Túi sơ cứu leo núi tối thiểu cần đủ để làm sạch và che vết thương, cố định tạm một khớp bị trật, chống phồng rộp, giữ ấm người bị lạnh và báo hiệu khi cần giúp; nó không nhằm chữa bệnh mà để giữ an toàn cho tới khi xuống được chỗ có người hỗ trợ. Mỗi người nên có một túi nhỏ cá nhân, cả nhóm có thêm một túi đầy đủ hơn do người có kinh nghiệm mang.
Bài này không đề cập thuốc men hay liều dùng; chuyện đó thuộc về bác sĩ của bạn. Nếu bạn có bệnh nền và đã được bác sĩ dặn mang theo đồ riêng, hãy mang đủ và báo trước cho người dẫn đường. Phần dưới là danh sách món, cách dùng từng món, cách xếp túi để lấy nhanh, và đâu là giới hạn của sơ cứu trên núi.
Túi sơ cứu trên núi khác tủ thuốc ở nhà
Ở nhà, khi bị thương bạn có thể tới cơ sở y tế trong vài chục phút. Trên núi, khoảng cách đó có thể là nhiều giờ đi bộ, có khi cả ngày nếu thời tiết xấu. Vì vậy mục tiêu của túi sơ cứu leo núi là giữ cho một vết thương nhỏ không thành vết thương lớn, và giữ người bị nạn ổn định, ấm, an toàn trong lúc chờ hoặc di chuyển xuống.
Chấn thương hay gặp nhất trên đường núi phổ thông thường không kịch tính: phồng rộp chân, trầy xước khi trượt ngã, trật cổ chân, đứt tay vì cỏ sắc hay đá, côn trùng đốt, và bị lạnh khi ướt. Túi sơ cứu nên được xây quanh những tình huống này trước, thay vì nhồi đủ thứ mà bạn không biết dùng.
Một túi sơ cứu chỉ có giá trị khi người mang biết dùng. Nhiều người mang túi to nhưng chưa từng tự quấn một cuộn băng thun. Dành một buổi tối tập quấn băng cổ chân cho nhau ở nhà đáng giá hơn mua thêm món đồ.
Trọng lượng cũng là chuyện cần tính. Túi cá nhân cho chuyến trong ngày thường chỉ cần gọn trong lòng bàn tay; túi nhóm cho chuyến hai ba ngày to cỡ một hộp cơm. Nếu túi của bạn to hơn nhiều, hãy xem lại có món nào trùng việc, món nào bạn chưa bao giờ biết dùng, rồi bỏ bớt để dành chỗ cho nước và áo ấm.
Danh sách tối thiểu cho túi cá nhân và túi nhóm
Bảng dưới chia món theo việc cần làm. Túi cá nhân nên nhỏ gọn, nằm trong tầm tay; túi nhóm đầy đủ hơn và người giữ phải được cả nhóm biết.
| Việc | Túi cá nhân | Túi nhóm thêm |
|---|---|---|
| Che vết thương nhỏ | Băng dán cá nhân các cỡ, vài miếng gạc vô trùng | Gạc lớn, băng cuộn, băng dính y tế cuộn to |
| Làm sạch | Khăn ướt sạch, một ít nước sạch | Nước muối sinh lý đóng chai nhỏ, găng tay y tế |
| Chống phồng rộp | Miếng dán chống phồng, băng dính vải | Thêm miếng dán, kéo nhỏ |
| Cố định tạm khớp | Không bắt buộc | Băng thun, nẹp mềm gấp được, khăn tam giác |
| Giữ ấm | Tấm giữ nhiệt khẩn cấp | Thêm một tấm giữ nhiệt, túi chống nước lớn |
| Dụng cụ | Nhíp gắp dằm | Kéo, kim băng, bút và giấy ghi lại diễn biến |
| Báo hiệu | Còi, đèn đội đầu | Đèn dự phòng, nguồn pin dự phòng |
Giấy và bút trong túi nhóm có lý do: khi cần gọi hỗ trợ, bạn phải báo được vị trí gần đúng, giờ xảy ra sự việc, người bị nạn tỉnh hay mê, đang ở trạng thái thế nào. Ghi lại giúp bạn không quên trong lúc rối.
Cách dùng các món hay cần nhất
Phồng rộp: xử lý khi còn đỏ. Thấy nóng rát là dừng, lau khô, dán băng dính vải hoặc miếng dán chống phồng phủ rộng quanh vùng đỏ. Bọng nước đã có thì che bằng miếng dán có đệm, giữ nguyên lớp da phía trên nếu được.
Vết trầy xước: rửa sạch rồi mới che. Rửa bằng nước sạch cho trôi đất cát, thấm khô, che bằng gạc rồi cố định bằng băng dính. Vết thương bẩn bị che kín vẫn có thể nhiễm trùng sau đó; theo dõi khi xuống núi, sưng đỏ lan rộng thì đi khám.
Chảy máu: ép chặt và giữ yên. Đeo găng nếu có, đặt gạc lên vết thương và ép chặt liên tục nhiều phút, không nhấc ra xem. Máu thấm qua thì đặt thêm gạc chồng lên. Chảy máu nhiều không cầm được là tình huống cần hỗ trợ khẩn cấp. Trong lúc chờ, giữ người bị thương nằm yên, ấm và nói chuyện để theo dõi mức tỉnh táo.
Trật cổ chân: cố định, giảm tải. Cho ngồi nghỉ, kê cao chân, quấn băng thun vừa chặt theo hình số tám quanh cổ chân và bàn chân, không quấn quá chặt làm tê ngón. Nếu không chịu được lực khi đứng, đừng cố đi tiếp. Nới băng khi ngón chân tê, tím hoặc lạnh hơn bên kia; kiểm tra lại sau mỗi lần nghỉ vì cổ chân có thể sưng thêm.
Tấm giữ nhiệt: quấn sát người, ngoài lớp áo. Tấm mỏng như giấy bạc này giữ lại nhiệt cơ thể và chặn gió. Quấn quanh người bị lạnh sau khi đã thay đồ khô, phủ thêm áo khoác bên ngoài để tấm không bị gió giật rách.
Xếp túi để lấy nhanh trong mưa và trong tối
Một túi sơ cứu bị nhồi lộn xộn sẽ khiến bạn bới tung giữa lúc cần nhanh. Xếp theo cách dưới đây.
- Chọn túi có màu dễ thấy, mở được hết cỡ như một cuốn sổ.
- Chia món thành các túi nhỏ kéo khoá theo việc: vết thương, chân, cố định, giữ ấm.
- Đặt món dùng nhiều nhất (băng dán, miếng dán chống phồng) ở ngăn ngoài.
- Bọc toàn bộ trong túi chống nước, kể cả khi balo đã có áo trùm.
- Cất túi ở ngăn trên của balo, cả nhóm đều biết nó nằm ở đâu và trong balo ai.
- Sau mỗi chuyến, bổ sung món đã dùng, kiểm tra hạn dùng và độ dính của băng.
Băng dính để lâu trong balo nóng ẩm thường mất độ dính. Thay mới định kỳ vài tháng một lần nếu bạn đi thường xuyên.
Trước khi xuất phát, người giữ túi nhóm nên mở túi cho cả đoàn xem một lượt trong hai phút: món nào nằm ở đâu, tấm giữ nhiệt ở ngăn nào, băng thun ở ngăn nào. Khi người giữ túi chính là người bị nạn, người khác vẫn lấy được đồ ngay.
Vắt, côn trùng đốt và dằm: những việc nhỏ hay gặp trong rừng ẩm
Vắt bám: gỡ nhẹ, không giật mạnh. Rừng ẩm mùa mưa có nhiều vắt. Dùng móng tay trượt nhẹ dưới đầu miệng hút để gỡ, hoặc chờ nó tự rời. Giật mạnh dễ để lại vết rách. Chỗ bị hút có thể rỉ máu khá lâu; ép gạc vài phút rồi dán băng. Mặc quần dài, xỏ ống quần vào tất cao cổ giúp giảm vắt bám rõ rệt.
Ong, côn trùng đốt: rời xa khu vực trước. Bình tĩnh đi khỏi chỗ có tổ, không vung tay đập. Nếu ngòi còn trên da, gạt ngang bằng cạnh thẻ cứng thay vì bóp. Rửa sạch, chườm mát bằng khăn ướt. Theo dõi trong ít nhất nửa giờ sau: sưng lan nhanh, khó thở, nổi mẩn khắp người là tình huống khẩn cấp.
Dằm, gai đâm: gắp khi nhìn rõ. Rửa tay, rửa vùng da, dùng nhíp gắp theo đúng hướng đâm vào. Không thấy rõ hoặc đâm sâu thì che lại, để tới khi xuống núi đi khám, đừng khoét bới bằng kim bẩn. Vùng quanh vết đâm sưng đỏ, nóng dần trong những ngày sau là lúc cần gặp bác sĩ.
Dấu hiệu nào xử lý tại chỗ, dấu hiệu nào phải gọi hỗ trợ
Sơ cứu có giới hạn rõ ràng. Bảng dưới giúp nhóm quyết định nhanh, nhưng khi phân vân, hãy nghiêng về phía thận trọng.
| Dấu hiệu | Làm gì |
|---|---|
| Phồng rộp, trầy xước nông, côn trùng đốt không sưng lan | Xử lý tại chỗ, đi tiếp và theo dõi |
| Trật cổ chân còn đứng và đi được, đau vừa | Cố định, chia bớt đồ, đi chậm, cân nhắc rút ngắn hành trình |
| Không chịu được lực lên chân, biến dạng khớp | Không đi tiếp, giữ ấm, liên hệ hỗ trợ |
| Chảy máu không cầm sau khi ép chặt | Tiếp tục ép, gọi hỗ trợ khẩn cấp |
| Va đầu rồi lơ mơ, nôn, nói lẫn | Không để đi một mình, gọi hỗ trợ, theo dõi liên tục |
| Khó thở, sưng mặt môi sau khi bị đốt | Gọi hỗ trợ khẩn cấp ngay, đưa xuống thấp nếu an toàn |
| Run không dừng, lơ mơ vì lạnh | Thay đồ khô, ủ ấm, gọi hỗ trợ nếu không cải thiện |
Khi liên hệ hỗ trợ, nói rõ: nhóm có bao nhiêu người, ai bị nạn, chuyện xảy ra lúc nào, tình trạng hiện tại, vị trí gần đúng theo điểm mốc gần nhất và nguồn pin điện thoại còn lại. Giữ máy, tiết kiệm pin, ở yên tại chỗ đã báo.
Sai lầm hay gặp với túi sơ cứu
Những sai lầm này đều đã xảy ra trên những cung đường quen thuộc, với cả người không phải lần đầu leo núi.
- Mang túi sơ cứu của người khác, không biết bên trong có gì.
- Cả nhóm nghĩ người dẫn đường mang, cuối cùng không ai mang.
- Nhồi cả tủ thuốc ở nhà vào balo mà không biết dùng.
- Không mang tấm giữ nhiệt vì nghĩ chỉ cần khi lên núi tuyết.
- Cất túi sơ cứu ở đáy balo của người đi đầu, cách xa người đi cuối.
- Không bổ sung sau chuyến trước, túi rỗng dần qua từng chuyến.
Nếu có thể, tham gia một lớp sơ cứu cơ bản trước khi bắt đầu leo những cung dài nhiều ngày. Kỹ năng ép cầm máu, cố định khớp, giữ ấm người bị lạnh và cách báo tin cho đội hỗ trợ là những thứ bạn không có thời gian học khi sự việc đã xảy ra.
Một câu nên hỏi người dẫn đường trước chuyến: nếu có người bị thương ở đoạn giữa, điểm gần nhất có thể đưa người xuống hoặc có sóng điện thoại là ở đâu, mất bao lâu. Biết trước điều này, nhóm quyết định nhanh hơn nhiều so với lúc đang lúng túng bên người bị nạn.
Câu hỏi thường gặp
Túi sơ cứu leo núi trong ngày cần tối thiểu những gì?
Băng dán các cỡ, vài miếng gạc, băng dính y tế, miếng dán chống phồng, khăn ướt sạch, nhíp, tấm giữ nhiệt khẩn cấp và còi. Cả nhóm có thêm băng thun và găng tay y tế do một người giữ.
Có nên mang thuốc trong túi sơ cứu leo núi không?
Chuyện thuốc men nên hỏi bác sĩ của bạn, nhất là khi có bệnh nền. Nếu được bác sĩ dặn mang theo đồ riêng, hãy mang đủ, để trong túi chống nước và báo cho người dẫn đường biết để họ hỗ trợ được khi cần.
Tấm giữ nhiệt khẩn cấp dùng thế nào cho đúng?
Cho người bị lạnh thay đồ khô trước, sau đó quấn tấm giữ nhiệt quanh người, phủ áo khoác bên ngoài để tấm không bị gió giật. Tấm giúp giữ nhiệt cơ thể, không làm ấm lên nếu người đó vẫn mặc đồ ướt.
Bị trật cổ chân khi đang leo thì làm gì?
Dừng lại, ngồi nghỉ, kê chân, quấn băng thun hình số tám vừa chặt. Nếu còn đứng và đi được, chia bớt đồ và đi chậm về điểm gần nhất. Nếu không chịu được lực, không cố đi, giữ ấm và liên hệ hỗ trợ.
Ai trong nhóm nên giữ túi sơ cứu chung?
Người có kinh nghiệm sơ cứu nhất, thường đi ở cuối đoàn để tới kịp bất kỳ ai gặp sự cố. Cả nhóm phải biết túi nằm ở ngăn nào của balo người đó để lấy được nhanh.
Khi gọi hỗ trợ trên núi cần báo những thông tin gì?
Số người trong nhóm, ai bị nạn và bị gì, thời điểm xảy ra, tình trạng hiện tại như tỉnh hay lơ mơ, vị trí gần đúng theo điểm mốc gần nhất, thời tiết tại chỗ và mức pin điện thoại còn lại.