Leo bám đá đơn giản là những đoạn ngắn trên đường núi mà bạn phải dùng cả tay lẫn chân. Nguyên tắc cốt lõi là luôn giữ ba điểm tựa chắc trên đá — hai tay một chân hoặc hai chân một tay — và chỉ di chuyển một điểm mỗi lần, sau khi đã thử chỗ bám mới. Đoạn nào cao, dốc đứng, có vực phía dưới hoặc đá ướt thì phải có người hướng dẫn đủ năng lực và dây an toàn; đây không phải việc tự học trên núi.
Nhiều tuyến leo núi phổ thông có vài đoạn như vậy: một bậc đá cao hơn đầu người, một khe đá phải chống tay kéo người lên, một đoạn sống đá phải bò qua. Những đoạn này không đòi hỏi kỹ thuật leo vách, nhưng lại là nơi chỉ một lỗi nhỏ có thể dẫn tới ngã nặng. Bài này chỉ nêu nguyên tắc để bạn hiểu và tự đánh giá; kỹ năng thật phải được luyện với huấn luyện viên.
Ranh giới: đi bộ, leo bám và leo đá kỹ thuật
Có thể hình dung một thang liên tục. Ở đầu thấp là đi bộ đường núi, tay chỉ để giữ thăng bằng. Ở giữa là leo bám: tay bắt đầu gánh một phần trọng lượng, nhưng đá vẫn còn dốc vừa, có nhiều bậc và chỗ bám lớn. Ở đầu cao là leo đá kỹ thuật: vách gần thẳng đứng, chỗ bám nhỏ, người leo cần dây, dụng cụ và người bảo hiểm được huấn luyện.
Ranh giới giữa leo bám và leo đá kỹ thuật không phải lúc nào cũng rõ. Một đoạn leo bám dễ khi khô có thể trở thành nguy hiểm khi ướt; một bậc đá thấp trên mặt đất bằng chẳng có gì đáng ngại, nhưng cùng bậc đá đó bên mép vực là chuyện khác hẳn. Điều quyết định mức nguy hiểm thường không phải độ khó của động tác mà là hậu quả nếu trượt.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên trước mọi đoạn leo bám là: nếu trượt ở đây thì sẽ rơi tới đâu? Nếu câu trả lời là "ngã ngồi xuống đất" thì có thể thử dưới sự hướng dẫn. Nếu câu trả lời là "rơi xuống vực" hoặc "lăn xuống dốc dài" thì không ai trong nhóm nên leo mà không có dây an toàn và người hướng dẫn đủ năng lực.
Nguyên tắc ba điểm tựa, từng thao tác
Đây là nguyên tắc nền của mọi đoạn leo bám, được dạy đầu tiên trong các buổi huấn luyện. Đọc để hiểu, rồi luyện ở nơi thấp, an toàn, có người kèm.
- Trước khi bắt đầu, đứng dưới chân đoạn đá nhìn lên, chọn tuyến đi theo những bậc lớn, nhiều chỗ bám, tránh đá vỡ vụn hoặc phủ rêu.
- Giữ ba điểm tựa chắc: hai tay một chân, hoặc hai chân một tay. Chỉ di chuyển một điểm mỗi lần.
- Thử chỗ bám mới: gõ nhẹ, kéo nhẹ, ấn nhẹ trước khi dồn sức. Đá kêu bộp, lắc hay vỡ vụn là không dùng.
- Để chân làm việc chính. Chân khoẻ hơn tay nhiều lần; tay giữ thăng bằng và giữ người sát đá, đẩy người lên bằng chân.
- Giữ người cách xa mặt đá một chút, không ôm sát đá; ôm sát làm bàn chân bị đẩy ra ngoài và trượt.
- Bước ngắn, chỗ đặt chân thấp, không với quá xa; với xa làm mất một điểm tựa quá lâu.
- Nhìn chân khi đặt chân. Người mới hay nhìn tay và chỗ bám phía trên mà quên chân, trong khi chân mới là thứ quyết định.
Ba điểm tựa giúp nếu một chỗ bám bung ra, bạn vẫn còn hai điểm khác giữ người lại. Đó là lý do việc nhảy, với vội hay di chuyển hai điểm cùng lúc đều phá vỡ nguyên tắc này.
Leo xuống: phần khó hơn nhiều người nghĩ
Quay mặt vào đá. Trên đoạn dốc đứng, leo xuống quay mặt vào đá như đi xuống thang. Quay lưng ra ngoài làm bạn không thấy chỗ bám và dễ trượt ngồi rồi lăn xuống.
Nhìn xuống chọn chỗ đặt chân. Leo xuống khó vì chỗ đặt chân nằm dưới tầm nhìn. Nghiêng người ra một chút để nhìn, hoặc nhờ người phía dưới chỉ chỗ.
Đoạn dễ thì ngồi xuống, nghiêng người. Ở bậc đá không quá dốc, ngồi xuống và trượt chân xuống, tay chống phía sau, giữ trọng tâm thấp.
Đừng leo lên chỗ mà mình không leo xuống được. Đây là bẫy kinh điển: leo lên khá dễ vì nhìn thấy chỗ bám, tới nơi mới thấy không biết đường xuống. Trước khi leo lên, hỏi người hướng dẫn đường xuống là đường nào.
Người phía dưới đứng ngoài đường rơi. Khi một người đang leo xuống, những người còn lại không đứng ngay phía dưới. Đá và đồ đạc có thể rơi xuống, và người leo cũng có thể trượt.
Tự đánh giá một đoạn leo bám trước khi vào
Bảng dưới không thay cho ý kiến của người hướng dẫn, nhưng giúp bạn và nhóm nói chuyện với nhau bằng cùng một ngôn ngữ khi đứng trước một đoạn đá.
| Câu hỏi | Nếu câu trả lời là | Nên làm |
|---|---|---|
| Trượt thì rơi tới đâu? | Xuống vực, xuống dốc dài | Chỉ đi khi có dây an toàn và người hướng dẫn |
| Đá khô hay ướt, có rêu không? | Ướt, có rêu | Chờ khô, đi đường khác, hoặc quay lại |
| Đá có chắc không? | Có viên lắc, vỡ vụn | Tránh tuyến đó, thông báo cho người sau |
| Trong nhóm có ai sợ độ cao hoặc chưa từng leo? | Có | Người có kinh nghiệm kèm sát, có thể dùng dây hỗ trợ |
| Còn sức và thời gian không? | Đã mệt, trời sắp tối | Không vào đoạn leo bám lúc này |
| Biết đường xuống chưa? | Chưa | Hỏi rõ trước khi leo lên |
Nếu hai câu trở lên rơi vào cột rủi ro, đó là lúc dừng lại cân nhắc nghiêm túc. Không có đỉnh núi nào đáng để đổi lấy một cú ngã ở đoạn đá.
Trang bị và vì sao phải học với huấn luyện viên
Với những đoạn leo bám có rủi ro rơi, người hướng dẫn thường dùng mũ bảo hiểm leo núi, đai ngồi, dây và các dụng cụ neo để bảo vệ người leo. Những thứ này chỉ an toàn khi được dùng đúng: nút buộc sai, điểm neo yếu hoặc dây chạy qua cạnh đá sắc có thể khiến cả hệ thống thất bại đúng lúc cần. Mua dây về tự buộc vào nhau trên núi mà không được huấn luyện có khi còn nguy hiểm hơn không dùng dây.
Vì vậy nguyên tắc của Tột Cùng rất rõ: leo đá kỹ thuật và mọi đoạn leo bám có nguy cơ rơi phải có người hướng dẫn được đào tạo và có kinh nghiệm, cùng trang bị do người đó kiểm tra. Bạn có thể luyện ba điểm tựa, cách thử đá và leo xuống trên những tảng đá thấp gần mặt đất, ở phòng tập leo hoặc các buổi học cơ bản, trước khi gặp chúng trên núi.
Những câu nên hỏi người hướng dẫn: đoạn đá nào trên tuyến cần dùng dây, ai kiểm tra trang bị, nếu thời tiết xấu thì có đường tránh không, người sợ độ cao sẽ được hỗ trợ thế nào, và tỉ lệ người hướng dẫn trên số người leo là bao nhiêu ở những đoạn khó.
Tình huống giả định: bậc đá cao sát sống núi
Nhóm năm người gặp một bậc đá cao hơn đầu người trên sống núi, bên trái là vách dốc. Đá khô, có nhiều gờ lớn. Người hướng dẫn leo lên trước, cài một sợi dây cố định vào điểm neo có sẵn và kiểm tra lại. Từng người đội mũ, cất gậy vào balo, leo lên theo ba điểm tựa trong khi tay giữ dây làm điểm tựa thứ ba, người hướng dẫn chỉ từng chỗ đặt chân.
Một thành viên sợ độ cao đứng khựng lại giữa chừng, chân run. Người hướng dẫn không giục, bảo người đó nhìn vào đá trước mặt, thở ra chậm, tìm chỗ đặt chân phải ngay dưới đầu gối. Sau một phút người đó lên được. Cả nhóm qua bậc đá mất hai mươi phút, không ai vội.
Nếu trời mưa, người hướng dẫn đã nói trước là sẽ quay lại thay vì leo bậc đá ướt. Một kế hoạch tốt có sẵn câu trả lời cho câu hỏi "nếu đá ướt thì sao" từ trước khi lên đường.
Sai lầm hay gặp ở đoạn leo bám
Các lỗi dưới đây thường xuất hiện ở người đã quen đi bộ đường núi nhưng chưa từng được dạy leo bám.
- Kéo người lên bằng tay, chân treo lơ lửng, mỏi tay rất nhanh.
- Nắm vào cây nhỏ, rễ cây hoặc dây leo mọc trong khe đá mà không thử.
- Leo với gậy cầm trên tay hoặc dây gậy quấn cổ tay.
- Leo xuống quay lưng ra ngoài trên đoạn dốc đứng.
- Nhảy xuống từ bậc đá cao thay vì leo xuống.
- Leo lên một chỗ mà không biết đường xuống.
- Leo ngay sau người khác, đứng trong đường rơi của họ.
- Cố leo khi đá ướt, đã mệt hoặc trời sắp tối.
Phần lớn những lỗi này được sửa trong một buổi học cơ bản với người hướng dẫn. Đó là lý do một buổi học đáng giá hơn rất nhiều video xem trên mạng. Trong buổi học, bạn sẽ được leo đi leo lại trên đá thấp cho tới khi ba điểm tựa trở thành phản xạ, điều mà không cách đọc nào thay được.
An toàn: khi nào không leo, khi nào quay đầu và gọi hỗ trợ
Không vào đoạn leo bám khi: không có người hướng dẫn đủ năng lực mà hậu quả trượt là rơi xa; đá ướt, có rêu hoặc đang mưa; có sấm sét gần; người leo đã mệt, run tay hoặc hoảng sợ; trời sắp tối; hoặc không ai biết đường xuống. Quay đầu ở chân đoạn đá luôn dễ hơn quay đầu khi đã ở giữa. Không khuyến khích ai leo một mình những đoạn như vậy.
Nếu có người bị ngã ở đoạn đá, những người còn lại không vội leo xuống chỗ người đó theo cách nguy hiểm. Đảm bảo an toàn cho chính mình trước, nói chuyện với người bị ngã để biết họ còn tỉnh không, không di chuyển người bị ngã nếu nghi chấn thương đầu, cổ, lưng, trừ khi đang có nguy hiểm trước mắt. Giữ ấm, ghi lại vị trí, và liên hệ hỗ trợ cứu hộ với thông tin về số người, tình trạng, địa hình.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc ba điểm tựa khi leo núi là gì?
Luôn giữ ba điểm tiếp xúc chắc chắn với đá, hai tay một chân hoặc hai chân một tay, và chỉ di chuyển một điểm mỗi lần sau khi đã thử chỗ bám mới. Nếu một chỗ bám bung ra, hai điểm còn lại vẫn giữ bạn.
Người mới có tự leo bám đá được không?
Ở những bậc đá thấp, hậu quả trượt chỉ là ngã ngồi xuống đất, người mới có thể thử dưới sự hướng dẫn. Đoạn đá cao, có vực hoặc dốc dài phía dưới thì cần người hướng dẫn được đào tạo và dây an toàn.
Leo xuống đoạn đá dốc nên quay mặt vào hay ra?
Trên đoạn dốc đứng, quay mặt vào đá như đi xuống thang để thấy chỗ bám và giữ ba điểm tựa. Đoạn dốc vừa thì có thể ngồi xuống, nghiêng người, trượt chân xuống có kiểm soát.
Có nên mang gậy leo núi khi leo bám đá không?
Nên thu gọn gậy và cất vào balo trước khi vào đoạn cần dùng tay. Cầm gậy làm bạn mất một tay để bám, dây gậy quấn cổ tay còn có thể kéo tay bạn khi trượt.
Sợ độ cao giữa chừng đoạn leo đá thì làm gì?
Dừng lại ở tư thế ba điểm tựa chắc, nhìn vào đá ngay trước mặt thay vì nhìn xuống, thở ra chậm, rồi để người hướng dẫn chỉ từng chỗ đặt chân. Đừng cố leo nhanh cho xong khi chân đang run.
Có thể tự mua dây để leo những đoạn đá trên núi không?
Dây chỉ an toàn khi người dùng được huấn luyện về nút buộc, điểm neo và cách bảo hiểm. Tự buộc dây mà không được dạy có thể nguy hiểm hơn không dùng. Hãy học với huấn luyện viên trước.