độc khí | Đưa ra chỗ thoáng, gọi hỗ trợ, chuẩn bị xuống |
| Đau đầu dữ dội khi ngủ dậy, buồn nôn, nhiều người cùng lều bị như nhau | Nghi ngộ độc khí từ bếp hoặc lò sưởi | Ra ngoài ngay, thông gió, gọi hỗ trợ |
Ở trại cao, nhóm nên thống nhất một quy ước: người cùng lều nếu thấy bất thường thì đánh thức nhau và hỏi vài câu đơn giản. Một người trả lời mạch lạc, cử động bình thường thường không đáng lo.
Chuẩn bị chỗ ngủ: từ chọn chỗ dựng lều tới túi ngủ
Phần lớn cái lạnh ban đêm đến từ bên dưới chứ không từ trên xuống. Trình tự dưới đây giúp bạn có một chỗ nằm ấm hơn.
- Chọn chỗ bằng, hơi cao hơn xung quanh. Tránh vũng trũng nơi khí lạnh và nước mưa đọng lại, tránh ngay dưới cây khô, vách đá có thể rơi đá, và tránh dòng suối cạn có thể có lũ.
- Dọn sạch đá, cành nhỏ. Một viên sỏi dưới lưng đủ làm hỏng cả đêm.
- Quay đầu lều về phía khuất gió và để đầu nằm cao hơn chân nếu nền hơi dốc.
- Lót cách nhiệt đủ dày. Tấm lót xốp hoặc đệm hơi là lớp quan trọng nhất; trong đêm rất lạnh, chồng hai lớp.
- Chọn túi ngủ theo nhiệt độ dự kiến. Túi ngủ cần có mức nhiệt thoải mái thấp hơn nhiệt độ đêm dự kiến, vì người mệt, đói ngủ lạnh hơn.
- Đồ ngủ khô riêng. Thay đồ ướt mồ hôi bằng bộ đồ khô chỉ dùng để ngủ, mặc tất khô, đội mũ len.
- Mở lỗ thông gió lều. Hơi thở cả đêm làm đọng nước trên vách lều; thông gió giảm ẩm và giữ không khí trong lều trong lành.
Để giày trong túi chống nước ở tiền sảnh lều và đèn đội đầu ngay cạnh gối. Đêm tối trên núi, mất vài phút mò mẫm tìm đèn cũng đủ làm bạn lạnh cóng.
Thói quen buổi tối giúp ngủ dễ hơn
Những việc nhỏ trong một hai giờ trước khi ngủ ảnh hưởng nhiều tới chất lượng giấc ngủ trên cao.
- Ăn tối ấm, đủ tinh bột và chút chất béo; đói là ngủ lạnh.
- Uống đủ nước trong buổi chiều, giảm dần vào buổi tối để bớt phải dậy đêm.
- Đi vệ sinh ngay trước khi chui vào túi ngủ, kể cả khi chưa buồn lắm.
- Vận động nhẹ vài phút như đi bộ quanh trại, gập duỗi chân để người ấm lên rồi mới vào túi ngủ.
- Một chai nước ấm, bọc trong tất hoặc khăn, đặt cạnh bụng hoặc chân trong túi ngủ.
- Không uống rượu bia để dễ ngủ; đồ uống có cồn làm giấc ngủ nông và nhịp thở ban đêm kém đi.
- Không tự ý dùng thuốc ngủ; nếu bạn có thói quen dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ trước chuyến đi.
- Thống nhất giờ dậy và chuẩn bị sẵn đồ cho sáng hôm sau, để đầu óc khỏi lo lắng khi nằm.
Nếu nằm mãi không ngủ được, đừng trằn trọc tức tối. Nằm yên, thở chậm đều, nghe tiếng gió. Nghỉ ngơi yên tĩnh vẫn có giá trị hồi phục. Nút bịt tai và một tấm khăn che mắt nhỏ giúp nhiều người ngủ được trong lều chung, nhất là khi có người ngáy hoặc ánh đèn đội đầu của người dậy sớm.
Lịch một đêm ở trại trước ngày lên đỉnh
Đêm trước ngày lên đỉnh thường ngắn vì phải dậy sớm. Lịch giả định dưới đây giúp tận dụng tối đa thời gian nghỉ.
| Thời điểm | Việc làm |
|---|---|
| Chiều, khi tới trại | Dựng lều, thay đồ khô, uống nước ấm, ăn nhẹ |
| Trước khi trời tối | Ăn tối sớm, chuẩn bị balo cho sáng hôm sau, để sẵn đèn và áo ấm |
| Ngay sau bữa tối | Chấm điểm sức khoẻ, đi vệ sinh, đổ nước ấm vào bình |
| Đầu buổi tối | Vào túi ngủ sớm, không thức khuya trò chuyện ngoài trời lạnh |
| Nửa đêm | Người cùng lều để ý nhau; ai có dấu hiệu bất thường thì đánh thức trưởng nhóm |
| Sáng sớm | Dậy theo giờ đã thống nhất, mặc ấm trước khi ra khỏi túi ngủ, ăn sáng nóng |
Giờ dậy nên tính ngược từ giờ quay đầu đã định trên đường lên đỉnh, không phải từ giờ “mặt trời mọc đẹp nhất”. Một đêm ngủ ngắn hơn một chút để có thời gian đi chậm và quay đầu đúng giờ vẫn an toàn hơn ngủ thêm rồi phải vội. Nếu trời xấu lúc nửa đêm, trưởng nhóm nên quyết định hoãn hay đi ngay từ lúc đó và báo cho mọi người, để ai cũng biết mình được ngủ thêm hay phải dậy, thay vì nằm thấp thỏm chờ tiếng gọi.
Tình huống giả định: người nằm cạnh ngừng thở
Đêm đầu ở trại khoảng 3.000 m, một bạn mới đi núi lần đầu tỉnh giấc lúc hai giờ sáng và nghe người nằm cạnh thở dồn mấy nhịp rồi im bặt. Mười giây sau, tiếng thở lại vang lên. Bạn ấy hoảng hốt lay người kia dậy. Người được đánh thức mở mắt, hỏi chuyện gì, trả lời đúng tên, nơi đang ở, rồi bảo mình hơi khó ngủ nhưng không đau đầu.
Trưởng nhóm được hỏi ý kiến qua vách lều, giải thích đó là thở chu kỳ thường gặp ở độ cao, gợi ý kê thêm áo dưới đầu cho cao hơn. Sáng hôm sau, cả hai chấm điểm sức khoẻ đều thấp, ăn sáng bình thường, đi tiếp như kế hoạch.
Hành động của bạn mới đi núi là đúng: thấy bất thường thì kiểm tra. Điều cần học thêm là cách kiểm tra: đánh thức, hỏi vài câu, quan sát cử động. Nếu người kia khó đánh thức, trả lời lẫn lộn hay khó thở khi đã tỉnh, đó mới là lúc báo động cả nhóm và chuẩn bị xuống thấp.
Khi giấc ngủ trở thành dấu hiệu nguy hiểm
Khó đánh thức hoặc tỉnh dậy lú lẫn. Đây có thể là dấu hiệu phù não độ cao. Làm phép thử đi theo đường thẳng gót chạm mũi, hỏi vài câu đơn giản, và chuẩn bị đưa xuống nếu có nghi ngờ.
Khó thở dù đã ngồi dậy, ho nhiều trong đêm. Có thể là phù phổi độ cao, hay gặp vào đêm thứ hai ở độ cao mới. Đánh thức trưởng nhóm và bàn ngay chuyện xuống.
Đau đầu dữ dội, buồn nôn sau khi ngủ trong lều có đun bếp. Đốt bếp, lò sưởi trong lều hoặc chỗ kín sinh ra khí độc không màu, không mùi, có thể gây tử vong trong lúc ngủ. Không bao giờ đun nấu hay sưởi bằng lửa trong lều đóng kín. Khi nghi ngờ, đưa mọi người ra chỗ thoáng ngay và gọi hỗ trợ.
Run không ngừng trong túi ngủ. Có thể là dấu hiệu bị lạnh quá mức. Thay đồ khô, thêm lớp cách nhiệt dưới lưng, ăn uống đồ ấm ngọt, nằm cạnh người khác; nếu không cải thiện, xử lý như hạ thân nhiệt.
Mất ngủ kéo dài kèm đau đầu, chán ăn. Không chỉ là khó ngủ thông thường mà có thể là say độ cao. Không lên thêm độ cao ngày hôm sau cho tới khi dấu hiệu giảm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngủ trên núi cao hay tỉnh giấc giữa đêm?
Do không khí loãng làm nhịp thở ban đêm trở nên ngắt quãng, kèm lạnh, nền đất cứng và việc đi tiểu nhiều hơn ở độ cao. Phần lớn là bình thường và giảm dần sau vài đêm thích nghi.
Thở ngắt quãng khi ngủ ở độ cao có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm nếu người đó tỉnh dậy bình thường, trả lời mạch lạc và không khó thở khi thức. Nếu khó đánh thức, lú lẫn hay khó thở khi đã ngồi dậy thì cần xử lý như bệnh độ cao nặng.
Làm sao để không bị lạnh khi ngủ lều trên núi?
Quan trọng nhất là lớp cách nhiệt dưới lưng, sau đó là túi ngủ đủ ấm, đồ ngủ khô, mũ len và tất khô. Ăn tối đủ và đặt chai nước ấm trong túi ngủ cũng giúp ấm hơn rõ rệt.
Có nên đun bếp trong lều cho ấm không?
Không. Bếp và lò sưởi đốt trong lều kín sinh ra khí độc không màu không mùi, có thể gây ngộ độc trong lúc ngủ, đồng thời có nguy cơ cháy lều. Chỉ đun nấu ở chỗ thoáng, ngoài lều.
Uống chút rượu có giúp ngủ ngon trên núi không?
Không nên. Rượu làm giấc ngủ nông hơn, ảnh hưởng nhịp thở ban đêm, gây mất nước và che mờ dấu hiệu say độ cao. Đồ uống ấm không cồn là lựa chọn tốt hơn.
Ngủ ít trước ngày lên đỉnh có sao không?
Một đêm ngủ chập chờn trước ngày lên đỉnh là chuyện rất thường gặp và phần lớn người vẫn đi được. Nằm nghỉ yên trong túi ngủ ấm vẫn giúp hồi phục. Điều cần chú ý là mất ngủ kèm đau đầu, chán ăn, vì đó có thể là say độ cao.