Chọn túi ngủ leo núi theo mức nhiệt "dễ chịu" ghi trên túi, thấp hơn nhiệt độ đêm lạnh nhất bạn dự kiến gặp vài độ, và luôn đi kèm một tấm lót cách đất; túi tốt nằm trên nền đất lạnh vẫn khiến bạn run cả đêm. Mức "giới hạn" và "cực hạn" in bên cạnh không phải mức để ngủ ngon, mà là mức để sống sót qua đêm.
Ở vùng núi phía Bắc mùa lạnh, ban đêm trên cao có thể xuống gần hoặc dưới mức đóng băng, trong khi ban ngày nắng ấm khiến nhiều người chủ quan. Phần dưới giải thích các con số trên nhãn túi, so sánh ruột lông vũ và ruột bông tổng hợp, vai trò của tấm lót, cách ngủ ấm hơn với đúng túi bạn đang có, và những lúc nên rời chỗ ngủ. Người leo núi quen thường nói giấc ngủ quyết định ngày hôm sau: ngủ được thì chặng lên đỉnh nhẹ hẳn, thức trắng vì lạnh thì bước chân nặng và dễ sai sót.
Túi ngủ giữ ấm bằng cách nào
Túi ngủ không tự sinh ra nhiệt. Cơ thể bạn sinh nhiệt, còn lớp ruột trong túi giữ lại một lớp không khí nằm yên quanh người để nhiệt đó không thoát ra nhanh. Ruột càng phồng, lớp không khí càng dày, túi càng ấm. Đó là lý do túi bị nén lâu, bị ẩm hoặc bị đè bẹp thì kém ấm hẳn.
Nhiệt mất đi theo ba đường chính khi ngủ: qua không khí lạnh xung quanh, qua mặt đất bên dưới, và qua hơi thở ẩm. Phần ruột túi phía dưới lưng bị cơ thể đè bẹp nên gần như không còn tác dụng giữ ấm, vì vậy thứ ngăn lạnh từ mặt đất là tấm lót, không phải túi ngủ.
Một điểm nữa ít người để ý: người đã đói, mệt hoặc ướt mồ hôi thì sinh nhiệt kém. Cùng một túi ngủ, người ăn tối đủ và thay đồ khô sẽ thấy ấm hơn hẳn người đi ngủ trong tình trạng đói, ẩm. Túi ngủ chỉ giữ được nhiệt mà bạn mang vào nó.
Đọc ba mức nhiệt ghi trên túi ngủ
Nhiều túi ngủ ghi ba mức nhiệt theo cách thử chuẩn hoá. Hiểu đúng ba mức này là phần quan trọng nhất khi chọn túi.
| Mức | Nghĩa là gì | Dùng thế nào |
|---|---|---|
| Dễ chịu | Nhiệt độ mà một người ngủ lạnh tay chân thường nằm thoải mái | Mốc chính để chọn túi, nhất là với người hay lạnh |
| Giới hạn | Nhiệt độ mà một người ngủ ấm có thể ngủ co người qua đêm | Coi như mức thấp nhất chấp nhận được, không phải mức thường xuyên |
| Cực hạn | Mức chỉ đủ để tránh nguy hiểm trong vài giờ | Không dùng để chọn túi; gặp mức này là tình huống khẩn cấp |
| Túi không ghi mức | Chỉ ghi chung "ba mùa", "mùa hè" | Hỏi rõ người bán, thử ở nhà trước, mang thêm lớp giữ ấm |
Ví dụ tính: lán ngủ ở độ cao lớn, dự báo đêm khoảng ba đến năm độ. Bạn là người hay lạnh tay chân. Chọn túi có mức dễ chịu khoảng không độ trở xuống thì có dư vài độ để bù cho gió lùa, độ ẩm và cơ thể mệt. Nếu túi bạn có mức dễ chịu khoảng mười độ, hãy lên kế hoạch mặc thêm lớp giữ nhiệt, dùng túi lót trong và hỏi lán có chăn bổ sung không.
Lán và nhà nghỉ trên núi thường có chăn, nhưng chăn dùng chung có thể ẩm. Mang túi ngủ riêng, kể cả loại mỏng, vẫn giúp bạn chủ động hơn.
Ruột lông vũ hay ruột bông tổng hợp
Hai loại ruột phổ biến có điểm mạnh khác nhau. Không có loại nào tốt hơn tuyệt đối, chỉ có loại hợp với kiểu chuyến của bạn hơn.
| Tiêu chí | Lông vũ | Bông tổng hợp |
|---|---|---|
| Ấm so với trọng lượng | Rất tốt, nhẹ và nén gọn | Nặng và cồng kềnh hơn cho cùng độ ấm |
| Khi bị ẩm | Xẹp, mất nhiều khả năng giữ ấm | Vẫn giữ được một phần độ ấm |
| Khô lại | Lâu, cần phơi kỹ | Nhanh hơn |
| Độ bền khi nén nhiều | Bền nếu bảo quản đúng | Dần xẹp sau nhiều năm nén |
| Hợp với | Nơi lạnh, khô, chuyến cần nhẹ | Nơi ẩm, sương mù, mùa mưa, người mới |
Vùng núi nước ta ẩm quanh năm, sương nhiều, lều và lán thường đọng hơi nước. Nếu dùng túi lông vũ, giữ túi trong bao chống nước khi đi, phơi hở khoá vào buổi trưa nắng nếu có thể, và không để mép túi chạm vách lều ướt.
Tấm lót cách đất: nửa còn lại của giấc ngủ ấm
Mặt đất lạnh rút nhiệt liên tục. Nằm trực tiếp trên nền đất, đá hay sàn gỗ lạnh, cơ thể mất nhiệt xuống dưới suốt đêm. Bạn có thể đắp dày tới đâu cũng thấy lạnh lưng.
Ba loại lót phổ biến. Tấm xốp gấp: rẻ, bền, không sợ thủng, hơi cồng kềnh. Đệm hơi: êm, gọn, cần cẩn thận gai và đá nhọn. Đệm tự bơm: ở giữa hai loại trên. Một số tấm lót ghi chỉ số cách nhiệt; con số càng cao càng ngăn lạnh tốt.
Có thể chồng hai lớp. Khi đêm rất lạnh, đặt tấm xốp mỏng dưới đệm hơi. Nếu đệm hơi bị thủng, bạn vẫn còn lớp xốp.
Lót cả khi ngủ trong lán. Sàn gỗ lán trên núi lạnh và có khe gió. Một tấm xốp mỏng dưới chăn đệm của lán cũng làm khác biệt rõ.
Chọn chỗ đặt lều cũng là cách lót. Tránh lòng chảo trũng, nơi không khí lạnh dồn xuống ban đêm và sương đọng nhiều. Chỗ hơi cao, bằng, có cây chắn gió thường ấm hơn vài độ so với đáy thung. Dọn sạch đá nhỏ, cành khô dưới sàn lều trước khi trải lót để không làm thủng đệm hơi.
Kiểu dáng túi và túi lót trong
Ngoài mức nhiệt và loại ruột, kiểu dáng túi ảnh hưởng nhiều tới độ ấm thực tế. Túi càng ôm người, khoảng trống bên trong càng ít, cơ thể càng ít phải sưởi ấm phần không khí thừa.
| Kiểu | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Túi dáng ôm có mũ trùm | Hẹp dần về phía chân, mũ trùm rút dây | Đêm lạnh, nơi ngủ cao, cần nhẹ gọn |
| Túi chữ nhật | Rộng, mở phẳng thành chăn được | Đêm mát, ngủ trong lán, người ngại chật |
| Túi lót trong mỏng | Một lớp vải lót bên trong túi chính | Thêm vài độ ấm, giữ túi chính sạch lâu hơn |
| Túi chống ẩm bọc ngoài | Lớp vỏ phủ bên ngoài túi | Lều đọng hơi nước, sương nhiều |
Khi thử túi ở cửa hàng, chui hẳn vào, kéo khoá lên và nằm nghiêng như khi ngủ. Túi quá chật làm bạn trở mình khó và ép ruột ở vai, hông; túi quá rộng thì lạnh ở phần chân. Chiều dài nên dư khoảng một gang tay so với chiều cao để chân không đạp căng đáy túi.
Túi lót trong còn có lợi về vệ sinh: giặt túi lót dễ hơn nhiều so với giặt cả túi ngủ, nhất là túi lông vũ vốn cần giặt rất cẩn thận.
Ngủ ấm hơn với chính chiếc túi bạn đang có
Đêm lạnh hơn dự tính là chuyện thường gặp. Trình tự dưới đây giúp tận dụng tối đa túi ngủ trước khi phải tính tới phương án khác.
- Lấy túi ra khỏi bao nén ngay khi tới lán, rũ cho ruột phồng lên ít nhất một giờ trước khi ngủ.
- Ăn tối đủ, uống nước ấm; có thể ăn thêm chút đồ khô trước khi chui vào túi.
- Thay đồ khô: áo sát da khô, quần giữ nhiệt, tất khô dành riêng để ngủ, mũ len.
- Đi vệ sinh trước khi ngủ, vì nhịn cả đêm làm cơ thể tốn nhiệt và khó ngủ.
- Kéo khoá lên hết, rút dây mũ trùm cho ôm quanh mặt, chỉ chừa mũi miệng.
- Đắp áo phao hoặc áo khoác lên trên túi, không nhồi quá chặt vào trong làm xẹp ruột.
- Để chai nước, đèn và pin dự phòng trong túi hoặc sát người cho khỏi lạnh.
Đừng trùm kín đầu vào trong túi để thở. Hơi thở ẩm đọng lại trong ruột túi, làm túi ẩm dần qua đêm và lạnh hơn vào gần sáng.
Tình huống giả định và khi nào phải rời chỗ ngủ
Nửa đêm bạn tỉnh dậy vì lạnh, run nhẹ. Mặc thêm lớp đang có, ăn chút đồ ăn, làm vài động tác co duỗi tay chân trong túi để cơ thể sinh nhiệt, rồi nằm lại. Nằm sát người bạn đồng hành cũng giúp.
Túi ngủ bị ướt vì lều dột hoặc nước tràn. Chuyển sang chỗ khô nhất, dùng áo khoác chắn gió phủ lên túi để giảm gió, mặc tất cả đồ khô còn lại. Báo người dẫn đường để tìm chỗ ngủ khác, ví dụ dồn vào lán chung.
Một người trong nhóm run không dừng, nói lẫn lộn, khó tỉnh. Đây không còn là chuyện ngủ không ngon. Đánh thức người dẫn đường ngay, đưa người đó vào chỗ khuất gió nhất, thay đồ khô, ủ ấm, cho nước ấm nếu tỉnh táo. Nếu không cải thiện, liên hệ hỗ trợ và tính tới việc đưa xuống thấp khi điều kiện cho phép.
Sai lầm hay gặp
Phần lớn đêm mất ngủ vì lạnh trên núi đến từ những lỗi dễ tránh dưới đây.
- Chọn túi theo mức "cực hạn" vì con số trông thấp và ấn tượng.
- Không mang tấm lót, nghĩ túi dày là đủ.
- Cất túi lông vũ trong bao nén nhiều tháng, ruột mất độ phồng.
- Mặc nguyên bộ đồ ướt mồ hôi chui vào túi.
- Để túi ngoài balo không bọc chống nước, đi qua mưa phùn là ẩm.
- Trùm kín đầu thở vào trong túi cả đêm.
Thêm một lỗi khó nhận ra: mang túi ngủ đúng mức nhiệt nhưng ăn tối quá ít vì mệt, rồi đổ lỗi cho túi. Cơ thể mệt và đói sinh nhiệt kém, nên bữa tối và chút đồ ăn trước khi ngủ là một phần của trang bị ngủ ấm.
Ở nhà, treo túi ngủ hoặc cho vào bao vải rộng, chỉ nén khi đóng balo. Thử ngủ một đêm ngoài ban công hoặc sân vào hôm trời lạnh với đúng bộ túi và lót bạn định mang, bạn sẽ biết túi của mình thật sự ấm tới đâu thay vì đoán từ con số.
Câu hỏi thường gặp
Túi ngủ cho Fansipan và các đỉnh núi phía Bắc mùa đông nên chọn mức nào?
Không có một con số chung vì mỗi đêm khác nhau. Cách làm an toàn là xem dự báo cho độ cao nơi ngủ, chọn túi có mức dễ chịu thấp hơn mức lạnh nhất vài độ, và hỏi người dẫn đường lán có chăn bổ sung không.
Mức nhiệt dễ chịu và giới hạn trên túi ngủ khác nhau thế nào?
Mức dễ chịu là mức một người hay lạnh vẫn ngủ thoải mái. Mức giới hạn là mức một người ngủ ấm phải co người mới qua đêm được. Nên chọn túi theo mức dễ chịu, coi mức giới hạn là ngưỡng dự phòng.
Có cần tấm lót khi đã có túi ngủ dày không?
Có. Phần ruột túi dưới lưng bị đè bẹp nên không ngăn được lạnh từ mặt đất. Tấm lót cách đất mới là thứ chặn lạnh từ bên dưới, thiếu nó thì túi dày cũng không đủ ấm.
Túi ngủ lông vũ có hợp với khí hậu ẩm ở Việt Nam không?
Dùng được nếu bạn giữ túi khô: bọc trong bao chống nước, không để chạm vách lều ướt và phơi khi có nắng. Với chuyến nhiều sương mù, mùa mưa hoặc người chưa quen bảo quản, ruột bông tổng hợp dễ yên tâm hơn.
Mặc nhiều đồ khi ngủ trong túi có ấm hơn không?
Mặc đồ khô vừa đủ giúp ấm hơn. Nhưng mặc quá nhiều lớp dày bó sát có thể làm ruột túi bị ép, giảm lớp không khí giữ nhiệt. Áo khoác lớn nên đắp lên trên túi thay vì mặc vào.
Nên cất túi ngủ thế nào sau chuyến đi?
Phơi khô hoàn toàn, sau đó treo lên hoặc cho vào bao vải rộng, để ruột luôn phồng. Không cất lâu trong bao nén nhỏ, vì ruột bị ép lâu ngày sẽ mất dần khả năng phồng lại và giữ ấm kém đi.