Trong bản tin thời tiết Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15 độ trở xuống, rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 13 độ trở xuống; khi các mức này được báo cho vùng thấp, trên các đỉnh núi phía Bắc đêm thường đã lạnh tới gần hoặc dưới không độ. Với người leo, tin không khí lạnh tràn về không chỉ là chuyện mặc thêm áo: nó quyết định ngày nào gió buốt, ngày nào mưa phùn, đêm nào có sương muối và đường nào trơn băng.
Một đợt lạnh có diễn biến khá đều theo từng ngày. Hiểu được nhịp đó, bạn có thể chọn ngày leo trong đợt lạnh hợp lý hơn, hoặc biết khi nào nên hoãn. Bài này giải thích không khí lạnh hoạt động ra sao trên vùng núi, cách đọc bản tin, và cách chuẩn bị cho những đêm lạnh nhất.
Không khí lạnh là gì và vì sao vùng núi phía Bắc chịu nặng
Vào mùa đông, các khối khí lạnh và khô hình thành trên vùng lục địa rộng lớn phía bắc. Khi đủ mạnh, chúng tràn xuống phía nam theo từng đợt, đi theo hướng đông bắc vào miền Bắc nước ta. Bản tin gọi đó là không khí lạnh, hay gió mùa đông bắc; khi một đợt mới tràn về lúc đợt cũ chưa tan hẳn, thường gọi là không khí lạnh tăng cường.
Vùng núi phía Bắc chịu lạnh nặng vì hai lý do cộng lại: nằm gần nơi khí lạnh tràn vào, và có độ cao lớn. Nhiệt độ vốn đã giảm theo độ cao, nên khi khối khí lạnh phủ lên, các đỉnh trên hai, ba nghìn mét có thể xuống dưới không độ trong khi vùng đồng bằng chỉ rét vừa.
Địa hình cũng làm sự lạnh phân bố không đều. Vùng Đông Bắc, với các dãy núi hình cánh cung mở ra đón gió, thường đón không khí lạnh sớm và mạnh. Phía tây dãy Hoàng Liên Sơn được che chắn phần nào, nhưng chính dãy núi này với những đỉnh núi cao nhất nước lại là nơi lạnh nhất khi đợt lạnh mạnh tràn về.
Một đợt không khí lạnh diễn biến thế nào trên núi
Mỗi đợt lạnh khác nhau, nhưng nhiều đợt đi theo một nhịp gần giống nhau. Bảng dưới giúp bạn hình dung, từ đó chọn ngày leo và ngày chờ:
| Giai đoạn | Thời tiết trên núi thường gặp | Ảnh hưởng tới chuyến leo |
|---|---|---|
| Trước khi khí lạnh tới | Trời oi, ấm bất thường, có thể có mưa rào hoặc dông | Dễ chủ quan, mặc mỏng; dông có thể xảy ra ở rìa khối khí lạnh |
| Ngày khí lạnh tràn về | Gió đổi hướng, mạnh và giật, nhiệt độ giảm nhanh trong vài giờ, mây kéo tới | Gió buốt trên sống núi, tầm nhìn giảm, cần lớp chắn gió và đồ ấm ngay |
| Một đến vài ngày đầu | Mây nhiều, mưa phùn, mù, lạnh ẩm | Quần áo ướt dần, mất nhiệt nhanh, đường trơn, hầu như không có cảnh |
| Khi khối khí ổn định | Trời quang dần, gió yếu đi, ngày hanh, đêm rất lạnh | Tầm nhìn đẹp, nhưng đêm lạnh nhất đợt, dễ có sương muối, băng giá |
| Khi khí lạnh yếu dần | Nhiệt độ tăng dần, có thể có mưa nhỏ, sương mù sáng sớm | Thời tiết dễ chịu hơn, nhưng đường có thể còn ẩm, trơn |
Với nhiều người leo, những ngày khối khí lạnh đã ổn định, trời quang, gió yếu là ngày đẹp nhất trong đợt: trời trong, tầm nhìn xa. Đổi lại phải chuẩn bị cho đêm lạnh sâu và đường trơn buổi sáng.
Đọc bản tin không khí lạnh cho chuyến leo
Bản tin dự báo không khí lạnh của cơ quan khí tượng thường có đủ thông tin bạn cần, nếu đọc đúng chỗ:
- Thời điểm khí lạnh ảnh hưởng: ngày và buổi bắt đầu ảnh hưởng tới vùng núi phía Bắc; vùng núi thường bị ảnh hưởng trước đồng bằng.
- Gió: cấp gió trong đất liền, gió mạnh ở vùng núi cao, có khi được nêu riêng. Trên sống núi, gió thực tế thường mạnh hơn.
- Nhiệt độ thấp nhất: bản tin thường nêu riêng cho vùng núi và cho vùng núi cao; con số cho vùng núi cao gần với điều bạn sẽ gặp ở lán và đỉnh.
- Cảnh báo rét đậm, rét hại: cho biết đợt lạnh kéo dài bao lâu, khu vực nào.
- Cảnh báo băng giá, sương muối: thường được nêu khi vùng núi cao có khả năng xuống dưới không độ.
- Mưa: mưa phùn, mưa nhỏ hay mưa rào và dông lúc khí lạnh tràn về.
Đọc xong, hãy tự hỏi ba câu: ngày nào gió mạnh nhất, đêm nào lạnh nhất, ngày nào có mưa phùn. Chuyến leo lý tưởng tránh được ngày khí lạnh tràn về và chuẩn bị đầy đủ cho đêm lạnh nhất.
Quyết định đi, đổi ngày hay hoãn
Khi có tin không khí lạnh trùng với ngày đi, bạn có thể làm theo trình tự sau để quyết định cùng nhóm và người dẫn đường:
- So ngày leo với giai đoạn của đợt lạnh: nếu ngày leo trùng đúng ngày khí lạnh tràn về, gió mạnh và mưa phùn, ưu tiên lùi lại một, hai ngày.
- Xem nhiệt độ thấp nhất dự báo cho vùng núi cao và so với khả năng của túi ngủ, quần áo của từng người. Ai thiếu đồ thì bổ sung hoặc không đi.
- Kiểm tra tuyến: có đoạn bậc đá, bậc gỗ dốc dễ đóng băng không, có đoạn sống núi trống không. Hỏi người dẫn đường các đoạn này khi có băng thì đi thế nào.
- Đánh giá nhóm: có người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người hay bị lạnh tay chân, người có bệnh tim mạch hay hô hấp mạn tính không. Những người này nên hỏi bác sĩ trước và có thể chọn tuyến thấp hơn.
- Thống nhất phương án dự phòng: rút ngắn hành trình, ngủ ở lán thấp hơn, hoặc dừng ở điểm thấp nếu sáng hôm lên đỉnh đường quá trơn.
- Hoãn hẳn khi có cảnh báo rét hại kéo dài kèm băng giá, mưa phùn, gió mạnh, và nhóm có người chưa từng ngủ ngoài trời lạnh.
Câu hỏi nên hỏi người dẫn đường: đợt lạnh trước đường lên có đóng băng không, lán có chăn và chỗ sưởi an toàn không, nếu sáng hôm lên đỉnh quá lạnh thì có điểm dừng nào ngắm cảnh được không.
Chuẩn bị cho đêm lạnh nhất của đợt
Mặc theo lớp, giữ một bộ đồ khô chỉ để ngủ. Áo mồ hôi phải được thay ngay khi tới lán. Bộ đồ ngủ khô, gồm tất, áo giữ nhiệt và mũ len, để trong túi chống nước và không mặc khi đi.
Ăn tối nóng và đủ. Cơ thể sinh nhiệt từ thức ăn. Một bữa tối nóng, có đủ tinh bột và chất béo, cùng một ly nước ấm trước khi ngủ giúp bạn ngủ ấm hơn nhiều so với đi ngủ khi đói.
Cách lạnh từ dưới lưng. Ở lán sàn gỗ hay lều, phần lớn hơi ấm mất xuống dưới. Chăn lót, tấm cách nhiệt dày dưới lưng quan trọng không kém chăn đắp.
Che đầu, cổ, tay chân. Mũ len và tất khô khi ngủ giữ ấm rất hiệu quả. Đừng đi ngủ với tất đã ẩm.
Không sưởi bằng than, bếp trong phòng kín. Than, bếp ga, bếp cồn trong chỗ ngủ kín có thể gây ngộ độc khí và cháy. Sưởi bằng quần áo, chăn, đồ ăn và nước ấm.
Đi vệ sinh trước khi ngủ. Nghe đơn giản nhưng giúp bạn khỏi phải ra ngoài lúc nửa đêm lạnh nhất, và cơ thể không mất nhiệt để giữ ấm lượng nước thừa.
Tình huống giả định: tin không khí lạnh tăng cường trước chuyến đi hai ngày
Giả sử nhóm bạn lên kế hoạch leo hai ngày một đêm. Hai ngày trước khi đi, bản tin báo một đợt không khí lạnh tăng cường sẽ ảnh hưởng tới vùng núi phía Bắc đúng ngày bạn bắt đầu leo, vùng núi cao có thể có băng giá, sương muối, nhiệt độ thấp nhất dưới không độ ở một số nơi.
Nếu giữ nguyên lịch, ngày đầu nhóm sẽ đi trong gió mạnh, mưa phùn, mù, đêm ngủ ở lán khi khí lạnh đang dồn tới; ngày hai lên đỉnh trong mây, gió buốt, đường có thể đóng băng. Nếu lùi hai ngày, nhóm sẽ đi vào lúc khối khí lạnh đã ổn định: trời quang, gió yếu, đêm rất lạnh nhưng sáng hôm sau có thể có cảnh đẹp nếu trời trong.
Phương án lùi ngày thường tốt hơn, với điều kiện cả nhóm đã có đồ cho đêm dưới không độ và đồng ý lùi giờ lên đỉnh để chờ băng tan trên bậc đá. Nếu không lùi được, có thể cân nhắc rút gọn thành chuyến đi trong ngày ở tuyến thấp hơn, chứ không cố giữ lịch lên đỉnh trong ngày gió mạnh nhất.
Dù chọn phương án nào, hãy nhắn cho người ở nhà lịch trình mới, giờ dự kiến về và nơi ngủ. Trong đợt lạnh, sóng điện thoại trên núi có thể chập chờn hơn, pin tụt nhanh hơn; người ở nhà biết lịch là người đầu tiên nhận ra nếu nhóm về trễ.
Sai lầm hay gặp và khi nào phải xuống
Rét trên núi Việt Nam hay bị xem nhẹ vì người ta nghĩ "nước nhiệt đới". Thực tế, mỗi mùa đông vẫn có những đêm trên núi lạnh như vùng ôn đới. Những lỗi sau thường gặp:
- Xem nhiệt độ của thị trấn dưới chân núi rồi chuẩn bị theo con số đó.
- Mặc áo bông dày khi leo dốc, ướt đẫm mồ hôi, tới lán thì không còn gì khô để thay.
- Đi ngay ngày khí lạnh tràn về vì "đã đặt lịch".
- Mang túi ngủ mỏng, nghĩ lán sẽ có chăn đủ cho mọi người.
- Để người lớn tuổi, trẻ nhỏ đi cùng mà không chuẩn bị đồ riêng cho họ.
Xuống thấp và nhờ hỗ trợ khi: có người run không kiểm soát, nói lắp, lẫn lộn, đi loạng choạng, hoặc ngừng run nhưng lơ mơ; tay chân tê cứng, nhợt màu không hồi lại khi ủ. Đưa người đó vào chỗ kín gió, thay đồ khô, đắp chăn, cho uống nước ấm nếu còn tỉnh, không để họ tự đi một mình, và báo tin qua người dẫn đường hoặc số khẩn cấp ngay khi có sóng.
Câu hỏi thường gặp
Rét đậm và rét hại khác nhau thế nào?
Theo cách dùng trong bản tin thời tiết Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15 độ trở xuống, rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 13 độ trở xuống. Trên những đỉnh núi phía Bắc hơn 2.000 m, những lúc này đêm thường đã gần hoặc dưới không độ.
Ngày nào trong đợt không khí lạnh là ngày leo núi đẹp nhất?
Thường là khi khối khí lạnh đã ổn định: trời quang dần, gió yếu đi, tầm nhìn xa. Đổi lại đêm sẽ lạnh nhất đợt, dễ có sương muối và băng giá, nên cần đồ ngủ đủ ấm và chờ băng tan trước khi đi trên bậc đá.
Có nên leo núi đúng ngày không khí lạnh tràn về không?
Không nên nếu có thể đổi ngày. Ngày khí lạnh tràn về thường có gió mạnh, giật, nhiệt độ giảm nhanh, mưa phùn và mù, khiến quần áo ướt dần và mất nhiệt rất nhanh trên sống núi, trong khi hầu như không có cảnh để ngắm.
Ngủ lán trên núi khi rét hại cần mang gì?
Cần túi ngủ hoặc chăn đủ ấm cho đêm dưới không độ, tấm lót cách nhiệt, một bộ đồ khô chỉ để ngủ gồm tất, áo giữ nhiệt, mũ len, găng tay. Ăn tối nóng, uống nước ấm và không sưởi bằng than hay bếp trong chỗ ngủ kín.
Người lớn tuổi có nên leo núi khi trời rét đậm không?
Cần cân nhắc kỹ. Người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch hay hô hấp mạn tính nên hỏi bác sĩ trước, chọn tuyến thấp hơn, chuẩn bị đồ ấm riêng và đi cùng người dẫn đường. Khi có dấu hiệu lạnh nặng, đưa xuống thấp và nhờ hỗ trợ ngay.