Giày leo núi tốt là đôi vừa chân bạn lúc chiều muộn, có đế bám chắc trên đá ướt và đã được đi quen ít nhất vài chục cây số trước chuyến leo. Cổ cao hay cổ thấp không có câu trả lời chung: cổ cao giữ cổ chân khi bạn mang balo nặng trên đá vụn, cổ thấp nhẹ và mát hơn cho đường mòn khô, gọn.
Phần lớn chuyện đau chân trên núi không đến từ giày rẻ hay đắt, mà từ ba lỗi: chọn cỡ quá khít, mang giày mới tinh đi thẳng lên núi, và không chỉnh dây khi chuyển từ lên dốc sang xuống dốc. Dưới đây là cách chọn, thử, đi mềm và buộc dây theo từng đoạn đường, kèm những dấu hiệu cho thấy đôi chân cần được nghỉ hoặc bạn nên quay đầu.
Giày leo núi khác giày chạy bộ ở những điểm nào
Giày chạy bộ được làm để bật nảy trên mặt phẳng, đế mềm và êm. Giày leo núi làm việc ngược lại: đế cứng hơn để đá nhọn không đâm vào lòng bàn chân, gai đế sâu và thưa để bùn tự rơi ra, mũi giày có lớp cao su bọc để bạn không bầm ngón khi vấp vào rễ cây hay mép đá.
Phần thân giày cũng khác. Thân giày leo núi giữ gót chặt hơn, có các móc dây ở phần cổ để bạn chia dây thành hai vùng siết khác nhau. Lớp chống nước (nếu có) giúp đi qua bãi cỏ đẫm sương mà không ướt tất, nhưng đổi lại giày bí hơn và khô chậm hơn khi nước đã tràn qua cổ.
Người mới hay hỏi có cần mua giày chuyên dụng cho chuyến đầu tiên không. Với đường mòn đất khô, ngắn trong ngày, một đôi giày chạy đường mòn có đế gai tốt vẫn đi được. Khi đường có đá vụn, dốc dài, mưa trơn hoặc bạn mang balo trên khoảng mười cân thì giày leo núi đúng nghĩa bắt đầu tạo ra khác biệt rõ ở cổ chân và ngón chân.
Cổ cao, cổ lửng hay cổ thấp: chọn theo đường và tải trọng
Ba kiểu cổ giày phổ biến phù hợp với ba kiểu chuyến khác nhau. Hãy nghĩ tới đoạn khó nhất của chuyến đi chứ không phải đoạn dễ nhất.
| Kiểu cổ | Hợp với | Ưu điểm | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Cổ thấp | Đường mòn khô, đi trong ngày, balo nhẹ | Nhẹ, mát, linh hoạt, ít cần đi mềm | Đá vụn và sỏi dễ lọt vào, cổ chân ít được đỡ |
| Cổ lửng | Phần lớn cung đồi núi phổ thông, một đến hai ngày | Cân bằng giữa đỡ cổ chân và trọng lượng | Cần chỉnh dây cổ cẩn thận để không cọ gân gót |
| Cổ cao | Đá vụn, dốc dài, balo nặng, nhiều ngày, núi lạnh | Giữ cổ chân, chắn bùn và đá, ấm hơn | Nặng, nóng, cần thời gian đi mềm lâu hơn |
| Giày chạy đường mòn | Người đã quen chân, chặng ngắn, khô ráo | Rất nhẹ, khô nhanh sau khi lội suối | Đế mềm, mũi giày mỏng, mau mòn trên đá |
Một quy tắc dễ nhớ: mỗi khi balo nặng thêm, cổ chân của bạn cần được đỡ nhiều hơn. Nếu bạn có tiền sử lật cổ chân, ưu tiên cổ lửng trở lên ngay cả với chuyến ngắn, và tập thêm bài giữ thăng bằng trên một chân trước chuyến đi.
Về chống nước: vùng núi phía Bắc mùa mưa ẩm và lầy, lớp chống nước giúp khô chân lâu hơn. Ngược lại, nếu cung đường phải lội suối nhiều lần, giày thoát nước nhanh đôi khi dễ chịu hơn giày chống nước đã ngập.
Thử giày đúng cách: chọn cỡ khi chân đã to ra
Bàn chân nở ra sau nhiều giờ đứng và đi, nhất là khi xuống dốc dài. Thử giày lúc sáng sớm là lý do phổ biến nhất khiến người ta mua giày chật nửa cỡ.
- Đi thử vào cuối buổi chiều, sau một ngày đi lại bình thường, mang đúng loại tất bạn định dùng trên núi.
- Tháo dây, đẩy chân lên sát mũi giày rồi đặt ngón tay ra sau gót: khe hở vừa khoảng một ngón tay là hợp lý.
- Buộc dây, đứng dậy, nhún gót xuống: gót không được trượt lên xuống quá rõ, ngón chân vẫn cử động được.
- Tìm một mặt dốc xuống (bậc thang hoặc dốc thử) và bước mạnh xuống: ngón chân chạm mũi giày là dấu hiệu sẽ bầm móng trên đường xuống núi.
- Đi tối thiểu mười lăm phút trong cửa hàng, để ý điểm cọ ở gót, mắt cá trong và ngón út.
- Nếu hai bàn chân lệch cỡ, chọn theo bàn chân lớn hơn rồi bù chân nhỏ bằng tất dày hơn hoặc lót giày.
Đừng tin cảm giác "lúc đầu hơi chật, đi sẽ giãn". Phần da và vải có thể mềm đi, nhưng chiều dài giày thì không đổi. Một đôi giày ngắn sẽ tiếp tục đẩy ngón chân vào mũi suốt những đoạn xuống dốc dài nhất.
Đi mềm giày mới trong ba tuần trước chuyến leo
Giày mới cần thời gian để phần cổ và lưỡi gà ôm theo chân bạn. Lịch dưới đây dành cho người có khoảng ba tuần, đi xen với lịch tập thể lực.
| Giai đoạn | Cách đi | Điều cần quan sát |
|---|---|---|
| Ba ngày đầu | Mang trong nhà và đi chợ, mỗi lần một đến hai giờ | Điểm nóng ở gót, mu bàn chân, mắt cá |
| Tuần thứ nhất | Đi bộ đường phố năm đến tám cây số, leo cầu thang | Ngón chân có chạm mũi khi xuống cầu thang không |
| Tuần thứ hai | Đi đồi hoặc đường đất có dốc, đeo balo nhẹ | Chỉnh dây cổ, thử hai kiểu buộc khác nhau |
| Tuần thứ ba | Một chuyến dài nửa ngày với balo gần bằng tải thật | Chân có phồng sau bốn giờ không, gót có trượt không |
| Ba ngày trước chuyến | Đi nhẹ, vệ sinh và kiểm tra đường keo đế | Chọn tất, lót giày sẽ dùng thật |
Nếu sau tuần thứ hai một điểm vẫn đỏ rát, nhiều khả năng đôi giày không hợp với dáng chân bạn chứ không phải chưa đi đủ. Lúc đó đổi giày còn hơn mang một vấn đề lên núi.
Giày đã dùng lâu năm cũng cần soát: đế mòn hết gai ở mũi và gót, keo bong ở mép, lớp đệm bên trong xẹp hẳn là lúc thay, dù mặt ngoài nhìn còn mới.
Tất và lót giày: nửa còn lại của chuyện vừa chân
Tất quyết định chuyện phồng rộp nhiều hơn giày. Tất leo núi bằng len mịn hoặc sợi tổng hợp giữ khô da, có đệm dày ở gót và mũi, ôm sát không nhăn. Tất cotton giữ ẩm, da mềm ra, ma sát tăng và bọng nước xuất hiện chỉ sau vài giờ.
Thử giày bằng chính đôi tất sẽ mang. Tất dày và tất mỏng chênh nhau gần nửa cỡ giày. Đổi loại tất ngay trước chuyến đi là đổi luôn độ vừa của đôi giày bạn đã đi mềm.
Mang một đôi khô dự phòng cho mỗi ngày. Thay tất vào giờ nghỉ trưa trong ngày đi dài làm da chân khô lại, giảm phồng rõ rệt. Đôi đã ướt treo ngoài balo cho gió hong.
Lót giày chỉ thay khi có lý do. Lót giày định hình giúp người có vòm bàn chân cao hoặc bàn chân bẹt đỡ mỏi hơn, nhưng lót mới cũng cần đi quen. Đừng thêm lót dày vào giày đã vừa, vì nó lấy mất khoảng trống của ngón chân.
Buộc dây giày theo đoạn đường: lên dốc, xuống dốc, qua đá
Lên dốc dài: nới phần cổ. Siết vừa phần mu bàn chân, nới hai móc trên cùng để cổ chân gập được thoải mái. Buộc quá chặt cổ khi leo lên làm gân gót bị cọ và bắp chân mỏi nhanh.
Xuống dốc dài: siết phần cổ, khoá gót. Trước khi bắt đầu đoạn xuống, dừng lại một phút, siết lại toàn bộ dây và thắt một nút khoá ở chỗ chuyển giữa mu và cổ (luồn dây ngược qua chính nó trước khi lên móc cổ). Nút này giữ gót nằm yên, ngón chân không trượt về phía trước.
Mu bàn chân bị đè đau: bỏ qua một lỗ. Nếu có một điểm cấn trên mu, tháo dây ở đó và luồn thẳng lên lỗ tiếp theo thay vì bắt chéo. Áp lực tại điểm ấy giảm ngay mà phần còn lại vẫn chặt.
Qua đá vụn: chặt đều. Đá vụn dễ lăn và làm lật cổ chân. Siết đều cả dây, bước ngắn, đặt cả bàn chân xuống thay vì chỉ mũi hoặc gót.
Sau mỗi lần nghỉ: kiểm lại. Dây giãn ra sau khoảng một đến hai giờ đi. Tạo thói quen kiểm tra dây ở mỗi lần dừng nghỉ, nhất là trước khi đổi hướng từ lên sang xuống.
Tình huống trên đường: giày ướt, bong đế, chân bắt đầu phồng
Chân nóng rát ở một điểm. Dừng ngay, đừng đợi tới điểm nghỉ kế tiếp. Lau khô da, dán băng dính y tế hoặc miếng dán chống phồng lên vùng đỏ trước khi nó thành bọng nước. Năm phút lúc này cứu bạn cả ngày đi sau.
Giày ngập nước sau khi qua suối. Đổ nước, vắt tất, thay tất khô nếu còn chặng dài. Chân ướt lâu làm da mềm và dễ phồng hơn. Tới lán nghỉ, nhét giấy hoặc vải khô vào giày, không hơ sát lửa vì keo và đế có thể biến dạng.
Đế bong một mảng ở mũi. Quấn băng dính vải hoặc dây buộc quanh mũi giày để đi tiếp an toàn tới điểm xuống. Báo người dẫn đường để cả nhóm điều chỉnh tốc độ; giày hỏng trên đá ướt làm tăng nguy cơ trượt ngã.
Móng chân bầm tím sau đoạn xuống. Thường do giày ngắn hoặc dây cổ quá lỏng. Chặng sau siết lại cổ, bước ngắn, để đầu gối hơi chùng. Đau tăng dần hoặc sưng đỏ lan rộng thì nói với người dẫn đường và cân nhắc rút ngắn hành trình.
Sai lầm hay gặp và lúc nên dừng vì đôi chân
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người leo núi lần đầu, cả ở người đã leo vài lần nhưng chủ quan với giày.
- Mua giày một tuần trước chuyến leo và mang thẳng lên núi.
- Mang tất cotton dày, giữ ẩm và nhăn lại thành nếp dưới gót.
- Buộc dây một lần từ sáng tới chiều, không chỉnh khi đổi dốc.
- Chọn giày cổ cao rất nặng cho cung đường ngắn, khô, khiến bước chân mỏi sớm.
- Bỏ qua cảm giác nóng rát nhỏ vì ngại làm cả đoàn dừng.
- Dùng giày cũ đã mòn trơn gai cho mùa mưa.
Đôi chân là phương tiện duy nhất để bạn xuống núi. Khi một bên chân không thể chịu lực, đau nhói ở cổ chân sau cú lật, hoặc bọng nước đã vỡ và đau tới mức bạn đổi dáng đi, hãy báo người dẫn đường, cân nhắc quay về điểm thấp hơn thay vì cố tới đỉnh. Nếu không đi tiếp được, giữ ấm, ở yên chỗ an toàn và để người có kinh nghiệm liên hệ hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Giày leo núi nên mua lớn hơn giày thường bao nhiêu?
Nhiều người cần lớn hơn khoảng nửa cỡ đến một cỡ so với giày đi phố, nhưng cách chắc nhất là thử vào chiều muộn với tất leo núi và kiểm tra khe hở khoảng một ngón tay sau gót khi đẩy chân lên sát mũi.
Có nên chọn giày chống nước cho núi phía Bắc không?
Mùa mưa và sương ẩm nhiều thì lớp chống nước giúp chân khô lâu hơn khi đi qua cỏ ướt. Nếu cung đường phải lội suối liên tục, giày thoát nước nhanh lại dễ chịu hơn vì giày chống nước khi đã ngập sẽ rất lâu khô.
Đi mềm giày mới mất bao lâu?
Giày cổ thấp làm bằng vải thường quen chân sau vài buổi đi. Giày cổ cao có nhiều da cần khoảng hai đến ba tuần đi xen kẽ, tổng vài chục cây số, trong đó có ít nhất một buổi đeo balo trên đường dốc.
Vì sao xuống dốc thì móng chân bị bầm?
Khi xuống dốc, bàn chân trượt về phía trước và ngón chân đập vào mũi giày liên tục. Nguyên nhân hay gặp là giày quá ngắn, dây cổ quá lỏng hoặc móng chân để dài. Siết cổ, cắt móng gọn trước chuyến đi sẽ giảm rõ.
Giày chạy đường mòn có thay được giày leo núi không?
Với đường mòn khô, chặng ngắn và balo nhẹ thì được, nhất là khi bạn đã quen chân. Với đá vụn, dốc dài, mưa trơn hoặc balo nặng, giày leo núi có đế cứng và mũi bọc cao su an toàn hơn cho cổ chân và ngón chân.
Khi nào cần thay đôi giày leo núi cũ?
Thay khi gai đế ở mũi và gót đã mòn phẳng, keo bong dọc mép, lớp đệm bên trong xẹp làm bạn cảm nhận rõ đá dưới chân, hoặc phần cổ đã rách không còn giữ được cổ chân.