Khi leo núi, nên ăn ít mà nhiều lần: một bữa sáng có tinh bột trước khi xuất phát, rồi cứ khoảng một giờ ăn một món nhỏ dễ tiêu, ưu tiên tinh bột như xôi, cơm nắm, bánh, chuối, kẹo lạc; bữa tối ấm, đủ chất để hồi sức. Trên cao, khi chán ăn, hãy chọn món mình thích và dễ nuốt thay vì cố ăn món bổ.
Ăn sai cách là lý do rất phổ biến khiến người leo cạn sức giữa chừng, run tay, chóng mặt, và càng dễ bị lạnh. Bài viết giải thích cơ thể dùng năng lượng thế nào khi leo, đưa ra thực đơn mẫu cho một ngày, cách chọn đồ ăn mang theo và các mẹo cho những ngày trên cao không muốn ăn gì.
Leo núi tiêu tốn năng lượng ra sao
Leo dốc với balo là kiểu vận động kéo dài nhiều giờ, cường độ vừa phải nhưng liên tục. Một ngày leo núi dài có thể tiêu tốn năng lượng nhiều hơn hẳn ngày làm việc văn phòng, thường từ gấp rưỡi tới gấp đôi tuỳ cân nặng, độ dốc và balo. Trời lạnh, cơ thể còn đốt thêm năng lượng để giữ ấm.
Cơ bắp dùng hai nguồn nhiên liệu chính là tinh bột dự trữ và mỡ. Tinh bột dự trữ trong cơ và gan có hạn, đủ cho vài giờ vận động; nếu không được bổ sung, bạn sẽ cạn kiệt và rơi vào trạng thái mà người chạy bộ gọi là “đụng tường”: chân nặng như chì, đầu óc mụ mị, cáu bẳn. Mỡ là kho lớn hơn nhiều nhưng được dùng chậm và cần ôxy nhiều hơn để đốt.
Trên núi cao, chính vì không khí loãng, cơ thể ưu tiên tinh bột vì nó cho năng lượng với ít ôxy hơn. Đồng thời, độ cao làm giảm cảm giác thèm ăn. Kết quả là bạn cần ăn nhiều hơn, đúng loại hơn, trong khi lại muốn ăn ít hơn. Mọi mẹo ăn uống trên núi đều nhằm giải quyết mâu thuẫn này.
Một hệ quả thực tế ít người để ý: người ăn đủ trong ngày ít bị lạnh hơn hẳn vào buổi tối. Cơ thể cần nhiên liệu để run và sinh nhiệt; một người đói lả về trại sẽ thấy lạnh thấu xương dù mặc cùng số lớp áo với bạn đồng hành. Ăn đều vì thế vừa là chuyện sức bền, vừa là chuyện an toàn.
Năm nguyên tắc ăn uống khi leo
Không leo với bụng đói. Bữa sáng nên có tinh bột dễ tiêu như xôi, bánh mì, cháo, mì, ăn trước giờ xuất phát khoảng nửa giờ đến một giờ. Bỏ bữa sáng để kịp giờ là nguyên nhân hàng đầu của việc cạn sức trước buổi trưa.
Ăn ít, nhiều lần. Cứ khoảng một giờ ăn một món nhỏ, vài miếng đủ. Bữa trưa lớn giữa đường làm bạn nặng bụng, buồn ngủ và leo dốc rất mệt ngay sau đó.
Tinh bột là chính khi đang đi. Xôi, cơm nắm, bánh mì, khoai, chuối, bánh quy, kẹo lạc cho năng lượng nhanh. Đồ nhiều dầu mỡ khó tiêu khi đang leo dốc, để dành cho bữa tối.
Đạm và chất béo cho buổi tối. Bữa tối có thịt, trứng, đậu, chút mỡ giúp cơ hồi phục và giữ ấm qua đêm lạnh. Một món ăn nhẹ có chất béo trước khi ngủ, như lạc hoặc vừng, giúp bạn đỡ lạnh trong túi ngủ.
Ăn uống kèm nước. Đồ khô như lương khô, bánh quy, hạt cần nước để nuốt và tiêu hoá. Mỗi lần ăn vặt, uống vài ngụm nước; nếu nước đang khan, ưu tiên món có nước như hoa quả tươi hoặc cháo.
Ăn cả khi không đói. Cảm giác đói thường đến muộn khi đang vận động và khi ở trên cao. Đặt lịch ăn theo các lần nghỉ thay vì chờ bụng báo.
Thực đơn mẫu cho một ngày leo núi
Thực đơn giả định dưới đây dùng các món dễ tìm ở Việt Nam, phù hợp cho một ngày leo dài ngủ lại trại. Bạn có thể thay đổi theo khẩu vị, miễn là giữ nhịp ăn và loại thức ăn.
| Thời điểm | Gợi ý món | Mục đích |
|---|---|---|
| Sáng, trước khi đi | Xôi hoặc bánh mì trứng, thêm chuối, trà gừng ấm | Nạp tinh bột, làm ấm người |
| Sau khoảng một giờ | Vài miếng chè lam hoặc kẹo lạc, ngụm nước | Giữ năng lượng ổn định |
| Giữa buổi sáng | Một nắm cơm nắm muối vừng hoặc bánh quy mặn | Tinh bột cộng chút muối |
| Trưa, nghỉ ngắn | Bánh mì kẹp ruốc, dưa chuột, hoa quả | Ăn vừa phải, không quá no |
| Đầu giờ chiều | Hoa quả sấy, vài viên kẹo, lương khô | Chống cạn sức ở đoạn cuối |
| Tối ở trại | Cơm hoặc mì, canh rau nóng, thịt kho mặn, trứng | Hồi phục, bù muối và nước |
| Trước khi ngủ | Một cốc nước ấm, vài miếng lạc hoặc bánh | Giữ ấm trong đêm |
Đóng gói đồ ăn vặt theo từng túi nhỏ cho mỗi lần nghỉ, để ngay túi đai hoặc túi áo. Khi đồ ăn nằm sẵn trong tay, bạn sẽ ăn đều hơn hẳn so với khi phải mở balo tìm.
Chọn đồ ăn mang theo: so sánh nhanh
Đồ ăn trên núi cần nhẹ, bền, ăn được khi lạnh và không cần chế biến nhiều. Mỗi loại có điểm mạnh riêng.
| Loại | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Xôi, cơm nắm | No lâu, quen miệng, dễ thêm muối vừng | Ăn trong ngày đầu; trời nóng dễ hỏng |
| Bánh mì, bánh quy | Nhẹ, dễ chia phần | Bánh mì khô cứng sau một ngày; bánh quy dễ vỡ |
| Chè lam, kẹo lạc, kẹo vừng | Năng lượng cao, bền, ăn được khi lạnh | Ngọt, nên xen kẽ đồ mặn |
| Hoa quả tươi | Mát, dễ ăn khi chán ăn | Nặng, dễ dập; mang ít cho ngày đầu |
| Hoa quả sấy, lạc, hạt | Nhẹ, nhiều năng lượng, để lâu | Uống thêm nước; người dị ứng cần tránh |
| Lương khô | Rất bền, gọn, giữ được nhiều ngày | Khô, khó nuốt nếu thiếu nước |
| Mì, cháo ăn liền | Nóng, có muối, dễ ăn trên cao | Cần bếp, nước sôi và thời gian |
Hãy thử ăn mọi món trong các buổi tập leo trước chuyến đi. Món quen, bạn đã biết mình ăn được và dạ dày chịu được, luôn tốt hơn món “chuẩn dinh dưỡng” nhưng lần đầu ăn thử trên núi.
Khi chán ăn trên cao: những mẹo dùng được
Trên khoảng 3.000 m, nhiều người thấy nhìn đồ ăn là ngán, nhất là đồ ngọt và đồ khô. Không ăn được thì nhanh cạn sức và dễ bị lạnh, nên cần cách xoay xở.
- Ưu tiên món mình thích và thèm, kể cả không “bổ” lắm, miễn là có năng lượng.
- Món nóng có nước như cháo, mì, canh thường dễ nuốt hơn đồ khô.
- Đồ mặn, chua nhẹ như dưa góp, ô mai, ruốc giúp kích thích vị giác khi ngán ngọt.
- Chia nhỏ hơn nữa: hai ba miếng mỗi lần nghỉ vẫn tốt hơn bỏ bữa.
- Ăn cùng nhóm, ngồi chỗ khuất gió, ấm áp; ăn một mình trong lạnh thường chẳng muốn ăn.
- Mang đa dạng món; ăn mãi một loại vài ngày liền dễ ngán.
- Nếu chán ăn kèm đau đầu, buồn nôn, hãy chấm điểm theo dõi say độ cao.
Người đi cùng nên để ý ai bỏ bữa liên tiếp. Bỏ một bữa không sao, nhưng cả ngày gần như không ăn trên cao là tín hiệu cần nghỉ thêm hoặc bàn chuyện xuống thấp. Với chuyến nhiều ngày, hãy mang thêm một hai món “đặc biệt” mà cả nhóm thích, để dành cho ngày khó nhất; một gói đồ ăn quen thuộc đôi khi giúp người đang mệt ăn trở lại.
Tình huống giả định: cạn sức giữa dốc
Một bạn trẻ dậy muộn, chỉ kịp uống cốc cà phê rồi theo nhóm xuất phát lúc sáu giờ. Ba giờ đầu bạn ấy đi rất khoẻ, vượt lên dẫn đầu. Đến gần mười giờ, ở đoạn dốc đá dài, bạn ấy đột nhiên chậm hẳn, tay run, vã mồ hôi lạnh, nói với nhóm rằng chân không nhấc lên được và thấy hoa mắt.
Người dẫn đường cho bạn ấy ngồi nghỉ ở chỗ bằng, khuất gió, cho ăn ngay vài viên kẹo, một miếng chè lam và uống nước, rồi chờ mười lăm phút. Khi tay hết run, bạn ấy ăn thêm nửa nắm xôi. Nhóm đi tiếp với nhịp chậm, bạn ấy đi ngay sau người dẫn đường và cứ bốn mươi phút lại ăn một chút.
Đây là cạn năng lượng điển hình. Nó hay xảy ra ở người bỏ bữa sáng và đi quá nhanh lúc đầu. Nếu gặp ở đoạn đường hiểm, cảm giác bủn rủn, hoa mắt có thể dẫn tới trượt ngã. Vì thế người dẫn đường kinh nghiệm luôn hỏi “sáng nay ăn gì?” trước khi xuất phát. Họ cũng thường để sẵn trong túi áo vài viên kẹo dành riêng cho những lúc như thế, vì người đang bủn rủn khó tự mở balo tìm đồ ăn.
Sai lầm hay gặp và lúc cần cẩn trọng
Ăn uống trên núi có vài cái bẫy quen thuộc. Bảng sau gom lại để bạn tránh.
| Sai lầm | Hậu quả | Nên làm |
|---|---|---|
| Bỏ bữa sáng để đi sớm | Cạn sức trước trưa, run tay, dễ ngã | Ăn nhanh món dễ tiêu, mang theo ăn trên đường |
| Ăn bữa trưa thật no giữa đường | Nặng bụng, buồn ngủ, leo chậm | Chia nhỏ bữa trưa thành hai lần |
| Hái nấm, quả rừng lạ để ăn | Ngộ độc, nhất là với nấm | Chỉ ăn đồ mang theo hoặc đồ người địa phương bán, đã chế biến |
| Để đồ ăn mở ngoài lều qua đêm | Thu hút chuột, động vật, mất đồ ăn | Gói kín, treo hoặc cất trong lều chung |
| Mang đồ ăn chưa thử bao giờ | Đau bụng, ngán, không ăn được | Thử trong các buổi tập |
Khi một người run tay, vã mồ hôi, bủn rủn, hãy dừng ở chỗ an toàn và cho ăn đồ ngọt dễ hấp thu, nghỉ cho tới khi hồi lại. Nếu người đó lơ mơ, không tự ăn uống được, hoặc nôn sau khi ăn đồ lạ, cần gọi hỗ trợ. Người có bệnh tiểu đường hoặc bệnh tiêu hoá nên hỏi bác sĩ về kế hoạch ăn uống trước chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Leo núi nên ăn sáng món gì?
Nên chọn món có tinh bột dễ tiêu và quen miệng như xôi, bánh mì, cháo, mì, kèm chút đạm như trứng. Ăn trước giờ xuất phát khoảng nửa giờ đến một giờ, tránh món quá nhiều dầu mỡ.
Bao lâu thì nên ăn một lần khi leo núi?
Khoảng một giờ một lần, mỗi lần vài miếng nhỏ, gắn với các lần nghỉ ngắn. Ăn đều giúp năng lượng ổn định, tránh tình trạng khoẻ đầu buổi rồi cạn sức giữa dốc.
Vì sao lên núi cao lại chán ăn?
Độ cao làm giảm cảm giác thèm ăn và thay đổi vị giác ở nhiều người, kèm theo mệt và lạnh. Nếu chán ăn đi cùng đau đầu, buồn nôn sau khi lên cao, có thể đó là dấu hiệu say độ cao cần theo dõi.
Có nên mang lương khô khi leo núi?
Lương khô bền, gọn, giữ được nhiều ngày nên tốt làm phần dự phòng. Nhưng nó khô và dễ ngán, nên kết hợp với xôi, bánh, hoa quả và đồ mặn để ăn được nhiều hơn.
Ăn kẹo, đồ ngọt khi leo núi có tốt không?
Đồ ngọt cho năng lượng nhanh, rất hữu ích khi bắt đầu thấy đuối. Tuy vậy chỉ ăn đồ ngọt cả ngày dễ ngán và thiếu muối, nên xen kẽ với cơm nắm, bánh quy mặn, lạc rang.
Có nên hái quả rừng hoặc nấm để ăn khi leo núi?
Không nên. Nhiều loại nấm và quả rừng có độc, rất khó phân biệt kể cả với người có kinh nghiệm. Hái cây trong khu bảo tồn còn có thể vi phạm quy định. Hãy chỉ ăn đồ mang theo.