TotCung.comTột Cùng
Độ cao và cơ thể

Nắng trên núi cao: vì sao dễ cháy da, đau mắt và cách tự bảo vệ

Tia cực tím mạnh dần theo độ cao, trời mát vẫn cháy da, mắt dễ tổn thương khi gặp tuyết hoặc đá sáng. Cách che da, chọn kính và xử lý khi đã bị bỏng nắng.

Vietnamese hiker in a wide brim hat and neck gaiter crosses a bright pale rocky slope under intense midday sun, profile seen from behind, harsh white light

Trên núi cao bạn dễ cháy da và đau mắt hơn ở đồng bằng vì không khí loãng lọc tia cực tím kém hơn: theo các tài liệu y tế phổ biến, cứ lên cao khoảng 1.000 m thì lượng tia cực tím tăng thêm chừng một phần mười, trong khi gió mát làm bạn không thấy nóng để cảnh giác.

Tuyết, băng và đá sáng màu còn phản chiếu tia cực tím ngược lên mặt và mắt. Kết quả quen thuộc là người leo về trại với mặt đỏ rát, môi nứt, có khi mắt cộm như có cát vào buổi tối. Bài này giải thích nguyên lý, đưa ra cách che chắn cụ thể cho da, môi, mắt và những dấu hiệu cần dừng lại hoặc đi khám.

Vì sao nắng trên núi “gắt” hơn dù trời mát

Tia cực tím từ mặt trời bị bầu khí quyển hấp thụ và tán xạ một phần trước khi tới mặt đất. Càng lên cao, lớp khí phía trên càng mỏng, phần bị lọc đi càng ít. Vì vậy cùng một buổi trưa, da bạn trên sống núi nhận nhiều tia cực tím hơn khi ở thành phố dưới chân núi.

Điều đánh lừa người leo là nhiệt độ. Tia cực tím không làm bạn thấy nóng; cảm giác nóng đến từ tia hồng ngoại và không khí ấm. Trên núi, gió mát và không khí lạnh khiến bạn chẳng thấy gì bất thường cho tới tối, khi da bắt đầu đỏ rát. Nhiều người bị cháy nắng nặng nhất vào chính những ngày se lạnh, nhiều gió.

Mây mỏng cũng không phải tấm chắn đáng tin. Một phần lớn tia cực tím vẫn xuyên qua lớp mây mỏng và sương nhẹ. Những ngày trời âm u lúc có lúc không, người leo thường tháo mũ, cất kính, và đó là lúc da bị tổn thương mà không biết. Ở Việt Nam, chỉ số tia cực tím buổi trưa mùa hè thường thuộc mức rất cao ngay cả ở đồng bằng, nên trên núi càng cần thận trọng. Khoảng thời gian nắng mạnh nhất thường rơi vào giữa trưa, từ cuối buổi sáng tới đầu buổi chiều; đây cũng là lúc nhiều nhóm đang ở đoạn trống trải nhất của tuyến.

Bề mặt phản chiếu tia cực tím: nắng chiếu từ dưới lên

Ngoài nắng chiếu trực tiếp từ trên xuống, bạn còn nhận tia cực tím phản chiếu từ mặt đất. Mức phản chiếu khác nhau rất nhiều theo loại bề mặt.

Bề mặtMức phản chiếuChỗ dễ bị cháy
Tuyết mớiRất cao, có thể tới khoảng bốn phần nămCằm, dưới mũi, trong tai, mắt
Băng, tuyết cũCaoMặt, mắt, cổ
Đá granit sáng màu, cátVừaMặt, cẳng tay, bắp chân
Mặt nước hồ, suốiVừa, tăng mạnh khi nắng xiênMặt, mắt khi đi dọc bờ
Cỏ, rừng, đất sẫm màuThấpChủ yếu là nắng chiếu trực tiếp

Đây là lý do người leo vùng tuyết hay bị cháy ở những chỗ rất lạ như mặt dưới cằm, lỗ mũi, vòm miệng khi thở bằng miệng. Mũ rộng vành chặn nắng từ trên nhưng không chặn được phần phản chiếu từ dưới, nên vẫn cần kem chống nắng và khăn che. Khi đi dọc bờ hồ hay qua bãi đá trắng vào buổi trưa, hãy kéo khăn lên che tới sống mũi và đừng tháo kính, kể cả lúc dừng chụp ảnh.

Bảo vệ da và môi: những việc cụ thể

Che bằng vải là cách chắc chắn nhất, kem chống nắng bổ sung cho phần không che được. Danh sách sau dành cho một ngày leo nắng trên cao.

  • Áo dài tay, quần dài vải mỏng thoáng. Màu sáng giảm nóng, vải dệt dày đặc chặn nắng tốt hơn vải lưới thưa.
  • Mũ rộng vành hoặc mũ lưỡi trai có tấm che gáy. Gáy và vành tai là chỗ cháy nắng phổ biến nhất khi đi lên dốc cúi đầu.
  • Khăn ống che cổ và nửa dưới mặt khi đi qua vùng đá sáng, tuyết hoặc nắng gắt kéo dài.
  • Kem chống nắng phổ rộng, chỉ số chống nắng cao. Thoa đủ lượng trước khi ra nắng, thoa lại sau mỗi khoảng hai giờ, sau khi lau mồ hôi hoặc dính nước.
  • Son dưỡng có chống nắng cho môi. Môi khô, nứt nẻ vì gió và nắng là chuyện gần như chắc gặp nếu bỏ qua.
  • Đừng quên các vùng hay sót: vành tai, sau gáy, mu bàn tay, dưới cằm, sống mũi.
  • Găng tay mỏng nếu bạn chống gậy nhiều giờ dưới nắng, vì mu bàn tay hứng nắng liên tục.

Để kem chống nắng ở túi hông hoặc túi đai balo, không phải đáy balo. Thứ gì phải dỡ balo mới lấy được thì thường không bao giờ được dùng lại trong ngày.

Bảo vệ mắt và hiện tượng bỏng tuyết

Bỏng tuyết là gì. Đó là tổn thương bề mặt mắt do tia cực tím, giống như cháy nắng ở giác mạc. Nó hay gặp ở vùng tuyết, băng, nhưng cũng có thể xảy ra trên vùng đá sáng hoặc mặt nước khi nắng mạnh kéo dài mà không đeo kính.

Dấu hiệu đến muộn. Mắt thường không đau ngay mà sau vài giờ, nhiều người chỉ thấy vào buổi tối: cộm như có cát, chảy nước mắt, đỏ, chói mắt khi nhìn ánh sáng, mí mắt sưng.

Chọn kính đúng. Kính râm leo núi cần chặn hoàn toàn tia cực tím, tròng đủ tối cho vùng sáng và gọng ôm sát hoặc có tấm che hai bên để chặn nắng lọt từ cạnh. Kính rất tối dùng cho tuyết thường không phù hợp để lái xe.

Đeo kính cả khi trời âm u. Mây mỏng vẫn để tia cực tím đi qua. Ở vùng tuyết, nhiều người bị bỏng mắt đúng vào ngày nhiều mây vì tưởng không cần kính.

Mang kính dự phòng. Trong nhóm nên có một chiếc kính dự phòng. Nếu kính bị mất hay vỡ ở vùng tuyết, có thể tạm che mắt bằng khăn hoặc bìa cứng khoét khe hẹp để nhìn đường.

Khi đã bị bỏng tuyết. Tránh ánh sáng, nghỉ ngơi trong lều tối, không dụi mắt, tháo kính áp tròng nếu có, đắp khăn mát lên mí mắt. Đi khám mắt khi xuống tới nơi có cơ sở y tế; đau dữ dội hoặc nhìn mờ kéo dài thì cần hỗ trợ sớm hơn.

Lịch che nắng trong một ngày leo

Thay vì nhớ chung chung “nhớ chống nắng”, hãy gắn từng việc vào một mốc cố định trong ngày. Người dẫn đường có kinh nghiệm thường nhắc cả nhóm đúng vào các thời điểm dưới đây.

Thời điểmViệc cần làm
Trước khi rời trạiThoa kem chống nắng lên mặt, tai, cổ, mu bàn tay; thoa son môi; để kính ở túi ngực
Khi ra khỏi tán rừngĐeo kính, đội mũ, kéo khăn che cổ; kiểm tra người nhỏ tuổi trong nhóm
Khoảng hai giờ sauThoa lại kem, nhất là sau khi lau mồ hôi; thoa lại son môi
Nghỉ trưaNgồi trong bóng râm nếu có; không tháo kính khi ngồi giữa vùng đá sáng hoặc tuyết
Đầu giờ chiềuThoa lại kem lần nữa; uống nước, vì nắng và gió cũng lấy nước khỏi cơ thể
Tối về trạiKiểm tra da mặt, tai, gáy; ai có mắt cộm, chảy nước thì báo ngay để theo dõi

Gắn việc vào mốc giúp cả nhóm cùng làm, thay vì mỗi người tự nhớ. Trẻ em và người lớn tuổi trong đoàn cần được nhắc trực tiếp, vì họ hay ngại dừng lại làm phiền người khác.

Chọn và dùng kem chống nắng cho đúng trên núi

Thoa đủ lượng. Phần lớn người dùng chỉ thoa một lớp mỏng, nhận được ít hơn nhiều so với mức bảo vệ ghi trên hộp. Với mặt và cổ, lượng kem cần dùng vào khoảng một thìa cà phê đầy; thoa thành hai lớp mỏng dễ đều hơn một lớp dày.

Chọn loại chịu mồ hôi. Leo dốc đổ mồ hôi liên tục, kem thường dễ trôi xuống mắt gây cay. Loại ghi chịu nước hoặc chịu mồ hôi bám da lâu hơn. Thử kem ở nhà vài ngày trước chuyến đi để chắc da và mắt không bị kích ứng.

Dạng thỏi tiện cho mặt và môi. Kem dạng thỏi nhỏ dễ thoa lại khi đang đi mà không cần rửa tay, hợp với sống mũi, gò má và vành tai. Dạng xịt khó dùng trong gió vì phần lớn bay mất.

Bảo quản đúng. Để tuýp kem trong túi áo hoặc túi đai, tránh để cả ngày dưới nắng trên nắp balo. Kem đã quá hạn hoặc tách lớp thì nên bỏ, vì khả năng bảo vệ không còn như ghi trên vỏ.

Kem không thay được vải che. Ngay cả khi thoa đúng, kem chỉ giảm chứ không chặn hết tia cực tím. Với những đoạn phơi nắng dài trên vùng sáng, áo dài tay, khăn và mũ vẫn là lớp bảo vệ chính.

Tình huống giả định và những sai lầm hay gặp

Một nhóm leo một đỉnh núi đá vôi trong ngày đông nắng nhẹ, gió mát. Cả nhóm thoa kem lúc xuất phát rồi quên luôn. Lúc ngồi nghỉ trưa trên bãi đá xám sáng, một bạn tháo kính để chụp ảnh suốt nửa giờ. Tối hôm đó, hai người mặt đỏ rát, bạn tháo kính bị chảy nước mắt và chói mắt khi nhìn bóng đèn. Không ai nặng, nhưng hành trình hôm sau phải dời giờ vì một người khó mở mắt trong nắng sớm.

Những sai lầm phổ biến khác gồm: chỉ thoa kem lên mặt mà quên tai và gáy; tin rằng da ngăm thì không cháy nắng; dùng kính thời trang tròng tối nhưng không chặn tia cực tím, khiến đồng tử mở to và mắt còn hứng nhiều tia hơn; cởi áo dài tay khi leo dốc nóng rồi không mặc lại khi ra vùng trống.

Khi nào cần dừng hoặc tìm hỗ trợ: da phồng rộp diện rộng, sốt, ớn lạnh, buồn nôn sau một ngày phơi nắng; mắt đau dữ dội hoặc không mở được; người choáng váng, da nóng đỏ và khô, lú lẫn sau khi đi nắng lâu ở đoạn thấp. Hai trường hợp đầu cần nghỉ trong bóng râm, che mắt, làm mát da và đi khám khi xuống núi. Trường hợp cuối có thể là say nắng nặng: đưa vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể bằng nước và gọi hỗ trợ ngay.

Câu hỏi thường gặp

Lên núi cao tia cực tím tăng bao nhiêu?

Theo các tài liệu y tế phổ biến, cứ lên cao khoảng 1.000 m thì lượng tia cực tím tăng thêm chừng một phần mười. Cộng thêm phần phản chiếu từ tuyết hoặc đá sáng, da và mắt trên núi chịu tác động lớn hơn nhiều so với đồng bằng.

Trời nhiều mây có cần chống nắng khi leo núi không?

Có. Mây mỏng và sương nhẹ không chặn được phần lớn tia cực tím. Nhiều người bị cháy nắng nặng nhất vào những ngày âm u vì chủ quan tháo mũ, cất kính.

Bỏng tuyết ở mắt có tự khỏi không?

Thể nhẹ thường cải thiện sau một đến hai ngày nếu mắt được nghỉ trong chỗ tối và không bị dụi. Tuy vậy nên đi khám mắt khi xuống núi, và cần hỗ trợ sớm hơn nếu đau dữ dội hoặc nhìn mờ kéo dài.

Kính râm bình thường có dùng để leo núi được không?

Được nếu kính chặn hoàn toàn tia cực tím và đủ tối cho điều kiện nắng. Với vùng tuyết hoặc đá sáng, nên chọn kính ôm sát hoặc có tấm che bên để nắng không lọt từ cạnh vào mắt.

Da ngăm có cần thoa kem chống nắng khi leo núi không?

Có. Da ngăm có khả năng tự bảo vệ cao hơn một chút nhưng vẫn bị cháy nắng và tổn thương khi phơi tia cực tím mạnh nhiều giờ trên cao. Che bằng vải và thoa kem là cần cho mọi người.

Bao lâu thì nên thoa lại kem chống nắng khi leo núi?

Thông thường nên thoa lại sau khoảng hai giờ, và ngay sau khi lau mồ hôi, rửa mặt hoặc đi qua mưa. Gắn việc thoa lại với các lần nghỉ cố định giúp cả nhóm không quên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138