Gậy leo núi chia bớt sức nặng khỏi đầu gối khi xuống dốc và cho bạn thêm hai điểm tựa khi qua đá trơn, suối, đường lầy; dùng đúng, gậy giúp bạn bớt mỏi chân rõ rệt sau một ngày dài. Muốn được như vậy, gậy phải được chỉnh đúng độ dài cho từng loại dốc, quai cổ tay phải đeo đúng chiều, và bạn cần biết lúc nào nên cất gậy để dùng tay bám.
Nhiều người cầm gậy như cầm cây gậy chống đi phố, chỉ gõ xuống đất theo thói quen, nên thấy gậy vướng víu. Gậy cũng không phải món chỉ dành cho người lớn tuổi hay người yếu chân: người leo khoẻ dùng gậy để giữ sức cho chặng cuối, khi cơ thể mệt và bước chân kém chính xác nhất. Phần dưới đi từ nguyên lý tới thao tác: chỉnh độ dài, cách nắm, nhịp chống khi lên và xuống, cách qua suối, và những đoạn đường mà gậy trở thành rủi ro.
Gậy đỡ cho cơ thể bạn những gì
Khi xuống dốc, mỗi bước chân dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể cộng balo lên đầu gối, kèm lực hãm để bạn không trượt về phía trước. Đi vài giờ liền như vậy, đầu gối và cơ đùi trước mỏi rất nhanh. Hai cây gậy đặt phía trước nhận một phần lực đó qua cánh tay và vai, nên mỗi bước nhẹ hơn một chút; cộng lại cả nghìn bước thì khác biệt là rất lớn.
Khi lên dốc, gậy giúp bạn đẩy người lên bằng tay, chia việc cho phần thân trên thay vì để hai chân gánh hết. Trên đường trơn, đá lăn hoặc khi qua suối, gậy là chân thứ ba và thứ tư: bạn luôn có ít nhất hai điểm chạm đất trước khi nhấc một chân lên.
Gậy cũng có cái giá của nó. Dùng gậy suốt thời gian dài trên đường bằng có thể khiến bạn ỷ lại, bước chân kém linh hoạt. Ở các đoạn phải bám tay vào đá, gậy cầm trong tay là vật cản. Vì vậy người leo núi quen coi gậy là dụng cụ dùng theo đoạn đường, không phải thứ cầm từ đầu đến cuối.
Chọn gậy: khoá, chất liệu, tay cầm và đầu gậy
Không cần gậy đắt để đi đúng cách, nhưng vài chi tiết kỹ thuật quyết định gậy có chịu được một ngày đá ướt hay không. Khi cầm thử, hãy kiểm từng điểm dưới đây.
| Bộ phận | Lựa chọn thường gặp | Nên để ý |
|---|---|---|
| Khoá chỉnh độ dài | Khoá lẫy kẹp ngoài hoặc khoá vặn xoay | Khoá lẫy dễ chỉnh khi đeo găng, dễ kiểm tra bằng mắt; khoá vặn gọn nhưng hay trượt khi ẩm |
| Thân gậy | Nhôm hoặc sợi carbon | Nhôm có thể cong mà chưa gãy, đi tiếp được; carbon nhẹ hơn nhưng gãy dứt khi bị kẹp vào khe đá |
| Tay cầm | Xốp, cao su hoặc nhựa | Xốp thấm mồ hôi, ít trơn; cao su ấm tay mùa lạnh nhưng bí khi nóng; nên có đoạn cầm kéo dài phía dưới để nắm thấp khi đi ngang dốc |
| Đầu gậy | Mũi kim loại, có thể chụp nút cao su | Mũi kim loại bám đất và đá nhám; nút cao su dùng trên đá trơn phẳng và để tránh làm hỏng mặt đường, mặt bậc |
| Đĩa chắn | Đĩa nhỏ hoặc đĩa lớn | Đĩa nhỏ cho đường mòn thường; đĩa lớn khi đi bùn sâu để gậy không lún |
Trước mỗi chuyến, rút gậy hết cỡ, lau khô các đoạn, kiểm tra lẫy khoá còn đủ lực và mũi gậy chưa mòn. Gậy cất ẩm lâu ngày bị kẹt ở khớp nối, tới lúc cần chỉnh trên núi lại không rút ra được.
Chỉnh độ dài gậy theo từng đoạn dốc
Điểm xuất phát là độ dài khiến khuỷu tay gập gần vuông góc khi bạn đứng thẳng trên mặt phẳng, đầu gậy chạm đất cạnh bàn chân. Từ đó điều chỉnh theo dốc.
| Đoạn đường | Chỉnh thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Đường bằng, thoải | Khuỷu tay gần vuông góc | Tay thả lỏng, chống nhịp nhàng |
| Lên dốc dài | Rút ngắn vài nấc | Đầu gậy đặt cao hơn, tay không phải giơ lên quá vai |
| Xuống dốc dài | Kéo dài vài nấc | Gậy chạm đất phía trước sớm hơn, đỡ lực cho gối |
| Đi ngang sườn dốc | Gậy phía dốc ngắn hơn, gậy phía vực dài hơn | Hai tay cùng ngang tầm, người không nghiêng |
| Qua suối | Dài hơn bình thường một chút | Dò đáy và tựa chắc khi nước lên tới bắp chân |
Gậy có hai hoặc ba đoạn rút. Khi chỉnh, ưu tiên giữ đoạn dưới cùng ở mức đã định sẵn và chỉ chỉnh đoạn trên, như vậy bạn chỉ phải mở một khoá mỗi lần đổi dốc. Có thể đánh dấu bằng một vòng băng dính ở ba mốc quen dùng (bằng, lên, xuống) để chỉnh nhanh mà không phải nhìn vạch số trong lúc mệt. Kiểm tra khoá đã siết chặt bằng cách tì cả trọng lượng lên gậy trước khi dùng, vì gậy tụt bất ngờ giữa đoạn xuống dốc là cách ngã phổ biến.
Đeo quai cổ tay và nắm gậy cho đúng
Quai cổ tay không chỉ để khỏi đánh rơi gậy. Đeo đúng, quai nhận lực thay cho các ngón tay, nên bạn có thể nắm hờ mà vẫn chống chắc.
- Luồn bàn tay từ dưới lên qua vòng quai, không phải từ trên xuống.
- Hạ tay nắm lấy cán gậy, lúc này dây quai nằm giữa lòng bàn tay và cán, đỡ phía dưới cổ tay.
- Chỉnh độ dài quai sao cho khi bạn thả lỏng ngón tay, cổ tay vẫn tì vào quai và gậy không tuột.
- Nắm hờ, đẩy lực qua quai xuống gậy thay vì bóp chặt cán. Nắm chặt suốt ngày làm mỏi cẳng tay rất nhanh.
- Ở đoạn đá có nguy cơ ngã, tháo tay ra khỏi quai. Khi ngã, cổ tay mắc trong quai có thể bị vặn hoặc cản bạn chống tay.
- Khi đi ngang sườn dốc dài, nắm thấp xuống phần cán kéo dài của gậy phía dốc thay vì dừng lại chỉnh khoá, tiết kiệm thời gian mà tay vẫn ngang tầm.
Với đoạn xuống dốc rất dốc, một số người cầm đỉnh cán bằng lòng bàn tay úp xuống, như tì lên đầu cây gậy, để đặt gậy xa hơn phía trước. Cách này ổn ở dốc ngắn; với dốc dài, kéo gậy dài thêm vẫn thoải mái hơn.
Nhịp chống khi lên dốc, xuống dốc và đi đường bằng
Đường bằng: chéo tay chéo chân. Tay trái chống cùng lúc chân phải bước, tay phải cùng chân trái, giống nhịp đánh tay khi đi bộ. Đầu gậy chạm đất ngang hoặc hơi sau bàn chân trước, không cần đẩy mạnh.
Lên dốc: đặt gậy ngang bàn chân, đẩy người lên. Bước ngắn, đặt gậy gần chân, đẩy khi chân sau rời đất. Ở dốc rất gắt có thể chống cả hai gậy cùng lúc rồi bước hai bước, như leo bậc thang có tay vịn.
Xuống dốc: gậy đi trước, chân theo sau. Đặt gậy xuống trước, tì nhẹ, rồi mới hạ chân xuống ngang hoặc sau điểm gậy. Giữ đầu gối hơi chùng, lưng thẳng, mắt nhìn ba đến bốn bước phía trước để chọn chỗ đặt gậy.
Bậc đá cao: hai gậy cùng xuống. Đặt cả hai gậy xuống bậc dưới, tì tay, rồi hạ chân. Bậc cao quá đầu gối thì cân nhắc ngồi xuống trượt qua, an toàn hơn nhảy.
Đường hẹp sát vực: gậy phía ngoài cẩn thận. Đầu gậy đặt mép đường có thể trượt vào khoảng không. Rút gậy phía vực lên, dùng một gậy phía vách, hoặc cất cả hai nếu đường quá hẹp.
Qua suối có gậy: tình huống giả định
Giả sử nhóm bạn tới một con suối rộng chừng mười bước, nước trong, chảy vừa, sâu quá mắt cá. Trình tự dưới đây là cách làm an toàn, nhưng quyết định có qua hay không thuộc về người dẫn đường.
- Đứng quan sát một lúc: chọn đoạn nước rộng, chảy chậm, đáy sỏi thay vì đoạn hẹp, nước xiết hoặc đá rêu trơn.
- Tháo quai cổ tay khỏi cả hai gậy, mở khoá đai hông balo để có thể tháo balo ra nhanh nếu bị ngã.
- Kéo gậy dài hơn bình thường một chút, mặt quay về phía thượng nguồn.
- Luôn giữ ba điểm chạm: dời một gậy hoặc một chân, hai điểm còn lại đứng yên. Dò đáy bằng gậy trước khi đặt chân.
- Đi ngang hoặc hơi chếch ngược dòng, bước ngắn, không nhảy từ đá này sang đá khác.
- Người đã qua đứng chờ ở bờ bên kia, sẵn sàng hỗ trợ người sau.
Nếu nước đục, đang lên nhanh, có tiếng ầm từ phía thượng nguồn, hoặc mưa lớn vừa xảy ra ở vùng cao, đừng qua. Chờ nước rút hoặc quay lại là quyết định đúng, kể cả khi phải đổi lịch cả chuyến. Gậy giúp giữ thăng bằng, không giúp bạn chống lại dòng nước mạnh.
Sai lầm hay gặp và lúc nên cất gậy
Gậy hữu ích nhất khi được dùng có chủ đích. Các lỗi dưới đây làm gậy từ trợ thủ thành vật cản.
- Để một độ dài từ chân núi tới đỉnh rồi xuống, không chỉnh theo dốc.
- Bóp chặt cán suốt ngày, quai cổ tay để lỏng hoặc không đeo.
- Giữ tay trong quai khi qua đá trơn, khi ngã không chống tay kịp.
- Chống gậy vào khe đá rồi tì cả người, gậy kẹt và gãy.
- Vung gậy ra sau khi đi trong nhóm đông, đầu gậy chọc vào người đi sau.
- Không bịt đầu gậy khi cất vào balo hoặc lên xe.
Cất gậy khi đoạn đường cần bám tay vào đá hoặc rễ cây, khi đi trên đường hẹp sát mép vực mà gậy không có chỗ đặt, hoặc khi trời có dông sét trên sống núi trống, vì vật bằng kim loại giơ cao không nên cầm trong tay lúc đó. Gặp dông, rời khỏi chỗ cao trống, hạ thấp người và làm theo hướng dẫn của người dẫn đường.
Một dấu hiệu nữa cần để ý: nếu bạn thấy mình tì gần như toàn bộ trọng lượng lên gậy ở mỗi bước xuống, đầu gối đau nhói chứ không còn mỏi đơn thuần, thì gậy đang che đi một vấn đề. Báo người dẫn đường, giảm tốc độ, chia bớt đồ trong balo cho người khác và cân nhắc rút ngắn hành trình thay vì cố hết chặng.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi nên dùng một gậy hay hai gậy?
Hai gậy cho lực cân bằng hai bên và đỡ đầu gối tốt hơn khi xuống dốc dài. Một gậy gọn hơn, để trống một tay bám đá, hợp với đường ngắn hoặc người chỉ cần thêm một điểm tựa. Người đau gối thường hợp với hai gậy.
Người mới tập dùng gậy ở đâu trước?
Nên tập trên đồi thấp hoặc công viên có dốc trước chuyến leo ít nhất hai buổi: chỉnh độ dài, đeo quai, tập nhịp chéo tay chéo chân và nhịp xuống dốc. Tập quen ở nhà thì lên núi bạn không phải vừa đi vừa nghĩ cách cầm gậy.
Độ dài gậy leo núi bao nhiêu là đúng?
Mốc chung là khuỷu tay gập gần vuông góc khi đứng trên mặt phẳng và đầu gậy chạm đất cạnh chân. Lên dốc thì rút ngắn vài nấc, xuống dốc thì kéo dài thêm, đi ngang sườn thì hai gậy chỉnh lệch nhau.
Gậy leo núi có thật sự giảm đau gối không?
Gậy chia bớt một phần lực từ đầu gối sang tay và vai, đặc biệt khi xuống dốc dài, nên nhiều người thấy gối bớt mỏi. Tuy vậy, gậy không thay được việc tập sức chân, bước ngắn và xuống dốc chậm.
Có nên đeo quai cổ tay khi qua suối không?
Không nên. Khi qua suối hoặc đá trơn, tháo tay ra khỏi quai để nếu trượt ngã bạn có thể buông gậy và chống tay hoặc giữ thăng bằng. Quai mắc trong cổ tay lúc ngã có thể làm vặn cổ tay.
Gậy gấp và gậy rút khác nhau thế nào?
Gậy rút chỉnh độ dài linh hoạt theo dốc, chắc và dễ sửa. Gậy gấp gọn hơn khi cất vào balo nhưng thường chỉnh độ dài trong khoảng hẹp hơn. Người mới thường thấy gậy rút dễ dùng hơn.
Khi có dông sét có nên cầm gậy kim loại không?
Nên cất gậy vào balo hoặc hạ thấp xuống, rời khỏi sống núi và chỗ cao trống càng sớm càng tốt. Gậy không phải nguyên nhân chính, nhưng giơ vật kim loại trên chỗ cao trống khi có sét là điều nên tránh.