Đọc dấu đường mòn là nhận ra các dấu hiệu người đi trước để lại — vạch sơn trên đá và thân cây, ụ đá xếp chồng, dải vải hoặc dây buộc cành, lối mòn bị giẫm rõ — và luôn biết dấu tiếp theo nằm ở đâu trước khi rời dấu hiện tại. Không thấy dấu tiếp theo sau một quãng ngắn là tín hiệu phải dừng, quay về dấu cuối cùng chắc chắn, chứ không đi tiếp để "thử xem".
Nhiều tuyến núi ở Việt Nam không có biển chỉ dẫn mà chỉ có những dấu hiệu nhỏ do người dẫn đường, người địa phương hoặc các đoàn trước để lại. Những dấu này phai theo mưa nắng, bị che bởi sương mù, và đôi khi dẫn sang lối của người đi rừng, lối khai thác hay lối mòn của trâu bò. Bài này giới thiệu các loại dấu, cách kiểm tra mình còn đúng tuyến, thói quen ở ngã rẽ và việc cần làm khi mất dấu.
Các loại dấu đường hay gặp và độ tin cậy
Mỗi loại dấu có ưu nhược riêng. Biết loại nào đáng tin hơn giúp bạn quyết định khi hai dấu hiệu mâu thuẫn nhau.
| Loại dấu | Trông như thế nào | Mức tin cậy | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vạch sơn | Vệt sơn nhỏ trên đá, thân cây, thường cùng một màu trên cả tuyến | Khá cao | Phai theo năm tháng; màu khác có thể là tuyến khác |
| Ụ đá xếp | Vài viên đá chồng lên nhau ở chỗ dễ thấy | Trung bình | Ai cũng xếp được, có ụ đá xếp cho vui hoặc chỉ sai |
| Dải vải, dây buộc cành | Mảnh vải, dây nilon màu buộc trên cành cây ngang tầm mắt | Trung bình đến thấp | Có thể là dấu của người đi rừng, người khảo sát, đoàn khác đi lạc |
| Lối mòn bị giẫm rõ | Đất trơ, cỏ rạp, rễ cây bóng do nhiều chân đi | Phụ thuộc | Lối trâu bò, lối lấy củi cũng rất rõ |
| Cành bẻ, vết phát | Cành cây bị bẻ gập hoặc vết dao trên bụi rậm | Thấp | Thường chỉ là dấu tạm của một nhóm |
| Công trình nhỏ | Bậc đá xếp, cầu gỗ, lan can, cọc mốc | Cao | Thường nằm trên tuyến chính được quản lý |
Không có loại dấu nào đáng tin tuyệt đối. Cách chắc nhất là thấy nhiều dấu cùng chỉ một hướng: vạch sơn, lối mòn rõ và hướng chung của tuyến khớp với nhau. Khi chỉ còn một loại dấu yếu, như một dải vải duy nhất, hãy cẩn trọng.
Chuẩn bị ở nhà để không chỉ trông vào dấu trên đường
Dấu đường chỉ là một nguồn thông tin. Người đi núi cẩn thận đến tuyến với một hình dung sẵn trong đầu, để mỗi dấu hiệu gặp trên đường chỉ là để xác nhận.
- Tìm hiểu hướng chung của tuyến: lên theo sống núi hay theo thung lũng, đi dọc suối đoạn nào, ở đâu thì rời suối.
- Ghi lại vài mốc chính và thời gian đi giữa các mốc, chép vào một mảnh giấy nhỏ để trong túi áo.
- Tải tuyến về thiết bị định vị để dùng khi không có sóng, sạc đầy pin và mang pin dự phòng.
- Hỏi người dẫn đường địa phương tuyến được đánh dấu bằng gì, màu sơn nào, có ngã rẽ nào hay khiến người ta nhầm.
- Hỏi tình trạng tuyến gần đây: có cây đổ, sạt lở hay lối vòng mới không.
- Thống nhất trong nhóm ai giữ thiết bị định vị, ai theo dõi giờ, ai nhìn dấu ở cuối hàng.
- Để lại lịch trình và giờ phải báo tin cho một người ở nhà.
Với tuyến lần đầu đi, đặc biệt là tuyến ít người qua và dấu đường thưa, đi cùng người dẫn đường địa phương là lựa chọn an toàn hơn nhiều so với tự tìm đường bằng dấu của người khác.
Thói quen giữ đúng tuyến
Luôn nhìn thấy dấu tiếp theo trước khi rời dấu hiện tại. Trên những đoạn đánh dấu tốt, đứng ở một dấu thường thấy được dấu kế tiếp. Nếu đi một đoạn dài mà không thấy dấu nào, đó là lúc dừng lại kiểm tra.
Nhìn lại phía sau. Thỉnh thoảng quay lại nhìn đường vừa đi, nhất là ở ngã rẽ và chỗ địa hình đổi. Đường nhìn từ chiều ngược lại trông khác hẳn, và đó là cái bạn sẽ thấy khi phải quay về.
Ghi nhớ mốc địa hình. Một tảng đá lớn hình đặc biệt, một cây cổ thụ, chỗ suối đổi hướng. Mốc địa hình bền hơn mọi dấu sơn và giúp bạn biết mình đang ở đâu trên tuyến.
Theo dõi thời gian. Biết từ điểm A tới điểm B thường mất khoảng bao lâu. Nếu đã đi quá lâu mà chưa thấy điểm B, có thể bạn đã đi lệch.
Kiểm tra định vị định kỳ. Nếu nhóm mang thiết bị định vị có tuyến đã tải sẵn để dùng khi không có sóng, xem lại mỗi khoảng mười lăm hai mươi phút và ở mọi ngã rẽ, không chờ tới khi thấy lạ. Pin dự phòng là thứ phải có đi kèm.
Ở ngã rẽ: thứ tự kiểm tra
Phần lớn lần đi lạc bắt đầu từ một ngã rẽ không được để ý. Biến việc dừng ở ngã rẽ thành phản xạ.
- Dừng lại hẳn, kể cả khi một nhánh trông rõ ràng hơn nhánh kia.
- Tìm dấu đường trên cả hai nhánh, đi vào mỗi nhánh vài bước nếu cần, nhìn lên thân cây và đá hai bên.
- So hướng của từng nhánh với hướng chung của tuyến: tuyến đang lên sống núi hay xuống thung lũng, đang đi theo suối hay rời suối.
- Nếu có thiết bị định vị, kiểm tra vị trí so với tuyến đã tải.
- Chọn nhánh khi có ít nhất hai dấu hiệu khớp nhau; nếu không chắc, chọn nhánh nào thì đánh dấu tạm tại ngã rẽ cho người sau và đặt giới hạn: đi tối đa mười phút mà không thấy dấu thì quay lại.
- Báo cho người phía sau nhánh đã chọn, đứng chờ tới khi họ nhìn thấy mình.
- Sau khi qua, gỡ dấu tạm của nhóm mình nếu có, để không làm rối người đi sau.
Dấu tạm của nhóm nên là thứ không để lại vết lâu dài, như một cành khô đặt ngang lối sai, và phải gỡ đi khi cả nhóm đã qua. Buộc thêm dải vải lên cây là góp phần làm rừng rối thêm dấu.
Khi sương mù, mưa hoặc trời tối làm mất dấu
Sương mù có thể làm tầm nhìn chỉ còn vài chục bước, đủ để một vạch sơn trên đá hay một ụ đá biến mất. Trong sương, nhóm đi sát nhau hơn, người dẫn đi chậm, dừng ở mỗi dấu và chờ thấy dấu tiếp theo. Nếu không thấy, một người đứng tại dấu cuối cùng làm mốc, người khác đi ra vài bước theo các hướng có thể, nhưng luôn trong tầm nhìn và tầm nghe của người đứng mốc.
Ban đêm, đèn đội đầu chỉ soi một vùng nhỏ, dấu sơn phản chiếu ánh đèn có khi dễ thấy hơn ban ngày, nhưng lối mòn rẽ ngang thì rất dễ bỏ qua. Đi đêm trên tuyến lạ không phải là kế hoạch tốt; nếu bị tối giữa đường, đi chậm hẳn lại và dừng ở mọi chỗ không chắc.
Sau mưa lớn, lối mòn có thể bị nước xói thành rãnh mới, cây đổ chắn đường làm người ta mở lối vòng. Những lối vòng tạm này thường không có dấu và có khi dẫn sai. Khi gặp cây đổ, tìm điểm tiếp nối của tuyến chính ngay phía bên kia thay vì theo lối vòng đi xa.
Tình huống giả định: dải vải dẫn sai hướng
Nhóm ba người đi theo dấu sơn trắng trên đá suốt buổi sáng. Tới một đoạn rừng rậm, dấu sơn thưa dần, trong khi một chuỗi dải vải đỏ buộc trên cành hiện ra rất rõ, dẫn xuống một sườn dốc. Nhóm theo dải vải khoảng hai mươi phút, đường càng đi càng khó, rậm và dốc xuống, trong khi theo kế hoạch đoạn này phải lên sống núi.
Người đi đầu nhận ra hướng đi ngược với hướng chung của tuyến, cả nhóm dừng lại. Thay vì đi tiếp tìm đường, họ quay ngược theo dải vải về chỗ cuối cùng thấy dấu sơn trắng, tìm kỹ xung quanh và thấy một vạch sơn mờ trên thân cây, dẫn lên phía trên. Dải vải đỏ hoá ra là dấu của một lối đi khác.
Điều đã cứu nhóm là ba thói quen: biết hướng chung của tuyến, nhận ra sớm khi hướng đi sai, và quay về dấu cuối cùng chắc chắn thay vì cố tìm đường mới. Họ chỉ mất bốn mươi phút; nếu cố đi tiếp xuống sườn kia, có thể mất cả buổi chiều.
Sai lầm hay gặp khi đọc dấu đường
Phần lớn lỗi đến từ việc tin một loại dấu duy nhất hoặc đi theo người phía trước mà không tự nhìn.
- Đi theo lối mòn rõ nhất mà không kiểm tra, trong khi lối đó là lối lấy củi hoặc lối trâu bò.
- Tin một dải vải lẻ loi hơn những dấu hiệu khác.
- Không dừng ở ngã rẽ vì mải nói chuyện hoặc mải chụp ảnh.
- Đi tiếp rất lâu khi không còn thấy dấu, hy vọng sẽ gặp lại.
- Chỉ người đi đầu nhìn dấu, những người còn lại cúi đầu đi theo.
- Tự ý buộc thêm dải vải hoặc xếp ụ đá, làm rối dấu cho người sau.
- Phụ thuộc hoàn toàn vào điện thoại, đến khi hết pin thì không ai biết mình ở đâu.
Mỗi người trong nhóm nên tự theo dõi dấu đường như thể mình đang đi một mình. Đó là cách để nếu người đi đầu bỏ sót, sẽ có người khác nhận ra.
An toàn: khi nào dừng lại và gọi hỗ trợ
Khi mất dấu, quy tắc đầu tiên là dừng lại. Đừng tiếp tục đi xuống thung lũng hay theo suối với hy vọng sẽ ra khỏi rừng; ở núi, suối có thể dẫn tới thác và vực. Quay lại dấu cuối cùng chắc chắn nếu còn nhớ đường; nếu không, ở yên tại chỗ an toàn, giữ ấm, thổi còi theo quy ước, tiết kiệm pin điện thoại và thử liên lạc từ chỗ cao, thoáng.
Liên hệ hỗ trợ sớm khi đã mất dấu mà không tìm lại được, trời sắp tối, thời tiết xấu đi hoặc có người mệt, lạnh, bị thương. Báo vị trí cuối cùng chắc chắn, hướng đã đi, số người, tình trạng sức khoẻ và đồ đang có. Trước chuyến đi, luôn để lại lịch trình cho một người ở nhà kèm giờ phải báo tin, để nếu không liên lạc được, có người biết mà báo hỗ trợ. Không đi vào khu vực cấm hoặc vùng biên giới để tìm đường tắt.
Câu hỏi thường gặp
Dấu đường mòn trên núi thường có những loại nào?
Hay gặp nhất là vạch sơn trên đá và thân cây, ụ đá xếp chồng, dải vải hoặc dây buộc trên cành, lối mòn bị giẫm rõ và các công trình nhỏ như bậc đá, cầu gỗ. Mỗi loại có độ tin cậy khác nhau.
Ụ đá xếp trên đường núi có đáng tin không?
Chỉ ở mức trung bình. Ụ đá do ai cũng xếp được, có ụ đá chỉ đúng tuyến, có ụ xếp cho vui hoặc của nhóm đi lạc. Nên dùng ụ đá kết hợp với các dấu hiệu khác và hướng chung của tuyến.
Đi một lúc không thấy dấu đường thì làm gì?
Dừng lại, không đi tiếp để thử. Quay về dấu cuối cùng chắc chắn, tìm kỹ xung quanh, kiểm tra thiết bị định vị nếu có. Đặt giới hạn thời gian cho mỗi lần thử một nhánh, quá giới hạn thì quay lại.
Có nên buộc dải vải để đánh dấu đường cho nhóm sau không?
Không nên tự ý buộc thêm dấu cố định vì có thể làm rối tuyến cho người đi sau. Nếu cần dấu tạm cho nhóm mình ở ngã rẽ, dùng cành khô đặt ngang lối sai và gỡ đi khi cả nhóm đã qua.
Mất dấu đường có nên đi theo suối xuống không?
Không nên. Suối ở núi có thể dẫn tới thác, vực hoặc khe hẹp không qua được. Quay lại dấu cuối cùng chắc chắn hoặc ở yên chỗ an toàn, giữ ấm và liên hệ hỗ trợ.
Có thể chỉ dựa vào điện thoại để giữ đúng tuyến không?
Điện thoại có tuyến tải sẵn rất hữu ích, nhưng pin có thể hết và máy có thể hỏng vì nước, lạnh. Hãy kết hợp với đọc dấu đường, nhớ mốc địa hình và mang pin dự phòng.