Một nhóm đi núi an toàn cần ba thứ: người dẫn ở đầu biết đường, người chặn cuối không bao giờ để ai tụt sau mình, và nhịp đi của cả nhóm theo người chậm nhất. Kèm theo đó là quy ước dừng chờ ở mọi ngã rẽ và luôn nhìn thấy người phía sau mình.
Phần lớn các vụ lạc người trên núi không xảy ra với người đi một mình mà với người đi trong nhóm: tụt lại vài phút để chỉnh giày, rẽ nhầm ở ngã ba mà không ai biết, tới điểm nghỉ mới phát hiện thiếu một người. Kỹ thuật đi từng bước của mỗi người có tốt đến đâu, nhóm vẫn có thể gặp nạn nếu không ai giữ cho cả hàng liền mạch. Bài này đi qua cách xếp đội hình, vai trò từng vị trí, quy ước tín hiệu, nhịp nghỉ chung và cách xử lý khi nhóm bị tách.
Các vị trí trong đội hình và việc của từng người
Nhóm nhỏ ba bốn người vẫn nên phân vai, dù không gọi tên. Nhóm từ sáu người trở lên thì phân vai rõ ràng từ trước khi rời điểm xuất phát.
| Vị trí | Ai đi | Việc chính |
|---|---|---|
| Người dẫn | Người biết đường hoặc người dẫn đường địa phương | Chọn tuyến, giữ nhịp, dừng chờ ở ngã rẽ, quyết định lúc nghỉ |
| Ngay sau người dẫn | Người chậm nhất hoặc người mới | Đặt nhịp cho cả nhóm, được chỉ chỗ đặt chân |
| Giữa đoàn | Những người còn lại, xen kẽ khoẻ và yếu | Giữ khoảng cách đều, chuyền lời nhắn |
| Người chặn cuối | Người có kinh nghiệm, khoẻ, bình tĩnh | Không để ai tụt sau mình, mang đồ sơ cứu, báo lên khi có người mệt |
| Người giữ giờ | Có thể là trưởng nhóm | Theo dõi giờ quay đầu, giờ trời tối, nhắc nghỉ ăn uống |
Người chặn cuối là vị trí bị xem nhẹ nhất mà lại quan trọng nhất. Người đó đi chậm cả ngày, phải chờ người buộc giày, người đi vệ sinh, người chụp ảnh, và là người đầu tiên thấy dấu hiệu ai đó đang đuối. Không bao giờ để người mới hoặc người yếu nhất làm chặn cuối.
Quy tắc giữ nhóm liền mạch
Luôn nhìn thấy người phía sau. Mỗi người có trách nhiệm với người ngay sau mình: nếu quay lại không thấy họ, dừng chờ. Quy tắc đơn giản này tự động giữ cả hàng liền mạch mà không cần ai điểm danh liên tục.
Dừng ở mọi ngã rẽ. Người dẫn hoặc người tới ngã rẽ đầu tiên đứng chờ cho tới khi người tiếp theo nhìn thấy mình và thấy rõ hướng đi. Ở đường rừng, ngã rẽ có thể chỉ là một lối mòn nhỏ, rất dễ bị bỏ qua.
Không vượt người dẫn, không tụt sau người chặn cuối. Người khoẻ muốn đi nhanh không được vượt lên trước người dẫn. Ai cần dừng, kể cả để đi vệ sinh, phải báo người chặn cuối và để lại balo bên đường làm dấu.
Điểm danh ở mỗi chặng nghỉ. Đếm đủ người trước khi đi tiếp, không chỉ ở điểm xuất phát. Nhóm đông nên chia thành cặp, mỗi người chịu trách nhiệm biết cặp của mình đang ở đâu.
Khoảng cách đều. Đường bằng thì đi gần nhau vài bước. Đoạn đá rơi, đoạn trơn dốc hoặc cầu hẹp thì giãn ra, đi từng người qua, rồi tụ lại ở bên kia.
Quy ước tín hiệu thống nhất trước khi đi
Trên núi, gió và tiếng suối nuốt mất tiếng gọi, điện thoại thường không có sóng. Nhóm nên thống nhất bộ tín hiệu đơn giản trước khi rời điểm xuất phát, mỗi người mang một chiếc còi đeo trên quai balo.
- Một tiếng còi dài: "Bạn đang ở đâu?" hoặc "Dừng lại, chú ý."
- Hai tiếng còi: "Tới đây" hoặc "Đã nghe thấy, đang tới" — nhóm có thể tự chọn nghĩa nhưng phải thống nhất.
- Ba tiếng còi ngắn lặp lại: cần giúp đỡ; đây là tín hiệu cầu cứu được dùng phổ biến ở nhiều nơi.
- Giơ cao một tay khi tới ngã rẽ: "Đi hướng này."
- Vỗ nhẹ vào đầu: "Ổn, không sao."
- Ban đêm, đèn đội đầu nhấp nháy hướng về phía sau: "Đợi."
Dùng còi thay cho gọi to vì còi vang xa hơn và không làm khản giọng. Thử còi một lần ở điểm xuất phát để cả nhóm quen âm thanh. Nhắc mọi người không thổi còi đùa, để tín hiệu luôn mang nghĩa thật.
Buổi họp trước chuyến đi: những điều cả nhóm cần biết về nhau
Mười lăm phút ngồi lại trước khi đi giúp mỗi người biết mình cần làm gì và biết những người còn lại có điểm gì cần lưu ý. Danh sách dưới đây nên được hỏi lần lượt, không bỏ qua chỉ vì ngại.
- Ai là người dẫn, ai chặn cuối, ai giữ giờ, ai mang túi sơ cứu chung.
- Mỗi người có bệnh nền, dị ứng, hay từng chấn thương gối, cổ chân, lưng không; nếu có, ai trong nhóm cần biết.
- Ai sợ độ cao, sợ nước, chưa từng ngủ lều, để chuẩn bị tinh thần và vị trí đi phù hợp.
- Giờ xuất phát, giờ quay đầu, điểm nghỉ dự kiến và điểm tập kết nếu bị tách.
- Bộ tín hiệu còi và cử chỉ, thử còi một lần.
- Số liên lạc của người ở nhà biết lịch trình, và người đó sẽ làm gì nếu nhóm không báo tin đúng giờ.
- Ai có thể mang thêm đồ của người khác khi cần, và đồ chung chia như thế nào.
Ghi những điều này ra một tờ giấy để người dẫn và người chặn cuối mỗi người giữ một bản. Trên núi, khi có chuyện, đầu óc ai cũng rối; một tờ ghi chú ngắn giúp nhớ đúng ai bị dị ứng gì và cần báo tin cho ai.
Nhịp nghỉ và ăn uống chung
Nhóm đi theo nhịp của người chậm nhất, nhưng nghỉ thì phải đủ cho cả người chậm nhất. Một lỗi thường gặp: người khoẻ tới điểm nghỉ trước, nghỉ đủ mười phút, vừa lúc người chậm tới thì cả nhóm đứng dậy đi tiếp. Người chậm không bao giờ được nghỉ, càng ngày càng tụt. Cách sửa: tính thời gian nghỉ từ lúc người cuối cùng tới, không phải người đầu tiên.
Nhóm nên có nhịp chung: nghỉ đứng ngắn sau mỗi chặng dốc, nghỉ ngồi dài hơn một hai giờ một lần, ăn uống cùng lúc. Trưởng nhóm để ý những người không chịu ăn uống, vì người mệt hoặc ngại thường nói "không đói" đúng lúc họ cần ăn nhất.
Ở nhóm đông, chia nhỏ thành tiểu nhóm bốn năm người, mỗi tiểu nhóm có người dẫn và người chặn cuối riêng, đi cách nhau một khoảng nhưng tụ lại ở các điểm định trước. Cách này tránh được cảnh hàng người kéo dài hơn một giờ đi bộ mà người đầu không biết người cuối đang gặp chuyện gì.
Tình huống giả định: một người rẽ nhầm ở ngã ba
Nhóm bảy người đi trong rừng, người dẫn đi nhanh hơn thường lệ. Tới một ngã ba lối mòn, người dẫn rẽ phải mà không chờ. Người thứ ba và thứ tư nói chuyện với nhau nên rẽ trái, đi khoảng mười phút mới thấy lối nhỏ dần. Phía sau, người chặn cuối thấy hàng thưa ra nhưng tưởng mọi người chỉ đi nhanh.
Ở điểm nghỉ tiếp theo, người dẫn đếm và thiếu hai người. Cả nhóm dừng lại, người dẫn và người chặn cuối quay ngược về ngã ba, thổi một tiếng còi dài. Hai người đi lạc nghe tiếng còi, đã dừng lại đúng chỗ theo quy ước và thổi đáp hai tiếng. Họ quay ngược đường cũ về ngã ba, cả nhóm gặp lại sau chừng nửa giờ.
Bài học rút ra: lỗi không nằm ở hai người đi lạc mà ở việc người dẫn không chờ ở ngã ba. Và điều cứu tình huống là hai người đó đã dừng lại khi thấy đường lạ, không tiếp tục đi tìm, đồng thời cả nhóm đã thống nhất tín hiệu còi từ trước. Sau sự việc, người dẫn đổi cách đi: dừng ở mọi ngã rẽ, kể cả những ngã rẽ trông rõ ràng, và người chặn cuối được quyền gọi cả đoàn dừng bất cứ lúc nào thấy hàng thưa ra.
Sai lầm hay gặp khi đi theo nhóm
Những lỗi dưới đây không phải lỗi kỹ thuật mà là lỗi tổ chức, và đều phòng được ngay từ buổi họp trước chuyến đi.
- Không ai được giao làm chặn cuối, mọi người cứ nghĩ người khác đang để ý.
- Người khoẻ đi trước bỏ xa, người yếu đi cuối một mình.
- Chia nhóm giữa chừng để người khoẻ về trước, người yếu ở lại.
- Không thống nhất giờ quay đầu, mỗi người có một ý.
- Không ai biết người khác có bệnh nền, dị ứng hay đang uống thuốc gì.
- Nhóm quá đông, không có tiểu nhóm, hàng người kéo dài hàng giờ.
- Ngại nói mình mệt vì sợ làm phiền cả nhóm, đến khi kiệt sức mới nói.
Trước chuyến đi, một buổi gặp ngắn để phân vai, chia sẻ tình trạng sức khoẻ và thống nhất giờ quay đầu đáng giá hơn mọi món trang bị đắt tiền.
An toàn: khi nhóm bị tách, khi nào chờ và khi nào gọi hỗ trợ
Quy ước cho người bị tách khỏi nhóm: dừng lại ngay tại chỗ hoặc quay về điểm cuối cùng còn chắc chắn đúng đường, thổi còi theo quy ước, ở yên và chờ. Đừng đi tìm nhóm trên những lối mòn lạ. Quy ước cho nhóm: dừng toàn bộ, không tản ra đi tìm mỗi người một hướng; cử hai người có kinh nghiệm quay ngược về điểm cuối còn thấy người kia, những người còn lại ở yên một chỗ.
Nếu sau một khoảng thời gian tìm kiếm hợp lý mà vẫn không liên lạc được, hoặc trời sắp tối, thời tiết xấu đi, người bị tách có bệnh nền hoặc không mang đồ ấm, hãy liên hệ hỗ trợ ngay, không chờ đến sáng. Báo rõ vị trí cuối cùng nhìn thấy người đó, giờ nào, mặc gì, mang gì, tình trạng sức khoẻ. Không chia nhóm ra đi tìm trong đêm, vì như vậy chỉ biến một người lạc thành nhiều người lạc. Những người ở lại giữ ấm, dựng chỗ trú nếu cần, bật đèn và thổi còi theo từng khoảng để người bị tách có cơ hội định hướng về phía nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Người yếu nhất nên đi vị trí nào trong nhóm?
Ngay sau người dẫn đường. Cả nhóm đi theo nhịp của người đó, người dẫn chỉ chỗ đặt chân và thấy ngay khi họ mệt. Đặt người yếu ở cuối khiến họ phải đuổi theo và dễ bị bỏ lại.
Người chặn cuối đoàn cần làm gì?
Không để ai tụt sau mình, chờ những người dừng lại buộc giày hay đi vệ sinh, mang đồ sơ cứu và báo lên đầu đoàn khi có người mệt. Đây phải là người có kinh nghiệm, khoẻ và bình tĩnh, không phải người mới.
Vì sao phải dừng chờ ở mọi ngã rẽ?
Ngã rẽ trên đường rừng có khi chỉ là một lối mòn nhỏ, người đi sau rất dễ rẽ nhầm nếu không thấy người trước. Đứng chờ cho tới khi người tiếp theo nhìn thấy mình và thấy hướng đi là cách đơn giản nhất để không lạc người.
Ba tiếng còi có nghĩa là gì khi leo núi?
Ba tiếng còi ngắn lặp lại là tín hiệu cầu cứu được dùng phổ biến ở nhiều nơi. Nhóm nên thống nhất trước các tín hiệu còi khác, và nhắc mọi người không thổi còi đùa để tín hiệu luôn mang nghĩa thật.
Nếu bị lạc khỏi nhóm thì nên làm gì?
Dừng lại tại chỗ hoặc quay về điểm cuối cùng còn chắc chắn đúng đường, thổi còi theo quy ước và ở yên chờ. Đi lung tung tìm nhóm trên lối mòn lạ thường khiến khoảng cách ngày càng xa và khó tìm hơn.
Nhóm leo núi bao nhiêu người là hợp lý?
Không có con số cố định, nhưng nhóm càng đông càng khó giữ liền mạch. Nhóm lớn nên chia thành tiểu nhóm bốn năm người, mỗi tiểu nhóm có người dẫn và người chặn cuối riêng, tụ lại ở các điểm hẹn.