Bản đồ và la bàn giúp bạn biết mình đang ở đâu và nên đi hướng nào khi điện thoại mất sóng, hết pin hoặc ứng dụng định vị sai lệch trong rừng rậm; kỹ năng cốt lõi chỉ gồm ba việc: đọc địa hình trên bản đồ, xoay bản đồ cho khớp thực địa, và giữ một hướng đi bằng la bàn. Ba việc này học được trong vài buổi tập ở công viên hay đồi thấp, trước khi bạn cần đến chúng trên núi.
Điện thoại có bản đồ ngoại tuyến là công cụ rất tốt, nhưng nó có thể hết pin vì lạnh, ướt, hoặc định vị lệch dưới tán rừng dày. La bàn không cần pin. Bài này đi từ cách đọc đường đồng mức, cách xoay bản đồ, cách lấy và giữ hướng, tới cách dùng mốc địa hình để tự định vị, và nguyên tắc dừng lại khi không chắc mình ở đâu.
Vì sao vẫn cần bản đồ giấy và la bàn
Ứng dụng định vị trên điện thoại cho bạn một chấm xanh rất tiện. Nhưng ở vùng núi, pin tụt nhanh khi trời lạnh, sóng chập chờn hoặc mất hẳn trong thung sâu, và dưới tán rừng dày vị trí có thể lệch đáng kể. Điện thoại cũng là thiết bị bạn cần giữ pin để liên lạc khi có sự cố.
Bản đồ giấy cho bạn cái nhìn toàn cảnh mà màn hình nhỏ không có: sống núi chạy về đâu, suối nằm phía nào, đoạn nào dốc gắt, đâu là lối thoát xuống thấp gần nhất. La bàn cho bạn một hướng đáng tin bất kể trời mù, đêm tối hay mất sóng.
Cách làm tốt nhất là dùng cả hai: điện thoại có bản đồ ngoại tuyến đã tải trước, cộng bản đồ giấy in vùng sẽ đi và một la bàn đế trong suốt. Bạn kiểm tra chéo cái này với cái kia, và khi một thứ hỏng, vẫn còn thứ khác.
Lưu ý quan trọng: chỉ đi trong khu vực được phép, có người dẫn đường địa phương ở những nơi yêu cầu, và tuyệt đối không tự đi vào vùng biên giới, khu vực hạn chế dù bản đồ có thể hiện đường mòn.
Đọc đường đồng mức: nhìn núi trên tờ giấy phẳng
Đường đồng mức là những đường nối các điểm cùng độ cao. Đọc được chúng, bạn hình dung được hình dáng địa hình mà không cần nhìn thấy.
| Trên bản đồ | Ngoài thực địa | Ý nghĩa với người đi bộ |
|---|---|---|
| Các đường sát nhau | Sườn dốc gắt | Đi chậm, tốn sức, có thể cần bám tay |
| Các đường thưa | Sườn thoải, bằng | Đi nhanh hơn, thường là chỗ nghỉ hoặc cắm trại |
| Vòng khép kín nhỏ dần vào giữa | Đỉnh núi hoặc mỏm đồi | Mốc tốt để định vị |
| Hình chữ V mũi chỉ lên phía cao | Khe, thung, lòng suối | Nước chảy theo, có thể trơn, dễ lạc khi sương mù |
| Hình chữ U mũi chỉ xuống phía thấp | Sống núi, gờ đất | Thường có đường mòn chạy dọc |
| Chỗ thắt giữa hai đỉnh | Yên ngựa, đèo nhỏ | Điểm vượt giữa hai thung lũng |
Xem chú thích ở lề bản đồ để biết khoảng cách độ cao giữa hai đường liền kề và tỉ lệ bản đồ. Từ đó bạn ước lượng được một đoạn đường dài bao nhiêu và phải leo thêm bao nhiêu mét.
Tập đọc ở nhà: chọn một đoạn quen trên bản đồ, đoán trước dốc thế nào, rồi đi thực tế để so sánh. Vài lần như vậy là bạn bắt đầu "thấy" núi trên tờ giấy.
Xoay bản đồ cho khớp với thực địa
Bản đồ chỉ dễ đọc khi các hướng trên giấy trùng với hướng ngoài thực tế. Việc này gọi là định hướng bản đồ, làm mỗi lần dừng ở ngã rẽ.
- Đặt bản đồ nằm phẳng trên tay hoặc trên tảng đá, xa vật kim loại, điện thoại và gậy leo núi.
- Đặt la bàn lên bản đồ, cạnh thẳng của đế la bàn song song với các đường lưới chỉ hướng bắc trên bản đồ.
- Xoay cả bản đồ cùng la bàn cho tới khi đầu kim chỉ bắc nằm trùng với hướng bắc trên bản đồ.
- Lúc này các vật trên bản đồ nằm đúng phía so với ngoài thực địa: suối bên trái trên giấy là suối bên trái ngoài kia.
- Đối chiếu thêm bằng mắt: tìm một đỉnh, một khe suối, một sống núi trên bản đồ và tìm nó ngoài thực tế.
Có một khoảng lệch nhỏ giữa hướng bắc của kim la bàn và hướng bắc của lưới bản đồ, gọi là độ lệch từ, thường được ghi ở lề bản đồ. Ở nước ta khoảng lệch này nhỏ, với đi bộ đường mòn phổ thông thường bỏ qua được; khi đi đường dài không có lối mòn, hãy học cách hiệu chỉnh từ người hướng dẫn có kinh nghiệm.
Lấy và giữ một hướng đi bằng la bàn
Khi biết điểm mình đang đứng và điểm muốn tới trên bản đồ, la bàn đế trong suốt giúp bạn đi đúng hướng ngay cả khi không nhìn thấy đích.
- Đặt cạnh la bàn nối từ vị trí của bạn tới điểm muốn tới, mũi tên hướng đi trên đế chỉ về phía đích.
- Xoay vòng chia độ cho tới khi các vạch bắc trong vòng song song với đường lưới bắc của bản đồ.
- Nhấc la bàn khỏi bản đồ, cầm phẳng trước bụng, xoay người cho tới khi kim bắc nằm gọn trong mũi tên chỉ bắc của vòng chia độ.
- Lúc này mũi tên hướng đi trên đế chỉ đúng hướng bạn cần đi.
- Chọn một mốc ngoài thực địa nằm trên hướng đó (một gốc cây lạ, một tảng đá), đi tới mốc, rồi lặp lại.
Trong sương mù dày, có thể để một người trong nhóm đi trước vài chục bước theo hướng la bàn, người cầm la bàn chỉnh cho họ đứng đúng hướng, rồi cả nhóm tiến lên. Cách này chậm nhưng giữ được hướng khi không có mốc nào nhìn thấy.
Hướng la bàn là đường thẳng; địa hình thì không. Gặp vực, vách hay bụi rậm không qua được, đừng cố đi thẳng; vòng tránh theo đường an toàn rồi kiểm tra lại vị trí.
Dùng mốc địa hình để tự định vị
Đường dẫn: đi men theo một vật dài. Suối, sống núi, mép rừng là những đường dẫn tự nhiên. Đi dọc theo chúng giúp bạn khó lạc hơn so với băng ngang sườn rừng không lối.
Mốc chặn: biết khi nào đã đi quá. Chọn một vật nằm ngang hướng đi ở phía sau điểm đích, ví dụ một con suối lớn. Nếu tới suối mà chưa thấy lán, bạn biết mình đã đi quá và cần quay lại.
Lệch cố ý: nhắm sang một bên. Khi đích nằm trên một đường dài như suối hay đường mòn, cố ý nhắm lệch hẳn sang một bên. Khi tới đường đó, bạn biết chắc phải rẽ về phía nào, thay vì đứng phân vân không rõ đích nằm bên trái hay phải.
Đếm thời gian và bước. Biết tốc độ đi của mình trên đường bằng và đường dốc, bạn ước lượng được đã đi bao xa. Ghi giờ khi rời mỗi mốc quan trọng.
Nhìn ngược lại sau lưng. Ở mỗi ngã rẽ, quay lại nhìn đường vừa đi. Đường về trông khác hẳn đường đi, và đây là lúc nhiều người rẽ nhầm.
Ghi lại mốc bằng lời. Ở mỗi điểm quan trọng, nói to cho cả nhóm: "đây là ngã ba suối, mình rẽ trái, đi lên sống". Câu nói ngắn giúp mọi người cùng nhớ, và khi cần quay lại, cả nhóm cùng đối chiếu được.
Chuẩn bị trước chuyến: bản đồ, la bàn và điện thoại
Phần lớn công việc định hướng làm ở nhà, không phải trên núi. Trước chuyến đi, kiểm tra danh sách sau.
- In bản đồ vùng sẽ đi, rộng hơn tuyến dự kiến để thấy được lối thoát hai bên.
- Bọc bản đồ trong túi chống nước trong suốt, gấp sẵn đúng đoạn sẽ dùng.
- Đánh dấu bằng bút chì các mốc chính, nguồn nước, lán, điểm có thể quay đầu.
- Tải bản đồ ngoại tuyến cho cả vùng vào điện thoại, thử mở khi tắt mạng.
- Kiểm tra la bàn: kim quay tự do, không có bọt khí lớn, vòng chia độ xoay được.
- Chuẩn bị sạc dự phòng; giữ điện thoại ấm, đặt chế độ tiết kiệm pin.
- Gửi lịch trình, giờ dự kiến về cho người thân ở nhà, kèm thời điểm họ nên báo cho người có trách nhiệm nếu chưa nghe tin.
Hỏi người dẫn đường những câu này trước khi đi: chỗ nào trên tuyến hay có người rẽ nhầm, đâu là lối xuống nhanh nhất nếu thời tiết xấu, giờ muộn nhất phải quay đầu là mấy giờ, và đoạn nào thuộc khu vực cần giấy phép hoặc không được vào.
Khi không chắc mình đang ở đâu
Dừng lại ngay. Đi tiếp khi đã mơ hồ chỉ làm bạn xa đường hơn. Tập hợp cả nhóm, không ai tự tách đi tìm đường.
Bình tĩnh lần lại. Nhớ lại mốc cuối cùng bạn chắc chắn. Mất bao lâu từ đó? Đi hướng nào? Đối chiếu với bản đồ đã xoay đúng hướng.
Quay về mốc chắc chắn. Nếu đường quay về còn rõ, quay lại mốc cuối cùng là cách an toàn nhất, kể cả khi mất thêm thời gian.
Ở yên khi trời tối hoặc thời tiết xấu. Nếu trời sắp tối, sương mù dày hoặc có người kiệt sức, chọn chỗ an toàn, mặc ấm, giữ pin điện thoại, liên hệ hỗ trợ khi có sóng và báo vị trí theo mốc gần nhất. Đứng yên một chỗ giúp người tìm thấy bạn dễ hơn nhiều so với đi lang thang.
Đừng đi xuống theo khe suối khi không chắc. Ý nghĩ "cứ theo suối xuống sẽ gặp bản" nghe hợp lý nhưng khe suối vùng núi thường có thác, vách dựng đứng và đá trơn, đi xuống được mà không leo ngược lên được. Chỉ đi theo suối khi bản đồ cho thấy có lối mòn dọc theo và người dẫn đường đồng ý.
Báo hiệu để người khác tìm thấy. Dùng còi theo từng loạt ba tiếng, nghỉ, rồi lặp lại; ban đêm nháy đèn theo cùng nhịp. Mặc hoặc treo đồ màu sáng ở chỗ thoáng.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mang la bàn khi đã có điện thoại định vị không?
Nên mang. Điện thoại có thể hết pin vì lạnh, mất sóng ở thung sâu hoặc định vị lệch dưới rừng dày. La bàn không cần pin, nhẹ, và giúp bạn kiểm tra chéo hướng đi khi màn hình cho kết quả khó tin.
Đường đồng mức sát nhau trên bản đồ nghĩa là gì?
Các đường đồng mức càng sát nhau thì sườn càng dốc. Đoạn có các đường rất sát thường là dốc gắt, đi chậm và tốn sức, đôi khi cần bám tay. Các đường thưa cho biết địa hình thoải, dễ đi.
Người mới học dùng la bàn ở đâu?
Bắt đầu ở công viên hoặc đồi thấp quen thuộc, có lối đi rõ. Tập xoay bản đồ, lấy hướng tới một mốc rồi đi thử. Sau vài buổi, thử ở nơi rộng hơn cùng người có kinh nghiệm trước khi dùng trên núi.
Độ lệch từ có ảnh hưởng nhiều khi leo núi ở Việt Nam không?
Ở nước ta độ lệch từ nhỏ, với đi bộ đường mòn phổ thông thường bỏ qua được. Khi đi xa không có lối mòn hoặc cần độ chính xác cao, hãy đọc giá trị ghi ở lề bản đồ và học cách hiệu chỉnh.
Làm gì khi phát hiện mình đã đi lạc khỏi đường mòn?
Dừng lại, tập hợp nhóm, nhớ lại mốc chắc chắn cuối cùng, xoay bản đồ đúng hướng để đối chiếu. Nếu đường quay về còn rõ, quay lại mốc đó. Nếu trời sắp tối hoặc thời tiết xấu, ở yên chỗ an toàn và liên hệ hỗ trợ.
Bản đồ giấy nên bảo quản thế nào trên núi?
Bọc trong túi chống nước trong suốt, gấp sẵn đoạn đang đi để không phải mở cả tờ giữa gió. Đánh dấu bằng bút chì vì mực bút bi có thể nhoè khi ướt. Mang theo bản đồ vùng rộng hơn tuyến dự kiến.