Sương muối là lớp tinh thể băng trắng mịn đóng trên cỏ, lá, mái lều vào những đêm trời quang, lặng gió và rất lạnh; còn băng giá thường dùng để chỉ lớp băng bám dày hơn, hình thành khi sương mù hay mưa phùn gặp bề mặt dưới không độ. Cả hai đều cho thấy nhiệt độ sát mặt đất đã xuống dưới điểm đóng băng, và cả hai đều làm đường đá, bậc gỗ, rễ cây trơn hơn bình thường rất nhiều.
Trên các vùng núi cao phía Bắc, những hiện tượng này thường xuất hiện trong các đợt không khí lạnh mạnh giữa mùa đông. Chúng đẹp và hiếm, nên thường kéo người leo đi lên vào đúng những ngày khắc nghiệt nhất. Bài này giải thích vì sao chúng hình thành, cách phân biệt, và cách đi, ngủ, giữ đồ đạc an toàn khi gặp chúng.
Phân biệt sương muối, băng giá, mưa phùn lạnh và tuyết
Người địa phương và bản tin thời tiết dùng các tên gọi này không hoàn toàn giống nhau, nhưng về hiện tượng có thể chia như sau:
| Hiện tượng | Hình thành khi nào | Nhìn thấy gì | Nguy hiểm chính với người leo |
|---|---|---|---|
| Sương muối | Đêm quang mây, lặng gió, mặt đất mất nhiệt mạnh xuống dưới không độ; hơi nước đóng thẳng thành tinh thể băng | Lớp trắng mịn như rắc muối trên cỏ, lá, mái lều, tan nhanh khi có nắng | Bậc đá, gỗ trơn buổi sáng; đêm lạnh sâu dễ hạ thân nhiệt |
| Băng giá (băng bám) | Sương mù hoặc mây ẩm trôi qua, các giọt nước siêu lạnh chạm vào cành cây, đá có nhiệt độ dưới không độ và đóng lại | Lớp băng đục bám về phía gió thổi tới, có khi thành những "lông vũ" băng dài | Mặt đường phủ băng cứng, cành cây gãy rơi, gió lạnh buốt |
| Mưa phùn lạnh | Không khí lạnh ẩm tràn về, mưa phùn kéo dài nhiều giờ | Hạt mưa nhỏ, mù, ướt dai dẳng | Áo ướt dần mà không nhận ra, mất nhiệt rất nhanh khi có gió |
| Mưa tuyết, tuyết | Rất hiếm ở Việt Nam, chỉ trên vài đỉnh núi cao nhất trong những đợt lạnh đặc biệt mạnh | Hạt trắng rơi, phủ một lớp mỏng | Đường mất dấu, trơn, lạnh cực độ, đường lên có thể bị đóng |
Điểm chung quan trọng nhất: khi đã thấy bất kỳ hiện tượng nào trong bảng, mặt đường không còn giống ngày thường. Những đoạn bạn đi thoải mái vào mùa thu có thể trở thành đoạn nguy hiểm nhất của chuyến đi.
Vì sao sương muối thường xuất hiện sau khi không khí lạnh đã tràn về
Một đợt không khí lạnh thường đi theo nhịp: ngày đầu gió mạnh, nhiều mây, có thể mưa phùn; vài ngày sau, khối khí lạnh ổn định lại, trời quang dần, gió yếu đi. Chính những đêm quang và lặng gió sau đó mới là đêm lạnh nhất, vì không còn lớp mây giữ nhiệt như một tấm chăn, mặt đất bức xạ nhiệt thẳng lên trời và lạnh đi rất nhanh.
Khí lạnh nặng hơn khí ấm nên chảy xuống và đọng lại ở các thung lũng, khe núi, bãi cỏ trũng. Vì vậy sương muối nhiều khi dày ở bãi cỏ trũng gần lán hơn là trên một mỏm đá nhô cao có gió. Đây cũng là lý do một khoảng đất bằng dưới đáy thung lũng nhìn có vẻ kín đáo lại thường là chỗ cắm lều lạnh nhất đêm đó.
Băng giá kiểu băng bám thì cần thêm độ ẩm: mây hoặc sương mù phải trôi qua đỉnh trong khi nhiệt độ ở đó dưới không độ. Vì vậy nó hay xuất hiện trên các đỉnh, sống núi hứng gió ẩm, và lớp băng thường dày về phía gió thổi tới. Nhìn hướng các "lông vũ" băng trên cành cây, bạn có thể biết gió đêm qua thổi từ đâu.
Dấu hiệu báo trước một đêm có sương muối hoặc băng giá
Khi đang ở lán hay khu cắm trại, chiều tối là lúc đọc trời để chuẩn bị cho đêm và sáng hôm sau. Những dấu hiệu sau gợi ý đêm nay có thể xuống dưới không độ ở sát mặt đất:
- Bản tin thời tiết vừa có đợt không khí lạnh tăng cường, kèm cảnh báo rét đậm, rét hại cho vùng núi.
- Chiều muộn trời trong vắt, mây tan hết, gió yếu dần sau hoàng hôn.
- Nhiệt độ hạ rất nhanh ngay khi mặt trời khuất, hơi thở thành khói rõ.
- Mặt nước trong xô, chậu để ngoài trời bắt đầu có váng mỏng từ đầu đêm.
- Sương mù hoặc mây ẩm trôi qua đỉnh trong khi gió lạnh buốt: dấu hiệu của băng bám trên cành cây và lan can.
- Người địa phương che phủ rau, đưa gia súc vào chuồng sớm.
Khi thấy các dấu hiệu này, hãy chuẩn bị luôn: chuyển đồ dễ đóng băng vào trong lều, đặt giày ở chỗ không bị sương phủ, kiểm tra túi ngủ, và thống nhất với nhóm giờ xuất phát sáng mai có cần lùi lại để chờ băng tan trên đoạn đá trơn hay không.
Một mẹo nhỏ của người hay ngủ lán: để một chiếc cốc nước nhỏ ngoài hiên, sáng dậy nhìn vào là biết đêm qua có xuống dưới không độ hay không. Nếu cốc đã đóng váng hoặc đóng cứng, hãy coi mọi bậc đá, bậc gỗ và rễ cây trên đường lên đều đang trơn cho tới khi tự mình kiểm tra được.
Cách đi trên bậc đá, đường đất phủ băng
Băng mỏng trên đá thường khó nhìn thấy, nhất là lúc sáng sớm ánh sáng còn yếu. Nếu không có thiết bị chuyên dụng cho băng, cách an toàn nhất vẫn là đợi nắng lên. Khi buộc phải đi, hãy làm theo trình tự:
- Chờ nắng chiếu tới đoạn đường nếu có thể. Sương muối và băng mỏng thường tan nhanh khi có nắng, nhưng sườn khuất nắng có thể giữ băng tới trưa.
- Rút ngắn bước chân, đặt cả bàn chân xuống một lúc thay vì đặt gót trước, giữ trọng tâm ngay trên bàn chân.
- Dùng gậy leo núi ở cả hai tay, chống trước rồi mới chuyển trọng lượng. Trên dốc xuống, hạ gậy xuống thấp trước mặt để có điểm đỡ sớm.
- Tránh đặt chân lên rễ cây, gỗ, đá phẳng nhẵn; chọn chỗ có đất, cỏ hoặc đá sần ở mép đường, miễn là không sát mép vực.
- Đi giãn khoảng cách để nếu một người trượt không kéo người phía trước, phía sau. Ở đoạn rất dốc, từng người một qua, người khác đứng ở chỗ vững chờ.
- Nếu cảm thấy không giữ được thăng bằng, ngồi xuống và hạ thấp người qua đoạn đó, hoặc quay lại, chứ đừng cố bước nhanh cho xong.
Đinh chống trơn đeo ngoài giày có ích trên băng, nhưng cần làm quen trước và không biến bạn thành người đi băng thành thạo. Đường có đoạn dốc phủ băng dài là đường dành cho người được huấn luyện; với đa số người leo, đó là lý do quay đầu.
Ngủ và giữ đồ trong đêm sương muối
Đặt lều ở chỗ hơi nhô, tránh đáy trũng. Khí lạnh đọng ở chỗ trũng. Một vị trí cao hơn vài mét, có cây chắn gió nhẹ, thường ấm hơn một bãi bằng phẳng dưới đáy khe.
Cách lạnh từ mặt đất quan trọng hơn túi ngủ dày. Phần lớn hơi ấm mất qua lưng xuống đất. Tấm lót cách nhiệt tốt, hoặc chồng hai tấm, giúp nhiều hơn khoác thêm áo.
Mang nước, pin và giày vào trong. Bình nước để ngoài có thể đóng băng ở miệng; pin điện thoại và đèn tụt nhanh trong lạnh. Bỏ pin vào túi áo trong, đặt bình nước lộn ngược trong lều, giày cho vào túi để không bị sương phủ và cứng lại.
Thông gió lều dù trời lạnh. Hơi thở trong đêm ngưng tụ thành nước, rồi đóng băng trên vách lều và rơi xuống túi ngủ. Mở hé lỗ thông gió để hơi ẩm thoát ra, lau vách lều trước khi gấp.
Không sưởi bằng bếp trong lều kín. Bếp ga, bếp cồn hay than trong lều kín có thể sinh khí độc và gây cháy. Sưởi bằng quần áo khô, đồ ăn nóng và túi ngủ đúng mức nhiệt, không bằng lửa trong chỗ ngủ.
Tình huống giả định: sáng sớm định lên đỉnh, bậc đá trắng xoá
Giả sử nhóm bạn ngủ ở lán trên cao, kế hoạch rời lán lúc bốn giờ sáng để lên đỉnh đón bình minh. Đêm qua trời quang, gió lặng. Mở cửa ra, cỏ quanh lán trắng xoá, lan can gỗ phủ một lớp băng mỏng, bậc đá lấp lánh dưới đèn pin.
Đi lên trong bóng tối lúc này nghĩa là bước trên các bậc đá phủ băng mà không thấy rõ, với cơ thể còn cứng vì lạnh. Phương án tốt hơn là lùi giờ xuất phát, ăn sáng nóng, khởi động kỹ trong lán, và bắt đầu đi khi trời đủ sáng để nhìn mặt đá. Bạn có thể bỏ lỡ khoảnh khắc mặt trời mọc trên đỉnh, nhưng sẽ còn đủ an toàn để xem nó ở một chỗ thấp hơn, hoặc vào chuyến sau.
Trên đường lên, chú ý các đoạn khuất nắng giữa hai tảng đá, gầm cầu thang, bậc gỗ: đó là nơi băng còn lại lâu nhất. Trên đường xuống vào cuối buổi sáng, băng tan thành nước làm đất bùn hơn, và lại trơn theo kiểu khác.
Sai lầm hay gặp và khi nào phải dừng
Băng giá đẹp đến mức người ta dễ quên rằng nó là dấu hiệu của nhiệt độ có thể gây hạ thân nhiệt. Những lỗi hay gặp:
- Leo lên trong đêm để kịp "săn băng" mà không có người dẫn đường quen tuyến.
- Mặc đồ cotton, quần bò; khi ướt vì sương hay mồ hôi thì lạnh thêm rất nhanh.
- Tháo găng để chụp ảnh lâu, tay tê cóng rồi không cầm chắc gậy, lan can.
- Đứng sát mép vực hay đứng trên đá phủ băng để có góc ảnh đẹp.
- Nghĩ mình đang ở Việt Nam nên "không lạnh tới mức đó".
Dừng và quay xuống thấp khi: người trong nhóm run không kiểm soát, nói lắp, vụng về, lơ mơ; tay chân tê cứng, đổi màu nhợt hoặc tím; đường phủ băng tới mức bạn không đứng vững dù đã đi chậm. Ủ ấm người bị lạnh bằng đồ khô, chăn, cho uống nước ấm có đường nếu còn tỉnh, đưa xuống chỗ thấp và kín gió, và gọi hỗ trợ qua người dẫn đường hoặc số khẩn cấp nếu tình trạng không cải thiện.
Câu hỏi thường gặp
Sương muối và băng giá có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Sương muối là tinh thể băng mịn hình thành khi hơi nước đóng thẳng trên bề mặt lạnh vào đêm quang, lặng gió. Băng giá hay băng bám hình thành khi sương mù hoặc mây ẩm chạm vào bề mặt dưới không độ, tạo lớp băng dày hơn về phía gió.
Vì sao sương muối hay xuất hiện vào đêm trời quang?
Vì không có mây giữ nhiệt, mặt đất mất nhiệt rất nhanh lên trời, khiến cỏ, lá, mái lều lạnh xuống dưới không độ dù không khí cao hơn một chút vẫn còn trên không độ. Gió lặng giúp lớp khí lạnh nằm yên sát mặt đất.
Đi trên đường đóng băng có cần đinh chống trơn không?
Đinh chống trơn giúp bám tốt hơn trên băng mỏng, nhưng bạn cần làm quen trước. Với người mới, cách an toàn nhất vẫn là chờ nắng làm tan băng, đi chậm với hai gậy và quay đầu nếu gặp đoạn dốc dài phủ băng.
Có nên leo đêm để ngắm băng giá trên đỉnh không?
Không nên với người chưa quen tuyến. Đi đêm trên bậc đá phủ băng mà không nhìn rõ mặt đường là rủi ro lớn. Nếu muốn ngắm, hãy ngủ ở lán gần đó và lên khi trời đủ sáng, đi cùng người dẫn đường địa phương.
Ngủ lều đêm có sương muối cần chú ý gì nhất?
Cần tấm lót cách nhiệt đủ dày dưới lưng, túi ngủ đúng mức nhiệt, đặt lều ở chỗ hơi nhô thay vì đáy trũng và hé lỗ thông gió. Mang bình nước, pin và giày vào trong lều để không bị đóng băng hay cứng lại.
Tuyết có rơi ở Việt Nam không?
Có, nhưng hiếm và chỉ trên vài đỉnh núi cao nhất ở vùng núi phía Bắc trong những đợt không khí lạnh đặc biệt mạnh. Khi có tuyết, đường thường rất trơn và mất dấu, nhiều tuyến có thể tạm đóng, nên hãy theo hướng dẫn của địa phương.